Đảng bộ thành phố hải phòng lãnh đạo đảm bảo giao thông vận tải những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc mỹ 1965 1968 và 1972

Nhưng trong các công trình nghiên cứu đó, chưa có một công trình nào nghiên cứu tập trung, chuyên biệt và đánh giá sâu về sự lãnh đạo đảm bảo GTVT của Đảng bộ Hải Phòng, một yếu tố góp p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

PHẠM THỊ THU TRANG

ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÃNH ĐẠO ĐẢM BẢO GIAO THÔNG VẬN TẢI NHỮNG NĂM CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI CỦA

ĐẾ QUỐC MỸ (1965 - 1968 VÀ 1972)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

Hà Nội - 2021

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

PHẠM THỊ THU TRANG

ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÃNH ĐẠO ĐẢM BẢO GIAO THÔNG VẬN TẢI NHỮNG NĂM CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI CỦA

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả và số liệu được nêu trong Luận án là trung thực Những kết luận của Luận

án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Phạm Thị Thu Trang

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành đề tài luận án tiến sĩ một cách hoàn chỉnh, bên cạnh sự

nỗ lực cố gắng của bản thân, nghiên cứu sinh còn có sự hướng dẫn nhiệt tình của Quý Thầy Cô, cũng như sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt thời gian học tập nghiên cứu và thực hiện luận án tiến sĩ

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Cô hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Thị Mai Hoa, người đã hết lòng giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận án này Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý thầy cô trong bộ môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam cũng như khoa Lịch sử và phòng Sau Đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình học tập nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Văn phòng Thành ủy Hải Phòng, Chi cục Văn thư lưu trữ Hải Phòng, Ban Tuyên giáo thành phố Hải Phòng, Sở Giao thông vận tải Hải Phòng đã không ngừng hỗ trợ, cung cấp tư liệu quý báu cho tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án một cách hoàn chỉnh

Hà Nội, ngày 25 tháng 01 năm 2021

Nghiên cứu sinh

Phạm Thị Thu Trangang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10

5 Nguồn tư liệu 10

6 Đóng góp của luận án 11

7 Kết cấu của luận án 12

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 13

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu tiêu biểu 13

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về giao thông vận tải trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 13

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về giao thông vận tải ở Hải Phòng và sự lãnh đạo của Đảng bộ Thành phố đối với giao thông vận tải trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 30

1.2 Kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án tập trung giải quyết 13

1.2.1 Kết quả nghiên cứu 36

1.2.2 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết 38

Tiểu kết chương 1 39

Chương 2 CHỦ TRƯƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG VỀ ĐẢM BẢO GIAO THÔNG VẬN TẢI TRONG CUỘC CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI LẦN THỨ NHẤT CỦA MỸ (1965 - 1968) 41

2.1 Những yếu tố tác động đến sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng và chủ trương của Đảng bộ 41

2.1.1 Những yếu tố tác động 41

2.1.2 Chủ trương của Đảng bộ thành phố Hải Phòng 65

2.2 Chỉ đạo thực hiện 72

2.2.1 Củng cố về tổ chức và phát triển lực lượng 72

2.2.2 Bảo vệ an toàn và bảo đảm thông suốt các tuyến đường huyết mạch 80

2.2.3 Xây dựng cơ sở vật chất và tăng cường bốc dỡ, giải tỏa hàng hóa 88

Tiểu kết chương 2 96

Chương 3 SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG VỀ ĐẢM BẢO GIAO THÔNG VẬN TẢI TRONG CUỘC CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI LẦN THỨ HAI CỦA MỸ (1972) 98

3.1 Những căn cứ xác định chủ trương và chủ trương của Đảng bộ Thành phố 98

3.1.1 Những căn cứ xác định chủ trương 98

3.1.2 Chủ trương của Đảng bộ thành phố Hải Phòng 107

3.2 Chỉ đạo thực hiện 112

3.2.1 Xây dựng phương án và tăng cường công tác chuẩn bị đối phó với cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai 112

3.2.2 Chống phong tỏa Cảng Hải Phòng và đường biển 119

3.2.3 Phục vụ chiến đấu và và tham gia các chiến dịch vận tải 128

Tiểu kết chương 3 136

Chương 4 NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM 138

4.1 Nhận xét 138

4.1.1 Về ưu điểm 138

4.1.2 Về hạn chế và nguyên nhân 156

4.2 Kinh nghiệm 161

4.2.1 Nhận thức đầy đủ về vai trò quan trọng của giao thông vận tải cũng như yêu cầu, đặc trưng của công tác giao thông vận tải thời chiến 161

4.2.2 Nâng cao năng lực phân tích, nhận định tình hình để đề ra chủ trương phù hợp với thực tiễn và đặc thù của Thành phố 164

4.2.3 Linh hoạt và sáng tạo trong chỉ đạo tổ chức thực hiện nhằm huy động mọi nguồn lực tạo nên sức mạnh tổng hợp 167

4.2.4 Giải quyết tốt mối quan hệ giữa các yếu tố quyết định đến hiệu quả của công tác giao thông vận tải 170

Tiểu kết chương 4 174

KẾT LUẬN 177 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 181 PHỤ LỤC 197

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CNXH : Chủ nghĩa xã hội CTPH : Chiến tranh phá hoại GTVT : Giao thông vận tải NXB

TNXP

: Nhà xuất bản :Thanh niên xung phong UBHC : Ủy ban Hành chính XHCN : Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Sự tăng cường về cơ sở vật chất của giao thông vận tải ở Hải Phòng trong những năm 1965 - 1968 (so sánh với những năm 1963 - 1964) 90 Bảng 2.2 Khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua Cảng Hải Phòng 96 Bảng 3.1 Số lượng thủy lôi Mỹ thả xuống Hải Phòng quan sát được (1972) 117

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hải Phòng là một địa bàn chiến lược về chính trị, kinh tế, an ninh và quốc phòng, không chỉ đối với miền Bắc mà đối với cả nước Lịch sử các cuộc chiến tranh giữ nước cho thấy Hải Phòng thường sớm phải đối mặt với quân xâm lược khi chúng tiến đánh Việt Nam bằng đường biển Hải Phòng cũng chính là nơi tập trung các đầu mối giao thông vận tải (GTVT) quan trọng bậc nhất miền Bắc

Vị trí địa lý và lịch sử phát triển đã tạo cho Hải Phòng có nhiều thế mạnh về kinh tế với các ngành chính là công nghiệp, nông nghiệp và GTVT, đồng thời có nhiều thuận lợi khi triển khai xây dựng khu vực phòng thủ, kết hợp kinh tế với quốc phòng trong thế chiến lược chung của công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước Đặc biệt, những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Cảng Hải Phòng đóng vai trò là cảng cửa ngõ của miền Bắc, nối liền Việt Nam với các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN), với bạn bè quốc tế và nối liền hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến lớn miền Nam Vì vậy, cả hai lần tiến hành chiến tranh phá hoại (CTPH), Mỹ đều coi Hải Phòng là một mục tiêu trọng điểm của mọi âm mưu và hành động Đối với miền Bắc, Hải Phòng cũng là một địa bàn trọng điểm của cuộc chiến tranh nhân dân chống CTPH

Trong một thời kỳ lịch sử đặc biệt sôi động, hào hùng nhưng cũng nhiều khó khăn, thử thách, song song với sự chỉ đạo, quyết tâm của Đảng bộ và quân dân Thành phố đập tan mọi âm mưu, hành động chiến tranh của Mỹ, còn có quá trình lãnh đạo xây dựng và chuyển hướng kinh tế của Đảng bộ Hải Phòng với nhiều thành tựu đáng ghi nhận Trong đó, công tác đảm bảo GTVT vừa góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố vừa phục vụ cuộc chiến đấu chống CTPH

và phong tỏa của Mỹ vừa không ngừng chi viện sức người sức của cho tiền tuyến miền Nam Lãnh đạo đảm bảo GTVT trên một địa bàn trọng yếu như Hải Phòng, vượt qua những năm tháng ác liệt nhất của CTPH, vai trò, năng lực lãnh đạo của Đảng bộ Thành phố không chỉ bộc lộ rõ hơn mà còn được khẳng định mạnh mẽ hơn

Giao thông vận tải là một khâu trọng yếu dù ở thời bình hay trong thời chiến

Phát triển GTVT gắn liền với phát triển tất cả các lĩnh vực khác của đời sống xã hội

