- Một số phương pháp thường được sử dụng trong tất cả các giờ học Ngữ Văn: + Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề: là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tạo ra những tình huố[r]
Trang 1Môc lôc
Trang 2PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Bước vào thế kỉ 20, nền Thi Ca Việt Nam xuất hiện nhiều Thi nhân chói ngời hào quang bởi các tác phẩm của họ Đáng kể nhất là ngôi sao sáng của miền núi Tản, sông Đà: Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu.Với những dòng thơ lãng mạn và ý tưởng ngông nghênh, đậm cá tính, tác gia được đánh giá là người “nằm vắt mình qua hai thế kỉ”, là "gạch nối giữa hai thời kỳ văn học cổ điển và hiện
Trang 3đại” Trong "Thi nhõn Việt Nam", cuốn sỏch bỡnh luận thơ mới rất giỏ trị, Hoài Thanh và Hoài Chõn đó dành những trang đầu để viết về Tản Đà với lời lẽ tụn
kớnh: “ Tiờn sinh đó dạo những bản đàn mở đầu cho một cuộc hũa nhạc tõn kỳ đương sắp sửa với chỳng tụi, tiờn sinh vẫn là một bậc đàn anh ” Nếu khụng cú Tản Đà thỡ cỏc nhà Thơ mới như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuõn Diệu giữa đất nước
và tổ tiờn trở thành lạc loài… Tản Đà là dấu nối giữa họ và cỏc nhà thơ lớp
trước… Là một cõy bỳt phúng khoỏng, xụng xỏo trờn nhiều lĩnh vực, vừa độc đỏo, vừa dồi dào năng lực sỏng tỏc, Tản Đà đó để lại nhiều tỏc phẩm khụng chỉ lớn về
số lượng mà cũn đặc sắc về nội dung và nghệ thuật Chớnh vỡ vậy, cỏc nhà biờn soạn sỏch giỏo khoa (SGK) đó đưa tỏc phẩm của ụng vào giảng dạy trong chương trỡnh THCS qua văn bản “ Muốn làm thằng cuội “ (SGK Ngữ văn 8, tập một)
Điều này cú ý nghĩa vụ cựng quan trọng
Thế nhưng thực trạng đọc, hiểu - dạy, học tác phẩm này trong trường THCS vẫn cũn gặp rất nhiều vấn đề Ở Lớp 8/2, Trường THCS Trần Phỳ, sau bài học “ Muốn làm thằng cuội” theo cỏch dạy truyền thống Chỳng tụi đó đưa ra 3 cõu hỏi khảo sỏt và thu được kết quả như sau:
Cõu hỏi:
1 Tõm trạng tỏc giả bộc lộ ở hai cõu thơ đầu là gỡ?
2 Theo em, do đõu mà nhà thơ cú tõm trạng đú?
3 Em hiểu như thế nào về “cỏi cười” của Tản Đà ở cuối tỏc phẩm?
Mức độ cỏc em hiểu về tỏc giả cũng như tỏc phẩm rất thấp Chớnh vỡ vậy mà tụi đó tiến hành nghiờn cứu đề tài: “ Đọc hiểu và dạy học thơ Tản Đà trong chương
Tổng số HS Số HS đạt yờu cầu Khụng đạt yờu cầu
35 HS ( 100 %) 11 HS ( 31,43% ) 24 HS ( 68.57%)
Trang 4trình THCS ( Bài: “ Muốn làm thằng cuội”) với mong muốn tìm ra được phương pháp đọc hiểu và dạy học thơ Tản Đà hiệu quả và được học sinh yêu thích hơn
Mặt khác, tôi chọn đề tài này vì có một tình cảm rất đặc biệt dành cho Tản
Đà và thơ của ông Bởi “Tản Đà là người thứ nhất đã có can đảm làm thi sĩ, đã làm thi sĩ một cách đường hoàng bạo dạn, dám giữ một bản ngã, dám giữ một cái tôi” (Xuân Diệu)
2 Lịch sử vấn đề
Trong sách giáo viên (SGV) Ngữ văn 8 tập một, NXB Giáo dục – 2009 đã
đưa ra cách đọc hiểu văn bản “Muốn làm thằng cuội” như sau
- Dạy học văn bản cần chú trọng hai điểm chính: “ Hiểu được tâm sự của nhà thơ lãng mạn Tản Đà” và “ Cảm nhận được cái mới mẻ trong hình thức một bài thơ thất ngôn bát cú” ( 10, 165)
- Các nhà biên soạn sách cũng đã hướng giáo viên phân tích bài “Muốn
làm thằng cuội” trên cơ sở tìm hiểu về “hồn thơ Tản đà” và “ giọng điệu mới mẻ của thể thơ thất ngôn bát cú ( Đường luật)” ở bài thơ Phần phân tích cụ thể, SGV
cũng đã hướng phân tích cái sầu – cái Ngông và đưa những câu thơ liên hệ phù hợp
Trang 5Ở Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 8 tập một ( 3, 343-351) Cái hay của cuốn sách khi thiết kế bài “Muốn làm thằng cuội” là trong bài viết, hệ thống những lời dẫn dắt, diễn giảng, lời bình khỏ phong phú Điều này khi áp dụng vào bài giảng, giáo viên sẽ tạo được sự lôi cuốn với học sinh Phần mở rộng đó giải thớch được bỳt
danh của Tản Đà Phần cuối bài thiết kế tác giả còn đưa thờm tư liệu “ Giấc mộng ngụng của Tản đà”, Kiến thức cơ bản văn – Tiếng việt, tập 3, Dành cho lớp 8, THCS, Sđd, tr 24 -27)
Với Tư liệu Ngữ văn 8 ( 12 , 159 – 165), Cỏc tỏc giả đó tổng hợp tư liệu : phõn tớch tỏc phẩm “Muốn làm thằng cuội” -Theo Trần Đỡnh sử, Đọc văn và học văn, Sđd; “Một cỏ tớnh độc đỏo, một nhõn cỏch thanh cao” – Theo Nguyễn Đỡnh chỳ, Thơ văn tản Đà, NXB Giỏo dục, Hà Nội, 1993; văn bản đọc thờm “ Hầu trời” Chỳng sẽ giỳp cho việc tiếp cận văn bản của giỏo viờn và học sinh dễ dàng hơn
…
Các nhà nghiên cứu, soạn sách đó đề cập đến vấn đề đọc, hiểu - dạy học tác phẩm “Muốn làm thằng cuội” với rất nhiều tư liệu, ý kiến xỏc đỏng- thỳ vị gợi ý cho chỳng tụi Nhưng vấn đề chưa phải được giải quyết triệt để Do vậy, tôi tiếp tục đi vào nghiên cứu đề tài này
3 Mục đớch và nhiệm vụ nghiờn cứu
Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là làm sáng tỏ vấn đề: “ Đọc hiểu và dạy học thơ Tản Đà trong chương trỡnh THCS qua bài: “ Muốn làm thằng cuội” Để thực hiện mục đích trên, chúng tôi đề ra nhiệm vụ cụ thể như sau:
- Xác định cơ sở lý thuyết cho vấn đề
- Xỏc lập cơ sở tư liệu cho vấn đề
- Định hướng đọc hiểu và dạy học bài “ Muốn làm thằng cuội”
Trang 64 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của tôi là vấn đề: “ Đọc hiểu và dạy học thơ Tản Đà trong chương trình THCS qua bài: “ Muốn làm thằng cuội - SGK Ngữ văn 8, tập 1
Trong quá trình thực hiện đề tài tôi sử dụng văn bản “ Muốn làm thằng cuội - SGK Ngữ văn 8, tập 1, NXB Giáo dục, năm 2009, trang 155 – 157
5.Phương pháp nghiên cứu
Phương hướng tiếp cận vấn đề của chúng tôi chủ yếu là tiếp cận hệ thống , trong việc dạy học chúng tôi đi theo khuynh hướng tích hợp ngữ văn và phát huy
sự chủ động tích cực của cả người dạy lẫn người học
Ngoài ra trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi còn sử dụng những
phương pháp cụ thể như
- Phân tích
- Tổng hợp
- So sánh đối chiếu
- Thống kê
- Phân loại
6 Cấu trúc bài tập khoa học
Ngoài phần mở đầu và kết luận, bài tập khoa học này của tôi chia làm 3 chương
Chương 1: Cơ sở lí thuyết
Chương 2: Cơ sở tư liệu
Trang 7Chương 3: Định hướng đọc hiểu
Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT
1 Cơ sở lý thuyết thể lọai:
Tiếp cận tác phẩm dưới góc độ thể loại là một hướng tiếp cận đúng đắn,
khoa học, có đóng góp quan trọng vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn Bởi văn học là ngành nghệ thuật “ trò diễn bằng ngôn từ”, nó tồn tại nhờ hình tượng, cho nên chất của loại được thể hiện tinh tế qua hình ảnh và ngôn từ của thể
Vì vậy, khâu cốt yếu của dạy học Văn là phát hiện ra được “chất của loại trong thể” (TS Nguyễn Viết Chữ) để từ đó định hướng tiếp cận cho đúng và tìm ra một
hệ thống phương pháp, biện pháp phù hợp cho giờ dạy học từng tác phẩm
Với loại trữ tình, việc phát hiện các đặc trưng riêng của thể trong đặc trưng chung của loại sẽ mở ra những con đường tiếp cận đúng đắn, khoa học nhưng vẫn đảm bảo được tính nghệ thuật của tác phẩm, đạt được những yêu cầu của đặc trưng bộ môn Văn
Bài “ Muốn làm thằng cuội” của Tản Đà sáng tác vào những năm đầu của
thế kỉ XX, giai đoạn văn học mang tính giao thời “Giao thời là khoảng thời gian
chuyển tiếp từ thời kì này sang thời kì khác, cái mới cái cũ đan xen lẫn nhau,
thường có mâu thuẫn xung đột, chưa ổn định.” (5,491) “Tính chất giao thời đó
được biểu hiện ở sự tồn tại song song hai nền văn học cũ và mới với hai lực lượng sáng tác, hai công chúng với hai quan niệm văn học, hai ngôn ngữ văn học ở hai địa bàn khác nhau, ở xu thế thắng lợi của nền văn học mới đang tiến tới thay thế nền văn học cũ đang suy yếu dần Ở giai đoạn giao thời này, nền văn học cũ tuy
đã ở trên đà suy tàn nhưng vẫn còn giữ một vị trí đáng kể, vẫn còn một tác dụng tích cực nhất định trong sự phát triển của văn học dân tộc” ( 16, 29).