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Giao thông là mạch máu của tổ chức Giao thông tốt thì mọi việc dễ dàng Giao thông xấu thì các việc đình trệ” [110, tr

179] Câu nói đã nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của GTVT trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đối với Hải Phòng, một thành phố nằm trên đường hàng hải quốc tế từ Âu sang Á, nơi tập trung các đầu mối giao thông đường biển, đường sông, đường bộ, đường sắt, đường không nối liền với nhiều miền đất nước, với các nước trong khu vực và thế giới, GTVT càng đóng vai trò quan trọng

Những năm tháng chống CTPH ở Hải Phòng, GTVT là mặt trận vô cùng ác liệt - nơi đọ sức, đọ lực, đọ ý chí và trí tuệ giữa quân dân Thành phố với vũ khí, sắt thép và bộ máy điều hành chiến tranh của Mỹ Vì trong quá trình đánh phá Hải Phòng, cùng với việc nhằm vào các mục tiêu quân sự, dân sự và kinh tế, Mỹ đặc biệt tập trung vào 4 loại mục tiêu cụ thể là cảng, cầu, dầu, dân và các tuyến đường huyết mạch như đường số 5, nối hải cảng quan trọng nhất miền Bắc với Thủ đô, với các vùng của cả nước

Nhưng với quyết tâm “Đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”, “Sống bám trụ cầu đường, chết kiên cường dũng cảm”, “Xe chưa qua, nhà không tiếc”,…quân và dân Hải Phòng đã trụ bám kiên cường ở những trọng điểm, quyết giữ vững mạch máu giao thông để phục vụ chiến đấu và đảm bảo sự chi viện toàn diện, liên tục, mạnh mẽ của hậu phương cho tiền tuyến, góp phần to lớn vào thắng lợi của sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước

Cho đến nay, mảng đề tài Hải Phòng trong chiến đấu chống CTPH đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Nhưng trong các công trình nghiên cứu đó, chưa có một công trình nào nghiên cứu tập trung, chuyên biệt và đánh giá sâu về sự lãnh đạo đảm bảo GTVT của Đảng bộ Hải Phòng, một yếu tố góp phần quan trọng đến thắng lợi chung của quân và dân thành phố những năm chống CTPH Vì vậy, phản ánh và làm rõ sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong đảm bảo GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972 là một yêu cầu khoa học bức thiết, mang tính kế thừa, bổ sung cho sự nhận thức đầy đủ hơn, khoa học hơn về một trong những vấn đề của khoa học lịch sử

Hiện nay, trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc đã và đang đặt ra nhiều vấn đề phải quan tâm, nghiên cứu, nhất là việc phải đúc rút những kinh nghiệm lịch sử về sự lãnh đạo của Đảng trên tất

cả các mặt trận trong đó có GTVT thời kỳ chống Mỹ, cứu nước để vận dụng vào thực tiễn, phục vụ công cuộc xây dựng và bảo vệ Thành phố

Xuất phát từ những lí do trên, tác giả chọn đề tài: “Đảng bộ thành phố Hải

Phòng lãnh đạo đảm bảo giao thông vận tải những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ (1965 - 1968 và 1972)” làm đề tài cho luận án tiến sĩ lịch sử,

chuyên ngành lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng về đảm bảo GTVT trong hai lần chống CTPH của Mỹ (1965 - 1968 và 1972); qua đó, đúc rút một số kinh nghiệm lịch sử có giá trị tham khảo cho hiện tại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu như đã nêu ở trên, tác giả triển khai thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, nêu bật những kết quả nghiên cứu và chỉ ra những nội dung luận án tập trung giải quyết

- Phân tích chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng về đảm bảo GTVT trong hai lần chống CTPH của Mỹ (1965 - 1968 và 1972)

- Đánh giá những ưu điểm, hạn chế, đúc rút một số kinh nghiệm chủ yếu từ quá trình lãnh đạo đảm bảo GTVT của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong những năm chống CTPH của Mỹ (1965 - 1968 và 1972)

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là chủ trương và sự chỉ đạo đảm bảo GTVT của Đảng

bộ thành phố Hải Phòng trong hai lần chống CTPH của Mỹ (1965 - 1968 và 1972)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung khoa học

Luận án nghiên cứu chủ trương và quá trình chỉ đạo thực hiện với những biện pháp mà Đảng bộ thành phố Hải Phòng đề ra đối với đảm bảo GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972, bao gồm: Củng cố về tổ chức và phát triển lực lượng tham gia đảm bảo GTVT, xây dựng cơ sở vật chất và tăng cường bốc dỡ, giải tỏa hàng hóa, kiên quyết bảo vệ an toàn và bảo đảm thông suốt các tuyến đường huyết mạch, xây dựng phương án và tăng cường công tác chuẩn bị đối phó với cuộc CTPH lần thứ hai, chống Mỹ phong tỏa đường biển và Cảng Hải Phòng, phục vụ chiến đấu và tham gia các chiến dịch vận tải

Về phạm vi không gian

Luận án tập trung nghiên cứu trên địa bàn thành phố Hải Phòng; song để có cái nhìn so sánh, luận án mở rộng không gian nghiên cứu ra một vài địa phương khác có liên quan hoặc có điều kiện tương đồng

Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu luận án, thời gian nghiên cứu được chia thành hai khoảng tương ứng với hai chương của luận án Chương 2

có phạm vi nghiên cứu từ năm 1965 đến năm 1968 - khoảng thời gian Mỹ tiến hành cuộc CTPH lần thứ nhất Chương 3 có phạm vi nghiên cứu là năm 1972 (tập trung

từ 16/4/1972 đến 30/12/1972) - thời gian Mỹ quay trở lại đánh phá, gây ra cuộc CTPH lần thứ hai đối với miền Bắc cũng như Hải Phòng Tuy nhiên, ở chương 3, một số sự kiện và quá trình lịch sử được khảo cứu cả ở khoảng thời gian trước năm

1972 (từ năm 1969 đến năm 1971), bởi để sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng đối với GTVT đúng hướng, hiệu quả, làm cho GTVT của Thành phố có thể hoàn thành nhiệm vụ của mình trong cuộc đối đầu với Mỹ năm 1972 thì sự chuẩn bị đầy đủ, toàn diện mọi mặt cần phải được chú trọng thực hiện trước đó

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và phương pháp luận sử học về tính khách quan, tính lịch sử, tính nhất quán và cách tiếp cận giá trị, hệ thống, các phương pháp nghiên cứu phổ quát của khoa học lịch sử như phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc, phương pháp phân tích, thống kê, so sánh đã được sử dụng rộng rãi để giải quyết các mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra Cụ thể là:

Phương pháp lịch sử được sử dụng rộng rãi trong toàn thể luận án nhằm tái hiện trung thực bức tranh lịch sử về sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong đảm bảo GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972 theo đúng trình tự thời gian và không gian như nó đã từng diễn ra Đó là bức tranh lịch sử bao gồm các

sự kiện, hiện tượng diễn ra từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp được đặt trong mối quan hệ tác động qua lại với các nhân tố liên quan khác trong suốt quá trình vận động của chúng như đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Hải Phòng, thực trạng GTVT của thành phố Hải Phòng trước năm 1965, chủ trương về GTVT của Đảng Lao động Việt Nam, kế hoạch chiến tranh của Mỹ

Phương pháp lôgíc được sử dụng nhằm tìm ra quy luật vận động và phát triển các hoạt động lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong đảm bảo GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972; làm rõ tính quanh co, phức tạp của chúng dưới sự tác động của những yếu tố tất nhiên và ngẫu nhiên; đồng thời, phân tích, loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, không cơ bản nhằm làm bộc lộ bản chất của quá trình

đó để từ đó, luận giải và đúc rút kinh nghiệm

Ngoài ra, một số phương pháp khác như phương pháp phân tích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh, thống kê cũng được vận dụng phù hợp trong giải quyết những nội dung nghiên cứu cụ thể của luận án

của luận án

- Tài liệu của các cấp, các ngành trong Thành phố về GTVT, như: Niên giám thống kê, báo cáo hàng năm; các đề án; quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội thành phố Hải Phòng; quy hoạch GTVT; các tài liệu, biên bản hội nghị, báo cáo tổng kết… được lưu trữ tại Văn phòng Thành ủy, Văn phòng UBND Thành phố, Chi cục văn thư - lưu trữ Thành phố, Sở GTVT Thành phố

- Các sách chuyên khảo, luận án, luận văn, đề tài nghiên cứu khoa học đã công bố liên quan đến GTVT là nguồn tư liệu tham khảo của luận án

- Các bài nói, viết, hồi ký của một số tướng lĩnh, các nhà lãnh đạo, lão thành cách mạng, nhân chứng lịch sử về cuộc kháng chiến chống Mỹ, về Hải Phòng những năm 1965 - 1968 và 1972

- Sách, báo, phim, ảnh tư liệu nước ngoài, chủ yếu là của các tác giả người Mỹ

về cuộc chiến tranh Việt Nam

6 Đóng góp của luận án

- Những tư liệu được khai thác, xử lý trong quá trình giải quyết các nội dung nghiên cứu của luận án góp phần hệ thống hóa đầy đủ hơn, logic hơn tư liệu về một mảng nghiên cứu trong khoa học lịch sử (sự lãnh đạo công tác đảm bảo GTVT của một đảng bộ địa phương)

- Bức tranh lịch sử về sự lãnh đạo của Đảng bộ Hải Phòng đối với công tác đảm bảo GTVT những năm chống CTPH của Mỹ 1965 - 1968 và 1972 được phục dựng lại một cách tương đối khách quan, khoa học góp phần làm rõ hơn những tri thức hiểu biết về lịch sử Hải Phòng trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

- Những kinh nghiệm lịch sử được đúc rút từ quá trình Đảng bộ Hải Phòng lãnh đạo đảm bảo GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972 có thể vận dụng vào công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước nói chung và Hải Phòng nói riêng

- Những kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ Hải Phòng, hoặc làm tư liệu tham khảo cho các cơ quan, cá nhân nghiên cứu, giảng dạy về các chuyên ngành lịch sử Đảng, lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử ngành GTVT

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận án được kết cấu thành 4 chương, 8 tiết:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng về đảm bảo giao thông vận tải trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của Mỹ (1965 - 1968)

Chương 3: Sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng về đảm bảo giao thông vận tải trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của Mỹ (1972)

Chương 4: Nhận xét và kinh nghiệm

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Trong hơn 20 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, GTVT đóng một vai trò hết sức quan trọng, là một trong những nhân tố góp phần quyết định đưa cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam đến thắng lợi hoàn toàn Đây là một trong những mặt trận nóng bỏng nhất, chứng kiến sự ác liệt cao độ của một cuộc chiến tranh không cân sức Vì vậy, vấn đề GTVT trong kháng chiến chống Mỹ đã được không

ít cá nhân và tập thể tác giả nghiên cứu ở những góc độ, khía cạnh khác nhau

Cho đến nay, số lượng công trình nghiên cứu có đề cập đến GTVT trong kháng chiến chống Mỹ tương đối phong phú Mỗi công trình có mục đích, phạm vi nghiên cứu khác nhau nhưng hầu như công trình nào cũng ít nhiều đề cập vai trò lãnh đạo của Đảng hoặc các Đảng bộ địa phương Điều này không chỉ chứng minh vai trò, vị trí của GTVT đối với cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam mà còn khẳng định sự lãnh đạo của Đảng trên bất kỳ mặt trận nào cũng có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp giải phóng của dân tộc

Trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài, tác giả đã tiến hành hệ thống hóa

và phân tích những công trình khoa học viết tập trung hoặc một phần nào đó về công tác đảm bảo GTVT trong kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt là những công trình có đề cập đến GTVT ở Hải Phòng trong những năm chống CTPH của Mỹ 1965 - 1968 và

1972 Mỗi công trình có hướng nghiên cứu cũng như cách tiếp cận và phạm vi riêng,

vì thế tác giả luận án chọn cách tiếp cận theo nội dung, chia thành những công trình nghiên cứu chung về GTVT ở Việt Nam và những công trình nghiên cứu riêng có nội dung liên quan đến GTVT ở Hải Phòng trong cùng thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trọng tâm là những năm 1965 - 1968 và 1972

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu tiêu biểu

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về giao thông vận tải trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

* Các công trình ở trong nước

Công trình tiêu biểu đầu tiên là cuốn“Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam”

của Bộ GTVT xuất bản năm 2005 đã trình bày tương đối đầy đủ về sự hình thành và

phát triển của giao thông Việt Nam từ buổi hoang sơ cho đến năm 2000 Đây là một công trình khoa học được biên soạn rất đồ sộ, công phu, nội dung phong phú, tập hợp nhiều tư liệu quan trọng và chi tiết nhất về ngành GTVT, được hệ thống hoá qua từng thời kỳ, có tổng kết rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu Cuốn sách

đã dành gần 300 trang nói về GTVT Việt Nam thời kỳ chống Mỹ, làm nổi bật được những đóng góp to lớn của ngành, của những con người Việt Nam dưới mưa bom bão đạn vẫn đảm bảo cho mạch máu giao thông thông suốt Cuốn sách giúp những người quan tâm, nghiên cứu có cái nhìn hệ thống về GTVT ở Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc, vai trò, bước phát triển của ngành GTVT qua mỗi thời

kỳ, những nét đặc thù của GTVT thời chiến

Kỷ niệm 40 năm sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, Bộ

GTVT cho xuất bản cuốn“Ngành giao thông vận tải với cuộc kháng chiến chống

Mỹ cứu nước” Sách gồm 4 chương, dựng lại chặng đường 21 năm hoạt động của

ngành GTVT gắn liền với những thăng trầm của cuộc kháng chiến chống Mỹ nhưng tập trung chủ yếu vào những năm tháng ác liệt nhất phải đương đầu với cuộc CTPH Nội dung cuốn sách về cơ bản thống nhất với cuốn Lịch sử GTVT Việt Nam nhưng đôi chỗ có điều chỉnh để phù hợp với mục đích và phạm vi nghiên cứu Trong đó,

sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm chỉ đạo của Chính phủ và Bộ GTVT được đề cập nhiều hơn Điều này giúp tác giả luận án hình dung khái quát được những căn

cứ và đối chiếu với những chủ trương của Đảng bộ thành phố Hải Phòng vạch ra khi lãnh đạo đảm bảo GTVT ở địa phương Điểm nổi bật của cuốn sách là hoạt động của từng đơn vị chuyên ngành GTVT như: ngành đường sắt, vận tải ô tô, đường sông, đường biển, công nghiệp và cơ khí GTVT, hàng không dân dụng được

tả lại khá rõ ràng, chi tiết Qua đó như một sự ghi nhận những đóng góp, cống hiến,

hy sinh của những con người, những tổ chức làm GTVT như lời tựa của cuốn sách

có viết: “việc ghi lại thiên anh hùng ca ngành giao thông vận tải kháng chiến chống

Mỹ là một việc làm vô cùng cần thiết để tri ân các anh hùng liệt sỹ, những chiến sỹ giao thông vận tải các thế hệ đã cống hiến sức lực, trí tuệ, xương máu vì sự nghiệp giao thông vận tải, đồng thời giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ mai

sau” [50, tr 4]

Sau Hội nghị lần thứ 16, Ban Chấp hành Tổng công đoàn Việt Nam ra Nghị quyết riêng về vai trò, trách nhiệm của giai cấp công nhân và tổ chức công đoàn đối với nhiệm vụ bảo đảm GTVT trong tình hình mới Với mục đích làm sáng tỏ nội dung tư tưởng và những quan điểm mới, cơ bản trong Nghị quyết này, Phó Chủ tịch

Tổng công đoàn Việt Nam Nguyễn Công Hòa đã viết cuốn sách “Tất cả để chiến

thắng giặc Mỹ xâm lược trên mặt trận giao thông vận tải”, ra mắt năm 1967 Ấn

phẩm chính là một trong rất nhiều bằng chứng về một dân tộc Việt Nam với ý chí,

khát vọng tự do mãnh liệt và niềm tin vững chắc vào thắng lợi cuối cùng Với tinh thần “phất cao ngọn cờ đi tiên phong mở đường chiến thắng để xứng đáng giữ vị trí nòng cốt trên mặt trận giao thông vận tải” [96, tr 18], những cán bộ, chiến sĩ của ngành thực sự mang trong mình bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam Với tâm thế của một cán bộ lãnh đạo, trực tiếp tham gia chỉ đạo đảm bảo GTVT, Nguyễn Công Hòa đã thổi vào cuốn sách của mình khí phách và lòng tự hào của những con người thời đó, giúp các thế hệ đi sau cũng như những ai quan tâm tìm hiểu như tác giả luận án hình dung rõ hơn về mặt trận GTVT thời chiến