Tác phẩm sáng tác theo thể thơ thất ngôn bát cú đường luật nhưng mang những sắc thái mới Chính vì vậy, khi tiến hành nghiên cứu đọc – hiểu, chúng ta cần nắm được đặc điểm thơ Đường và Thơ mới
Trang 8* Thơ Đường (chữ Hán) là toàn bộ thơ ca đời Đường được các nhà thơ người
Trung Quốc sáng tác trong khoảng từ thế kỉ 7 - 10 (618 - 907) Các sáng tác của hàng nghìn nhà thơ đời Đường được bảo tồn trong cuốn Toàn Đường thi gồm 48.900 bài Đời Thanh chọn 300 bài do Hành Đường và Trần Uyển Tuấn bổ chú thành "Đường thi tam bách thủ" được phổ biến rộng rãi ở Trung Quốc, Việt
Nam
Các nhà thơ sáng tác theo 3 thể chính: thơ luật Đường, thơ Cổ phong và Nhạc Phủ Dưới đây là đặc điểm thơ Đường luật và luật thi thơ thất ngôn bát cú mà chúng ta cần lưu ý:
Thi đề: Đề tài của thơ đường phải đảm bảo những yêu cầu trang trọng,vĩnh hằng, con người trong đó thường nhỏ bé trước cái vũ trụ không cùng (mây, núi, hoàng hôn ).Nếu thiếu yếu tố này thì nó chỉ là bài thơ luật đường mà thôi.Hồ Xuân Hương đã làm rất nhiều bài thơ luật đương nhưng vẫn được suy tôn là “bà chúa thơ nôm” vì nhiều lí do.Nhưng yếu tố đầu tiên vẫn là đề tài nôm na bình dị(bành troi, cái quạt ) Chằng hạn “nhật kí trong tù”là mot tác phẩm được viết bằng chữ Hán, nhưng chất đường thi cũng chỉ có ở một số bài
Thi tứ: Tứ thơ Đường thường được tạo bởi thứ ngôn ngữ khái niệm, khái quát chỉ chấm phá chút ít miêu tả vì vây má lượng thông tin nghệ thuật trong từng câu chữ được chất tải ghê gớm.Tứ thơ đường thường được thể hiện bằng cách phạm trù đối lập(lấy cái “tối” để tả cái “sáng”,lấy cái “động” để tả cái “tĩnh”,lấy không gian để tả thời gian…)Nhân vật trữ tình trong đường thi thường mang một
“nỗi buồn thiên cổ” là nỗi buồn không bao giờ khắc phục được (cái hữu hạn của đời người và cái vô hạn của vũ trụ) cũng từ đó mà giá trị nhân bản trào dậy, con người nhiều khi từ những điểm nhìn cao xa có cái gì đó ung dung hiền triết Tứ thơ Đường còn được biều hiện trong sự hài hòa của vần điệu, luật(trắc,
băng),niêm,nghệ thuật đối(24 loại đối)…
Thi ý: Một bài thơ đường bao giờ cung từ hai tầng ý: tầng “mặt” và tầng
“chìm” vì “ý kị nông, mạch kị lộ”.tất cả đều tạo ra một sự thống nhất của một cấu trúc :hai (trên, dưới), bốn (đề, thực,luật,kết)hoặc với thơ tứ tuyệt (khai, thừa,
chuyển, hợp) hết sức hài hòa Một bài thơ Đường luật bát cú có thể “cắt” thành
Trang 9bốn bài thơ tứ tuyệt.Trong quá trình Việt hóa nó còn tồn tại ở nhiều dang rất sinh động, khong một sụ khái quát nào đúng tuyệt đối được
Chỉ có nắm chắc được những nét tiêu biểu của “chất Đường thi”công việc dạy học thơ Đường luật mới có thể đi đúng được (2, 150)
Thơ Thất ngôn bát cú
Đó là thơ Đường chuẩn luật, mỗi bài có 8 câu và mỗi câu 7 chữ, tức là chỉ
có 56 chữ trong một bài thơ Thơ thất ngôn bát cú có thể được làm theo hai luật:
luật bằng và luật trắc Hai câu đầu là 2 câu đề (đặt vấn đề mà bài thơ đó nói tới) Hai câu tiếp theo là hai câu thực (tả hoặc nói thực về vấn đề đó) Hai câu sau đó là
2 câu luận (bàn luận về vấn đề đó) Cuối cùng là 2 câu kết (kết luận vấn đề)
Nếu tách ra từng cặp một thì chúng có thể thành những cặp câu đối riêng biệt
Câu
Ví dụ: Nhớ bạn phương trời ( Trần Tế Xương - Tình bạn, tình yêu thơ - Nhà xuất bản giáo dục 1987
)