Trong năm 2015, Bộ GTVT tiếp tục cho xuất bản hai ấn phẩm lớn Hai công trình đều có cùng phạm vi nghiên cứu về thời gian, có đề cập đến vai trò của Đảng trong từng giai đoạn xây dựng, phát triển của ngành GTVT Việt Nam Một là:

“Giao thông vận tải Việt Nam 70 năm xây dựng và phát triển (1945 - 2015)” Cuốn

sách đã ghi lại những chặng đường phát triển của ngành GTVT Việt Nam trong 30 năm chiến tranh cách mạng và 40 năm sau ngày hòa bình, thống nhất đất nước đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) Công trình còn có nhiều bài viết, hình ảnh

tư liệu phong phú, sinh động về GTVT những năm 1954 - 1975 Hai là cuốn “Giao

thông vận tải Việt Nam - 70 năm đi trước mở đường (1945 - 2015)” Sách gồm 11

phần, viết tổng quát, súc tích về thành tựu cũng như các sự kiện của ngành GTVT Việt Nam; trong đó nêu lên những thành tích trên mặt trận GTVT của quân và dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, góp phần đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ Hai tác phẩm là những công trình đã sử dụng tối ưu phương pháp lịch sử để tập hợp

và biên niên các sự kiện của ngành GTVT Tuy nhiên, hoạt động bảo đảm GTVT để

chống CTPH của Mỹ những năm 1965 - 1968 và 1972 cũng như vai trò lãnh đạo của Trung ương Đảng ở vào giai đoạn khó khăn nhất nhưng cũng đáng tự hào nhất của ngành GTVT chưa thực sự rõ nét, nổi bật trong cả hai công trình

Cùng thể loại sách lịch sử - truyền thống nhưng cuốn “Đảng bộ Bộ Giao

thông vận tải - 70 năm xây dựng và phát triển (1948-2018)” tập trung ghi lại quá

trình hình thành, xây dựng và phát triển của Đảng bộ Bộ GTVT, từ một chi bộ chỉ

có 3 đảng viên năm 1948, trải qua 70 năm xây dựng và phát triển, nay đã trở thành một Đảng bộ lớn với hơn mười ngàn đảng viên Những năm kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt khi trực tiếp chỉ đạo ngành GTVT vừa sản xuất vừa chiến đấu và chi viện, Đảng bộ Bộ GTVT đã góp phần không nhỏ vào thắng lợi của sự nghiệp giải phóng dân tộc Vì vậy, qua tác phẩm, độc giả và các nhà nghiên cứu sẽ hiểu rõ hơn chủ trương, chính sách của Đảng về GTVT và việc chỉ đạo tổ chức thực hiện của Đảng

bộ Bộ GTVT, biến tư tưởng, quan điểm cách mạng thành hành động thực tiễn của quân và dân

Trong hệ thống các quan điểm của Hồ Chí Minh về cách mạng Việt Nam, tư tưởng về GTVT khá đậm nét Vì vậy, từ năm 1985, Nhà xuất bản GTVT đã giới

thiệu đến bạn đọc cuốn“Về giao thông vận tải” Cuốn sách tập hợp một số bài nói,

viết, thư, điện của Hồ Chí Minh về GTVT; sắc lệnh, niên biểu tiếp, đi thăm của Chủ tịch với ngành GTVT; nghị quyết của Đảng, các kỳ họp chính phủ do Hồ Chí Minh chủ trì Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, GTVT là một ngành đặc biệt và hoạt động của nó có ảnh hưởng rất lớn đối với sự phát triển của quốc gia, dân tộc Hồ Chí Minh là một trong số không nhiều lãnh tụ có lối nói dung dị, dễ hiểu nhưng vẫn sâu sắc, thấm thía về một ngành kinh tế có nhiều tính đặc thù như GTVT Cuốn sách trên chính là một nguồn tài liệu quý cho những đề tài nghiên cứu về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam đối với GTVT trong chiến tranh

Sau đó, nhận thấy việc xuất bản cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giao thông

vận tải” là một công việc cần thiết, có ý nghĩa quan trọng, Bộ GTVT đã chỉ đạo

nhanh chóng biên soạn ấn phẩm này Nội dung ấn phẩm gồm hai phần, phần thứ nhất: Tư tưởng Hồ Chí Minh về GTVT và sự chỉ đạo đối với ngành GTVT; phần thứ hai: Vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh vào sự nghiệp xây dựng và phát

triển ngành GTVT Cuốn sách đã trình bày một cách hệ thống các luận điểm của Hồ Chí Minh về tầm quan trọng của GTVT đối với sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc; về tổ chức lực lượng, về nhiệm vụ của những người làm công tác đảm bảo GTVT Có thể nói, bằng những cứ liệu lịch sử và các phân tích, luận giải, công trình

đã làm nổi bật những nội dung chính trong tư tưởng Hồ Chí Minh về GTVT, góp phần làm phong phú thêm khung lý thuyết và cơ sở lý luận về công tác GTVT ở Việt Nam

Đề cao mục đích nghiên cứu để vận dụng thực tiễn, năm 1995, trường Đại học

GTVT đã chỉ đạo biên soạn cuốn “Nghiên cứu vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về

giao thông vận tải” Cuốn sách giới thiệu các bài nghiên cứu về đóng góp lý luận và

thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh trong sự nghiệp xây dựng, phát triển GTVT Việt Nam và Đảng đã vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về GTVT như thế nào qua các thời

kỳ, đặc biệt trong những năm tháng ác liệt nhất của chiến tranh Mỗi tác giả tiếp cận, nhìn nhận vấn đề dưới góc độ khác nhau, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập (18/11/1966 - 18/11/2016), Ban Thường vụ Công đoàn GTVT Việt Nam và Nhà xuất bản GTVT tổ chức biên soạn

và ra mắt ấn phẩm “50 năm Công đoàn Giao thông vận tải Việt Nam” nhằm hệ

thống quá trình hình thành và thống nhất các tổ chức Công đoàn ngành GTVT, phong trào công nhân viên chức và và hoạt động công đoàn toàn ngành qua các thời

kỳ Qua phần miêu tả hoạt động của Công đoàn GTVT trong cuộc kháng chiến chống Mỹ giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước từ năm 1966 đến năm 1975, bức tranh về GTVT Việt Nam giai đoạn này được bổ khuyết những nét chấm phá cần thiết

Ngoài những ấn phẩm do các tổ chức, đơn vị hoạt động trong ngành GTVT biên soạn, nhiều nhà nghiên cứu đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với lĩnh vực này

Năm 1994, tác giả Phan Văn Liên lần đầu giới thiệu đến bạn đọc tác phẩm “Giao

thông vận tải Việt Nam 1955 - 1965”, NXB GTVT, Hà Nội Tác giả đã đi sâu phân

tích sự hình thành và phát triển mạng lưới GTVT ở cả hai miền Nam, Bắc trong những năm 1955 - 1965; rút ra đặc điểm và những nhận xét về tình hình GTVT Việt Nam thời gian này Tuy không cùng phạm vi nghiên cứu về thời gian với đề tài

nhưng tác phẩm phần nào giúp tác giả luận án trong quá trình tìm hiểu về GTVT những năm chống CTPH có thể định hình được những điểm khác biệt giữa GTVT thời bình và thời chiến

Bên cạnh những công trình nghiên cứu về lịch sử GTVT hoặc công tác GTVT nói chung còn có những ấn phẩm viết về một lĩnh vực nào đó của GTVT như lực lượng tham gia đảm bảo GTVT, các đơn vị GTVT chuyên ngành hay một loại hình GTVT, tiêu biểu là đường thủy và đường bộ vì đây là những tuyến giao thông quan trọng nhất ở Việt Nam Trong cuộc chiến đấu chống CTPH của Mỹ, đây cũng là hai đơn vị chuyên ngành GTVT lập nên những chiến công xuất sắc nhất Vì vậy nhiều ấn phẩm đã ra đời nhằm ghi chép lại những trang sử hào hùng đó:

Hai cuốn “50 năm hàng hải Việt Nam: trưởng thành và phát triển”, NXB GTVT, Hà Nội, 2015 của Cục Hàng hải Việt Nam và “Lịch sử hàng hải Việt Nam”,

NXB GTVT, Hà Nội, 2015 của Bộ GTVT đã cung cấp những tư liệu quý về một chặng đường lịch sử 20 năm vừa xây dựng, phát triển vừa phục vụ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của ngành vận tải đường biển Việt Nam

Cục Hàng hải Việt Nam chủ biên cuốn sách “Chống phong tỏa sông, biển -

những năm tháng hào hùng” năm 2014, NXB GTVT, Hà Nội Cuốn sách đã tái

hiện lại cuộc chiến chống phong tỏa trên sông, biển miền Bắc, thành công trong việc phục dựng lại bức tranh lịch sử về những cuộc chiến đấu diễn ra thực sự gay

go, ác liệt giữa một bên là cán bộ, công nhân viên ngành đường biển Việt Nam, một bên là đội quân thiện chiến nhà nghề được trang bị vũ khí hiện đại tối tân nhất Trong cuộc chiến đó, ngành hàng hải nói riêng và ngành GTVT nói chung là đối tượng đối đầu trực diện Hải Phòng - thành phố Cảng bị Mỹ phong tỏa quyết liệt nhất ở miền Bắc nhưng cũng là địa phương tiêu biểu trên mặt trận chống phong tỏa sông, biển; vì vậy được nhắc đến khá nhiều trong tác phẩm

Quân chủng Hải quân tổ chức biên soạn cuốn “Lịch sử Đường Hồ Chí Minh

trên biển (1961-2011)”, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội Công trình đã phản ánh

chi tiết những chủ trương chiến lược táo bạo, sáng suốt của Bộ Chính trị, sự chỉ đạo sát sao của Thường trực Quân ủy Trung ương; sự lãnh đạo, chỉ huy linh hoạt, kịp thời của Thường vụ Đảng ủy và Bộ tư lệnh Hải quân, của cấp ủy, chính quyền các

địa phương (trong đó có Hải Phòng) trên các mặt xây dựng lực lượng, phương tiện vận tải, nghệ thuật tổ chức vận chuyển quân sự bằng đường biển trong kháng chiến chống Mỹ Qua đó thể hiện toàn diện các mặt của hoạt động vận tải, phục vụ vận tải, chi viện của các lực lượng có liên quan, nhất là đơn vị tàu vận tải trên con đường vận chuyển chiến lược chi viện cho chiến trường miền Nam Hải Phòng lúc bấy giờ được xem như thủ đô của ngành đường biển Cầu tàu K15 Đồ Sơn chính là

“mốc số 0” của đường Hồ Chí Minh trên biển

“Đường thủy nội địa Việt Nam - 60 năm xây dựng và phát triển” là tác

phẩm chào mừng kỷ niệm 60 năm truyền thống của ngành đường thủy nội địa Việt Nam Sách ghi lại chặng đường 60 năm xây dựng và phát triển của ngành từ năm

1956 đến 2016 Nội dung chia làm 4 chương, tương ứng với từng thời kỳ cách mạng Trong đó, chương 2 viết về đường sông Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (1966 - 1974) Sự miêu tả chi tiết và phụ lục sinh động đã giúp tập thể các tác giả thành công trong việc “ghi lại những trang sử hào hùng của ngành đường thủy nội địa Việt Nam, là sự tri ân đối với sự hy sinh của các thế hệ đi trước, là trang sách mở để các thế hệ sau viết tiếp những thành công” [71, tr 2]

Tìm hiểu về GTVT trong kháng chiến chống Mỹ, sẽ là thiếu sót nếu không khảo cứu qua những công trình nghiên cứu về Đường mòn Hồ Chí Minh Đó là công trình tiêu biểu nhất cho hệ thống GTVT quân sự chiến lược của Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, được chính quân đội Mỹ nhìn nhận như "một trong những thành tựu vĩ đại của nền kỹ thuật quân sự ở thế kỷ 20" Sự ra đời, hình thành

và phát triển thắng lợi của Đường mòn Hồ Chí Minh thể hiện sự vận dụng tài tình của nghệ thuật chiến tranh nhân dân trên mặt trận GTVT, vào việc mở đường, thông đường, vận chuyển hàng hóa, sự phối hợp hoạt động của các binh chủng hợp thành trên các tuyến đường Nhiều nhà nghiên cứu đã dành sự tâm huyết cho đề tài này,

cụ thể là:

Tác phẩm Trận đồ bát quái xuyên rừng rậm (1979) của Cục Chính trị - Tổng

cục xây dựng kinh tế biên soạn và phát hành Tác phẩm là tài liệu nghiên cứu nội bộ của quân đội, với nội dung cơ bản là giới thiệu những tài liệu được trích dịch từ các sách báo của nước ngoài về Đường mòn Hồ Chí Minh, chủ yếu là của chính giới

Mỹ, gồm các báo cáo của các cơ quan có trách nhiệm ở Nhà Trắng, Lầu Năm Góc đối với chiến tranh Việt Nam, các báo cáo của tướng lĩnh Mỹ, các nhà viết sử, nhà chiến lược, giáo sư ở các trường đại học của Mỹ, Nhật, Pháp,…

Cuốn “5 đường mòn Hồ Chí Minh” của giáo sư Đặng Phong (NXB Tri

thức xuất bản năm 2008) là một công trình hết sức đặc biệt không chỉ vì lần đầu tiên miêu tả về “5 đường mòn Hồ Chí Minh” trong việc chi viện cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam cũng như trong việc giữ liên lạc giữa miền Nam với miền Bắc, mà còn đặc biệt ở việc tập hợp, xử lý tư liệu và phương pháp nghiên cứu Dành gần 20 năm để hoàn thành cuốn sách và đã điền dã qua gần hết những địa điểm đặc biệt quan trọng liên quan đến quá trình hình thành, ra đời, hoạt động của 5 đường mòn Hồ Chí Minh, nhà nghiên cứu Đặng Phong xuất sắc hoàn thành mục tiêu “phơi bày một khía cạnh lịch sử quan trọng của cuộc chiến tranh mà nhiều chỗ vẫn còn chưa được biết tới, hoặc biết rất không đầy đủ Đó là những hệ thống đường mòn Hồ Chí Minh” [116, tr 3] Bằng nguồn tư liệu phong phú, có độ xác thực cao, Đặng Phong phục dựng sinh động 5 con đường giao thông mà miền Bắc XHCN sử dụng vận chuyển của cải, vật chất, nhiên liệu, tiền bạc, lực lượng… cho tiền tuyến lớn miền Nam Qua đây, thấy được sự sáng tạo, kỳ công cũng như sức mạnh to lớn của hậu phương miền Bắc đối với tiền tuyến miền Nam trong suốt cuộc chiến tranh giải phóng

Luận văn Thạc sỹ “Giao thông vận tải đường bộ miền Bắc Việt Nam trong

kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954 - 1975”, Trường Đại học Sư phạm Thái

Nguyên, 2007 của Kim Ngọc Thu Trang đã làm rõ được hai vấn đề: vai trò, vị trí của GTVT trong kháng chiến chống Mỹ; cách tổ chức, chỉ đạo bảo đảm GTVT đường bộ qua các giai đoạn 1954 - 1960, 1961 - 1965, 1965 - 1975, trong đó chủ yếu đi sâu tìm hiểu các tuyến đường giao thông chiến lược, nhất là tuyến đường vận tải chiến lược Bắc - Nam Những kết quả đạt được của luận văn cho thấy tác giả đã khảo cứu nghiêm túc các tài liệu liên quan, nhất là các văn bản lưu trữ, báo cáo tổng kết của Bộ GTVT Đây là một trong số rất ít những luận văn viết về GTVT thời kỳ chống Mỹ nhưng phạm vi nghiên cứu về nội dung khoa học của công trình chỉ dừng lại trong việc tìm hiểu GTVT miền Bắc trên các tuyến đường bộ

Mặt trận GTVT trong kháng chiến chống Mỹ còn được miêu tả, tái hiện trong một số công trình khoa học tập trung khai thác mảng đề tài về những đơn vị,

tổ chức hay một bộ phận tiêu biểu những con người Việt Nam đã làm nên lịch sử

GTVT Việt Nam như cuốn Lịch sử công binh Việt Nam (1945 - 1975), NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1991; Thanh niên xung phong miền Bắc trong cuộc kháng

chiến chống Mỹ, cứu nước những năm 1965-1975, Luận án của Trương Thị Mai

Hương (2010); Trên các trọng điểm Mỹ đánh phá ác liệt, địa bàn xung yếu và các trục giao thông quan trọng, công binh và TNXP là những lực lượng ngày đêm bám cầu, bám đường, bảo đảm cho các mạch máu giao thông luôn thông suốt, nối liền hậu phương với tiền tuyến Trong mỗi tác phẩm, tư liệu phong phú và hình ảnh chân thực về những con người chiến đấu dũng cảm, lao động quên mình, ngày đêm

xẻ núi, san đồi, bắc cầu, ghép phà, mở đường, xây cầu, rà mìn, phá bom, lấp hố,…

đã tô đậm thêm tính hiện thực lịch sử chặng đường tiêu biểu nhất của ngành GTVT Việt Nam trong những năm chống Mỹ, cứu nước