1 T B T B Ta nhớ người xa cách núi sông
2 B T B B Người xa, xa lắm nhớ ta không
3 B T B T Sao đương vui vẻ ra buồn bã!
4 T B T B Vừa mới quen nhau đã lạ lùng
5 T B T T Lúc nhớ, nhớ cùng trong mộng tưởng
6 B T B B Khi riêng, riêng cả đến tình chung
Trang 107 B T B T Tương tư lọ phải là trai gái,
8 T B T B Một ngọn đèn xanh trống điểm thùng
Chữ
thứ 1 2 3 4 5 6 7
- Luật thi: Tiền Mộc Yêm, tác giả sách Đường ẩm thẩm thể nói rằng: “ Luật là
sáu dây luật, là luật hòa hợp âm thanh.Luật thơ cũng giống như kỉ luật dụng binh, pháp luật hình án, ngiêm ngặt, chặt chẽ, không được vi phạm… Ba điều kiện cần thiết của luật thi là niêm, luật và đối.”
( Thơ Đường, Trần Trọng San, NXB Thanh Hóa, 1997, tr 24)
Niêm
Các câu trong một bài thơ Đường giống nhau về luật thì được gọi là "những câu niêm với nhau" (niêm = giữ cứng, ở đây được hiểu là giữ giống nhau về luật) Hai câu thơ niêm với nhau khi nào chữ thứ nhì của hai câu cùng theo một luật, hoặc cùng là bằng, hoặc cùng là trắc, thành ra bằng niêm với bằng, trắc niêm với trắc Ở những câu theo nguyên tắc là cần phải niêm, nếu tác giả sơ suất mà làm thành không niêm thì bài đó bị gọi là "thất niêm"
Nguyên tắc niêm trong một bài thơ Đường chuẩn (thất ngôn bát cú) như sau:
câu 1 niêm với câu 8
câu 2 niêm với câu 3
câu 4 niêm với câu 5
câu 6 niêm với câu 7
Chẳng hạn với luật vần bằng:
1 - B - T - B B
Trang 112 - T - B - T B
3 - T - B - T T
4 - B - T - B B
5 - B - T - B T
6 - T - B - T B
7 - T - B - T T
8 - B - T - B B
Ví dụ: Xét trong bài thơ Qua đèo Ngang, hai câu thứ 2 và thứ 3:
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
Lom khom dưới núi tiều vài chú
Luật:
- Là quy tắc xếp đặt thanh bằng (B) thanh trắc (T) cho mỗi chữ trong một câu thơ theo lệ:
"Nhất tam ngũ bất luận": bất luận là không ràng buộc,
"Nhị tứ lục phân minh": phân minh là rõ ràng bắt buộc đồng thời phải tuân theo thanh: "nhị bằng tứ trắc lục bằng", hay ngược lại: "nhị trắc tứ bằng lục trắc"
- Sau đây là bài thất ngôn bát cú luật bằng vần bằng:
Câu 1: BBTTTBB
Câu 2: TTBBTTB
Câu 3: TTBBBTT
Câu 4: BBTTTBB
Câu 5: BBTTBBT
Câu 6: TTBBTTB
Câu 7: TTBBBTT
Câu 8: BBTTTBB
- Sau đây là bài thất ngôn bát cú luật trắc vần bằng:
Câu 1: TTBBTTB
Câu 2: BBTTTBB
Câu 3: BBTTBBT
Câu 4: TTBBTTB
Trang 12Câu 5: TTBBBTT
Câu 6: BBTTTBB
Câu 7: BBTTBBT
Câu 8: TTBBTTB
Vần: là bộ phận chủ yếu của âm tiết trong tiếng Việt là âm tiết trừ đi phụ âm đầu nếu có
Ví dụ: "tà, hoa, nhà, gia, ta" trong bài Qua Ðèo Ngang có cùng một vần "a"
Vần có vần bằng, vần trắc, độc vận, ép vận Trong thất ngôn bát cú chỉ gieo 1 vần, gọi là độc vận rơi vào 5 chữ cuối của 5 câu: 1, 2, 4, 6, 8 thường là vần bằng, ít khi dùng vần trắc, 5 chữ này tránh trùng nhau, phải hiệp vận cho đúng nếu gieo sai gọi là lạc vận, gieo vần không sát gọi là gượng ép