Sự ra đời và hoạt động của đội thanh niên xung phong (TNXP) chống Mỹ, cứu nước đã có tác dụng tích cực và trực tiếp đối với công tác đảm bảo GTVT Vì vậy, để chào mừng 65 năm ngày thành lập TNXP Việt Nam (15/7/1950 - 15/7/2015) và 70 năm ngày truyền thống GTVT Việt Nam (28/8/1945 - 28/8/2015),

hai cuốn sách: “Thanh niên xung phong phục vụ giao thông vận tải thời chống Mỹ”, NXB GTVT, Hà Nội, năm 2015 của tác giả Nguyễn Văn Đệ và “Thanh niên xung

phong giao thông vận tải Việt Nam, những trang sử hào hùng”, NXB GTVT, Hà

Nội, năm 2015 của Bộ GTVT đã được xuất bản Hai ấn phẩm tập trung khắc họa lại nhiều sự kiện, tình tiết tiêu biểu về cuộc sống, về nhiệm vụ chiến đấu, lao động, sản xuất của lực lượng TNXP đảm bảo GTVT thời kỳ chống Mỹ Ngoài phần trọng tâm, chiếm dung lượng lớn viết về TNXP phục vụ GTVT những năm chống CTPH, các tác giả còn cung cấp hệ thống phụ lục khá phong phú, những hình ảnh chân thật

có giá trị tái hiện lịch sử cao

Ngoài ra, có một số tác phẩm viết về công tác GTVT của một địa phương cụ thể Mặc dù chủ yếu trình bày về GTVT trên địa bàn, khu vực nhất định nhưng qua

đó cũng giúp người đọc hình dung phần nào về mặt trận GTVT trong cả nước Cụ

thể là những công trình sau:

Tập sách “Mặt trận giao thông vận tải trên địa bàn Quân khu IV trong kháng

chiến chống Mỹ cứu nước”, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2001 do Bộ Tư lệnh

Quân khu IV và Viện Lịch sử quân sự Việt Nam phối hợp biên soạn đã tập hợp 50 tham luận của các tác giả trong và ngoài quân đội Cuốn sách đã đề cập đến nhiều vấn đề xung quanh mặt trận GTVT ở Quân khu IV như vấn đề tổ chức, chỉ đạo bảo đảm GTVT, về thế trận phòng không ba thứ quân bảo vệ GTVT tại đây Sự can trường, hy sinh cũng như những sáng tạo của quân dân nơi đây trong việc đảm bảo thông suốt con đường chi viện sức người, sức của từ miền Bắc cho tiền tuyến miền Nam và cho chiến trường quốc tế Lào, Campuchia là hình ảnh sống động, tiêu biểu cho sức sống bất diệt của hậu phương miền Bắc những năm chống Mỹ

Nằm trong địa bàn mà Mỹ quyết tâm tàn phá để ngăn chặn sự chi viện cho chiến trường miền Nam, khu vực từ Thanh Hóa đến Vĩnh Linh với vị trí đặc biệt quan trọng, là cầu nối giữa hai miền Nam - Bắc, đã trở thành trọng điểm đánh phá

vô cùng dữ dội, ác liệt của không quân, hải quân Mỹ Bảo đảm GTVT nơi đây trở thành một trong những vấn đề có tính quyết định đến cuộc chiến đấu chống CTPH của Mỹ và hoạt động chi viện chiến trường Để tái hiện một hiện thực lịch sử sôi

động như vậy, trong luận án “Đảng lãnh đạo đảm bảo giao thông vận tải trên địa

bàn từ Thanh Hóa đến Vĩnh Linh (1965 - 1975), tác giả Trương Công Hữu đã tập

hợp, hệ thống nhiều tư liệu phong phú từ những nguồn tin cậy Trên cơ sở đó, tác giả đã đi sâu phân tích, luận giải làm rõ những chủ trương, sự chỉ đạo của Đảng, Khu ủy, Đảng bộ các địa phương, ban ngành đối với công tác đảm bảo GTVT qua bốn giai đoạn: 1965 - 1968, 1969 - 1971, 1972 và 1973 - 1975; trong đó tập trung vào hai cuộc CTPH của Mỹ những năm 1965 - 1968 và 1972 Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp cho người đọc những đánh giá sát thực và khách quan về cuộc chiến đấu trên mặt trận đảm bảo GTVT từ Thanh Hóa đến Vĩnh Linh Do có sự tương đối trùng khớp về phạm vi và đối tượng nghiên cứu nên luận án trên là công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo, đối chiếu giúp cho tác giả có những định hướng nghiên cứu về công tác bảo đảm GTVT tại Hải Phòng, cũng là một địa bàn trọng điểm trong chống CTPH

Nhằm lưu lại một lịch sử hào hùng của những tuyến lửa trên mặt trận GTVT,

nhiều địa phương đã tổ chức biên soạn các cuốn sách lịch sử truyền thống như: Lịch

sử giao thông vận tải tỉnh Hải Dương giai đoạn 1945 - 2015, 70 năm truyền thống ngành giao thông vận tải Thanh Hóa (1945 - 2015), Lịch sử giao thông vận tải Quảng Bình (1945 - 2015), Giao thông vận tải Quảng Trị 70 năm xây dựng và phát triển (1945 - 2015), Lịch sử giao thông vận tải Nghệ An (1945 - 1995) Trong đó

đáng quý là một số bài viết, hồi ức của các cán bộ lão thành, lãnh đạo ngành GTVT qua các thời kỳ

Trên những tạp chí chuyên ngành có một số bài viết về công tác GTVT trong

những năm chống CTPH của Mỹ như: “Vài nét về mặt trận giao thông vận tải thời

kỳ đầu chống chiến tranh phá hoại 1964 - 1967” của tác giả Hồ Khang, đăng trên

tạp chí Lịch sử quân sự năm 1998; “Góp phần tìm hiểu về mặt trận bảo đảm giao

thông vận tải đường bộ trong chiến tranh phá hoại lần thứ hai của đế quốc Mỹ”

của tác giả Kim Ngọc Thu Trang, đăng trên tạp chí Lịch sử quân sự số 11/2007;

“Những con đường chi viện tiền tệ cho chiến trường miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước” của tác giả Xuân Trung, đăng trên tạp chí Lịch sử quân sự số

3/2008,…

Nhóm các công trình nghiên cứu nói trên đã đề cập chủ yếu hoặc một phần, một khía cạnh nào đó về vấn đề GTVT Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nhất là trên phạm vi miền Bắc - nơi vừa là hậu phương vừa là tiền tuyến của một cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Qua đó, tác giả luận án có được cái nhìn toàn cảnh, hệ thống khi đặt Hải Phòng trong bức tranh chung và cả so sánh được những điểm giống và khác nhau về công tác đảm bảo GTVT của Hải Phòng với các địa phương khác, từ đó nhận ra những đặc thù về sự lãnh đạo của Đảng bộ Hải Phòng trên mặt trận GTVT trong những năm 1965 - 1968 và 1972

Cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc Việt Nam luôn thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Vì vậy, một khối lượng đồ

sộ ấn phẩm đã xuất bản và công trình khoa học đã công bố nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam Trong số đó chiếm một khối lượng lớn các tác phẩm viết về một giai đoạn ác liệt nhất, đau thương nhất

nhưng cũng khí thế nhất của quân dân miền Bắc dưới sự lãnh đạo của Đảng từng bước đánh bại CTPH của Mỹ Tuy không nghiên cứu trực diện, đi sâu về GTVT như các công trình kể trên nhưng nhiều tác phẩm dưới đây đã không quên miêu tả

về GTVT miền Bắc những năm chống CTPH với tư cách một mặt trận thường xuyên phải đối mặt với những thử thách sống còn

“Chiến tranh nhân dân đánh thắng chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ”, xuất bản năm 1968 bởi Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, là tác phẩm của

Đại tướng Văn Tiến Dũng Nội dung chính là tổng kết về cuộc chiến tranh nhân dân chống CTPH lần thứ nhất Phần nổi bật nhất của tác phẩm là những kinh nghiệm về phát huy sức mạnh chiến tranh nhân dân đánh thắng CTPH của Mỹ ở miền Bắc; trong đó, tác giả nhấn mạnh đến công tác chỉ đạo dân quân tự vệ vừa chiến đấu vừa sản xuất và tham gia đảm bảo GTVT trong chiến tranh

Tác phẩm “Vị trí chiến lược của chiến tranh nhân dân địa phương” của

Đại tướng Võ Nguyên Giáp được ra mắt năm 1973 Tác giả đã làm nổi bật vai trò quan trọng, mang tính quyết định của nhân dân trong các cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, chứng minh vai trò đó qua thực tiễn chiến tranh cách mạng Việt Nam ở các thời kỳ lịch sử Cuốn sách chính là một minh chứng hùng hồn cho nhận định của nhiều nhà nghiên cứu: Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một trong những người có công đầu sáng tạo lên nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam trong thời đại Hồ

Chí Minh, làm cho chiến tranh nhân dân phát triển lên tầm cao mới, trở thành một

nét đặc sắc của nghệ thuật quân sự Việt Nam Qua tác phẩm, Đại tướng là người đã chứng minh được rằng: GTVT nhân dân cũng là một nét đặc sắc trong nghệ thuật chiến tranh nhân dân

“Thắng lợi của chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại ở các thành phố và khu công nghiệp miền Bắc xã hội chủ nghĩa ” (do NXB Quân đội nhân

dân xuất bản năm 1972) là cuốn sách tập hợp bài nói chuyện của Đại tướng Võ Nguyên Giáp ngày 17 tháng 2 năm 1970 tại Hội nghị cán bộ của thành phố Hải Phòng tổng kết 4 năm tiến hành thắng lợi chiến tranh nhân dân chống CTPH Bài nói chuyện của Đại tướng gồm 3 phần: Các thành phố lớn - một địa bàn chiến lược quan trọng của chiến tranh nhân dân; thắng lợi rực rỡ của chiến tranh nhân dân trên

các thành phố của miền Bắc XHCN; ra sức xây dựng các thành phố và khu công nghiệp giàu về kinh tế, mạnh về quốc phòng, tích cực góp phần vào sự nghiệp cách mạng của cả nước Trong bài nói chuyện, Đại tướng có đề cập đến “Những thắng lợi trên mặt trận giao thông vận tải, động viên lực lượng thời chiến, xây dựng và mở rộng các đơn vị vũ trang địa phương, bảo vệ trật tự trị an” trên địa bàn Hải Phòng Ngoài việc phân tích, chứng minh để đi đến khẳng định “Thắng lợi của quân và dân các thành phố lớn và các khu công nghiệp lớn trên mặt trận giao thông vận tải… là những thắng lợi to lớn và toàn diện” [91, tr 47], Đại tướng còn chỉ ra những nguyên nhân, kinh nghiệm cho Đảng bộ, quân dân thành phố Cảng làm tốt hơn công tác GTVT thời chiến Đối với nhà nghiên cứu, điều đó có tác dụng gợi mở quan trọng

để đánh giá sâu hơn về sự lãnh đạo của một Đảng bộ địa phương

“Hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam (1945 - 1975)” là một tác phẩm

chuyên khảo về hậu phương trong suốt 30 năm chiến tranh giải phóng được các nhà khoa học của Viện Lịch sử Quân sự dày công nghiên cứu, bao gồm các nội dung về căn cứ địa, hậu phương chiến lược, hậu phương tại chỗ, hậu phương quốc tế trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ Độc giả khi đọc cuốn sách này,

có được cái nhìn tổng quát về sự ra đời, phát triển cũng như vai trò, vị trí, ý nghĩa của căn cứ địa và các tầng nấc hậu phương trong chiến tranh cách mạng Việt Nam Không những thế, những kinh nghiệm trong việc giải quyết vấn đề hậu phương (trong

đó có nhiệm vụ trung tâm đột xuất là GTVT), những luận giải về tác động từ sự chi viện của miền Bắc (thực hiện bởi ngành GTVT) cho cách mạng miền Nam bước đầu được tập thể các tác giả đề cập khá xác đáng Đặc biệt, tác phẩm đã công bố nhiều số liệu quan trọng về công tác hậu cần nói chung và công tác đảm bảo GTVT nói riêng trên địa bàn cả nước trong hai cuộc kháng chiến, giúp người nghiên cứu thu thập, xử lý

và dẫn chứng làm rõ nội dung của luận án

Ngoài ra, những công trình chuyên khảo khác về hậu phương có đề cập đến

công tác bảo đảm GTVT, chống CTPH như: Hậu phương lớn - Tiền tuyến lớn trong

kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1975), NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội,

2005 của Phan Ngọc Liên; Hậu phương miền Bắc trong cuộc kháng chiến chống

Mỹ, cứu nước (1954 - 1975), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009 của Nguyễn

Xuân Tú; Đảng lãnh đạo xây dựng, phát huy sức mạnh hậu phương miền Bắc (1965

- 1972), Luận án của Đặng Thị Thanh Trâm (2015);… Những phân tích, lý giải

của các tác giả đã làm rõ một trong những nguyên nhân làm nên thắng lợi của hậu phương miền Bắc, của sự nghiệp giải phóng miền Nam là đóng góp to lớn của ngành GTVT

Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu về cuộc chiến tranh nhân dân trong kháng chiến chống Mỹ của Việt Nam cũng có giá trị tham khảo hữu ích cho những ai

quan tâm, tìm hiểu về công tác GTVT thời chiến như: Chiến tranh nhân dân đánh

thắng chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1983

của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam; Sức mạnh chiến thắng của cuộc kháng chiến

chống Mỹ cứu nước, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1985 của Viện Sử học; tập sách Chiến tranh nhân dân địa phương trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975), NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1997; … Nhận thức rõ tầm quan trọng của

GTVT đối với thắng lợi của cuộc chiến tranh nhân dân, trong các tác phẩm, các tác giả đã phản ánh khá rõ nét âm mưu, thủ đoạn của Mỹ nhằm vào các mục tiêu giao thông trọng điểm cũng như cuộc chiến đấu đảm bảo hoạt động GTVT của quân dân miền Bắc

Những công trình kể trên đi sâu nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống

Mỹ, cứu nước, tập trung vào những nội dung căn bản nhất của cuộc kháng chiến như xây dựng hậu phương miền Bắc, diễn biến cuộc chiến tranh nhân dân chống CTPH của Mỹ, nguyên nhân thắng lợi, tổng kết một số bài học quan trọng trong xây dựng và chiến đấu của quân dân miền Bắc, Vấn đề Đảng lãnh đạo công tác đảm bảo GTVT trong những năm 1965 - 1968 và 1972 đã được đề cập, song chưa toàn diện, chi tiết và chưa đưa ra được cái nhìn so sánh sự khác nhau giữa hai lần miền Bắc chống CTPH

* Các công trình ở nước ngoài

Cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam (1954 - 1975) không chỉ là đề tài cho các tác giả, các nhà khoa học trong nước nghiên cứu, mà còn thu hút rất nhiều các nhà khoa học nước ngoài, nhất là các nhà nghiên cứu người Mỹ

Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu dưới góc nhìn của người nước

ngoài như:

Robert McNamara có cuốn Nhìn lại quá khứ - Tấn thảm kịch và những bài học

về Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995 Đây là hồi ký của tác giả, người

từng đảm nhiệm chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ từ năm 1961 đến 1968 Tác giả đưa ra 11 nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của Mỹ ở miền Nam Việt Nam; trong đó, nguyên nhân thứ 2 và 3 là Mỹ đã không lường trước được cũng như đánh giá sai lực lượng chính trị của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đánh giá thấp sức mạnh của miền Bắc Việt Nam - nguồn cung cấp nhân tài, vật lực cho quân giải phóng miền Nam chiến đấu Tác phẩm có nhiều chỗ làm rõ âm mưu, hành động phá hoại, ngăn chặn nhằm vào các mục tiêu GTVT ở miền Bắc nhưng nhận lại kết cục thảm bại của Mỹ