Ghi chú:
Vần có cước vận (vần ở cuối câu), và yêu vận (vần ở lưng câu)
Vần điệu: Ðiệu là đều đặn, là số chữ đều đặn trong mỗi câu thơ, như điệu thất ngôn mỗi câu 7 chữ, điệu lục bát gồm 1 câu 6, 1 câu 8 Riêng điệu ca trù mỗi câu bao nhiêu chữ cũng được, trừ câu chót bắt buộc 6 chữ
Nhịp điệu: Nhịp là cách ngắt đoạn đều đặn trong câu thơ Nhịp điệu là cái dáng
đi khi mau khi chậm trong thơ
Tiết tấu: tiết là đốt, là đoạn ngắn, tấu là đánh nhạc, là đọc cao lên
Thi nhạc (gồm vần, điệu, nhịp, tiết tấu): Nhà thơ dùng âm thanh (tượng thanh), dùng sự thay đổi của của âm, độ cao thấp của thanh, sự đều đặn của vần điệu nhịp điệu, sự nhịp nhàng của tiết tấu làm cho bài thơ đọc lên như một bản nhạc gọi là thi nhạc
Ðối chữ: bằng đối trắc, trắc đối bằng, danh từ đối danh từ, động từ đối động từỳ
Ðối ý: ví dụ cảnh dưới núi đối cảnh bên sông, cảnh động đối cảnh tĩnh như trong
2 câu thực của bài Qua Ðèo Ngang
Trong thể thơ này, 2 câu thực phải đối nhau, 2 câu luận phải đối nhau
* Thơ mới
Trang 13- Thơ Mới, ra đời vào năm 1932 với bài “Tình già” của Phan Khôi – là kết
quả của cuộc hội nhập giữa nền thơ truyền thống dân tộc với nền thơ phương Tây – có thể coi là một cuộc cách mạng ở nửa đầu thế kỉ XX, đã khép lại thời đại thơ
cổ điển và “thơ cũ” nói chung trong quá khứ
Đề tài của Thơ Mới hết sức rộng lớn, và trọng tâm không còn là chạy theo phản
ánh những hoạt động, cảnh huống, sự giao tiếp, kinh nghiệm… của tác giả như thơ
cũ Nếu mục tiêu cơ bản của thơ cũ là “ngôn chí” (mục tiêu “thẩm mĩ” rõ ràng bị đẩy xuống hàng thứ yếu) thì mục tiêu trước hết của Thơ Mới chính là là “ngôn
mĩ” Nghĩa là Thơ Mới đặc biệt chú trọng khai thác phản ánh cái hay, cái đẹp, cái
lạ của thế giới khách quan, cũng như thế giới bên trong của nhà thơ, miễn là gây
được cảm xúc, ấn tượng mạnh và thú vị cho người đọc Ví dụ:
Ta thích đứng lặng trên bờ ao Lắng nghe trong bụi tiếng thì thào Của hai luồng gió đang vương vấn,
Mà tiếng lòng ta cũng dạt dào.
Ta thích ngồi mơ dưới gốc đa Chờ người năm ngoái có đi qua?
Yêu thương níu lại rồi tình tự Tiếng lá vèo bay ta ngỡ là…
Ta thích len vào trong đám lau Núp chờ trăng xuống để quàng nhau Giả đò ân ái như năm ngoái, Gió lại, ta ngờ nàng tới sau…
(“Mơ” – Hàn Mặc Tử)
Trong Thơ Mới, cái “chí” bị đẩy xuống hàng thứ yếu, hầu như không thể hiện, nhường chỗ cho những tình cảm, những cảm nhận, phát hiện thú vị và những trăn trở suy tư của nhà thơ được thể hiện triệt để Có thể nói Thơ Mới không có cái
“chí” nào khác ngoài cái “chí” đạt tới một trình độ cao về thi tứ cũng như về nghệ