Cuốn Cuộc chiến tranh dài ngày nhất của nước Mỹ (NXB Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2004, người dịch: Phạm Ngọc Thạch) của tác giả George C.Herring trình bày

về các giai đoạn của cuộc chiến tranh Việt Nam từ năm 1950 đến năm 1975 Tác phẩm

đề cập đến những thất bại của Mỹ và hậu quả đối với nước Mỹ khi ngày càng sa lầy trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam George Herring đã chỉ ra một trong những nguyên nhân quan trọng đem đến thắng lợi của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là đã củng cố, tăng cường sức mạnh của miền Bắc, là sự can đảm, tài trí trong đối phó với các cuộc ném bom của Mỹ để trụ vững Thành công nổi bật của cuốn sách chính là tư liệu - tác giả dựa trên những văn kiện của Lầu Năm góc đã được giải mật trong các thư viện tổng thống và rất nhiều bài báo, sách và hồi ký về Việt Nam của những người đã trực tiếp tham gia vào chiến tranh Việt Nam, từ giới hoạch định chính sách cấp cao đến các cựu chiến binh George Herring đã đưa ra những nhận định đánh giá toàn diện, cẩn trọng về vai trò của Bắc Việt Theo George Herring, Bắc Việt không chỉ tránh được sự huỷ diệt bằng bom B52, mà còn đảm bảo vững chắc các chuyến vận tải trên con đường mòn Hồ Chí Minh - điều đó đồng thời nói lên thất bại của Mỹ trong nỗ lực cắt đứt viện trợ của Bắc Việt cho quân giải phóng ở miền Nam Việt Nam

Cuốn sách“North Viet Nam strategy for survival” (tạm dịch là Chiến lược

của Bắc Việt Nam vì sự sống sót) của Jon M Van Dyke, Đại học California (xuất

bản năm 1972) phác họa một bức tranh rõ ràng và chi tiết làm thế nào nhân dân miền Bắc sống sót và chịu đựng được cuộc chiến tranh và những tổn thất của bom

đạn suốt những năm Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc từ năm 1965 đến năm 1968 Qua đó lý giải cho rất nhiều thắc mắc, nghi vấn của những người đã từng mơ hồ, khó hiểu hoặc bất ngờ khi biết đến một trong những cuộc chiến tranh đáng chú ý nhất của lịch sử thế giới thế kỷ XX Tác giả tập trung phân tích những nỗ lực của nhân dân miền Bắc khi sản xuất trong điều kiện thiếu hụt nhân lực do phải cung cấp thường xuyên cho sự phát triển của quân đội, cho sửa chữa các tuyến đường giao thông; phân tích về chiến lược chiến tranh trường kỳ, chiến tranh nhân dân; về sự thành công của Bắc Việt Nam trong việc duy trì cung cấp nguồn nhân lực, vật lực cho miền Nam; về sự khéo léo tranh thủ viện trợ kinh tế, quân sự của Trung Quốc, Liên Xô và các nước Đông Âu khác Công trình cũng miêu tả hệ thống GTVT rất phát triển của miền Bắc trong chiến tranh Tác giả nhìn nhận điều đó như một thành công lớn, đầy bất ngờ nhưng xứng đáng của miền Bắc Việt Nam

“Viet Nam: The Ten Thousand Day War” (Cuộc chiến tranh mười nghìn

ngày), NXB St Martins Pr, 1981 của Michael Maclear không đi vào trình bày các diễn biến và các sự kiện chính trong cuộc chiến tranh Việt Nam mà sưu tầm các bằng chứng về những phương tiện mà Mỹ đã từng vận dụng trong dự tính và điều hành cuộc chiến tranh vừa dài nhất, vừa bị chỉ trích nhiều nhất của thế kỷ này Cuốn sách chú trọng đến chính sách của Mỹ đối với Việt Nam cũng như hậu quả

của chính sách ấy kéo dài đến ngày nay Trong phần “The Guerrilla Society” (tạm dịch là “Xã hội của quân du kích”, tức xã hội Bắc Việt Nam) tác giả thể hiện sự

ngưỡng mộ của mình đối với sự kiên cường của nhân dân miền Bắc Việt Nam trong cuộc chống CTPH của Mỹ Theo Michael Maclear, trên lĩnh vực kinh tế (trong đó có GTVT), miền Bắc Việt Nam đã lập được nhiều thành tích không kém phần quan trọng, đôi khi có vẻ như là những phép màu nhiệm Điểm đặc biệt trong công trình này là những kết luận, đánh giá của tác giả về những vấn đề nghiên cứu được rút ra từ nhiều cuộc phỏng vấn những cựu chiến binh cả hai phía Phương pháp phỏng vấn sâu được tác giả sử dụng khá triệt để và đã phát huy hiệu quả trực tiếp trong giải quyết nhiều nội dung nghiên cứu quan trọng

Năm 2007, Nhà xuất bản Công an nhân dân đã xuất bản cuốn Hồ sơ chiến

tranh Việt Nam - Tiết lộ lịch sử bí mật của chiến lược thời Nixơn của tác giả

Jeffrey Kimball Đây là cuốn sách được coi là tập ký sự “Bạch cung bí sử” thời Richard M Nixon làm chủ Nhà Trắng Nội dung của cuốn sách được tác giả biên tập dựa trên nguồn tài liệu lưu trữ, bao gồm tài liệu thành văn và bản ghi âm của Nhà Trắng từ giữa những năm 1970 và năm 1998 Liên quan đến cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ, tác giả phân tích và đánh giá dưới thời Richard M Nixon, cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam đã bị đẩy lên mức độ tàn khốc nhất ở

cả hai miền Nam, Bắc Tìm đọc ở cuốn sách, độc giả hiểu rõ hơn những âm mưu, hành động đánh phá hệ thống GTVT miền Bắc được tính toán một cách bài bản, tinh vi như thế nào; qua đó càng thấy được ý nghĩa lớn lao của những gì quân dân Việt Nam đã làm được trên mặt trận GTVT

Trong công trình The Secret War Against Hanoi: The Untold Story of Spies,

Saboteurs, and Covert Warriors in North Vietna (NXB Harper Perennial, 2000)

Richard H., Jr Shultz đã truy cập hàng ngàn trang tài liệu tại các kho lưu trữ quốc

gia Mỹ, thực hiện hàng trăm cuộc phỏng vấn với những nhân vật cao cấp trong chính giới Mỹ (trong đó có cựu Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara), lấy đó làm một trong những căn cứ quan trọng để mô tả, làm rõ những hành động bí mật của Mỹ nhằm phá hoại sự ổn định nội bộ của miền Bắc và đánh phá đường mòn Hồ Chí Minh chạy qua Lào và Campuchia

The war for the Ho Chi Minh Trail (tạm dịch: Cuộc chiến trên Đường mòn

Hồ Chí Minh) của Major Gregory T Banner là đề tài luận văn thạc sỹ ngành Khoa

học và Nghệ thuật Quân sự, Trường Đại học Chỉ Huy và Tham Mưu Lục Quân Hoa

Kỳ, Kansas, năm 1993 Trong chương hai, tác giả tập trung mô tả đặc điểm, lịch sử hoạt động của các tuyến đường thuộc hệ thống Đường mòn Hồ Chí Minh và tầm quan trọng của chúng đối với kết quả chiến tranh Đóng góp về mặt khoa học của luận văn này thể hiện ở chỗ tác giả có cái nhìn tương đối toàn diện và khách quan

về các chức năng của Đường mòn Hồ Chí Minh Đó không chỉ là con đường hành quân, chi viện, di tản và truyền tin mà còn là một chiến trường, một mặt trận, một

hệ thống bảo đảm hậu cần chiến lược cho cuộc chiến tranh chống Mỹ của nhân dân Việt Nam và của cả ba nước Đông Dương

Những công trình của các tác giả nước ngoài kể trên phần lớn nghiên cứu

chung về cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam, một số có phạm vi tập trung hẹp hơn là cuộc CTPH miền Bắc hoặc đường mòn Hồ Chí Minh Vì vậy, GTVT đôi chỗ được đề cập đến khi miêu tả âm mưu, hành động của Mỹ phá hoại hệ thống GTVT và ngăn chặn những nỗ lực đảm bảo GTVT của quân dân Việt Nam Các tác giả đều nhìn nhận ra những thất bại của Mỹ mà một trong những nguyên nhân là không ngăn được sức mạnh, quyết tâm của nhân dân Việt Nam trên mặt trận GTVT đã đoàn kết một lòng dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng Điều đó đem lại những góc nhìn đa chiều, khách quan về cuộc chiến tranh Việt Nam nói chung và cuộc chiến đấu bảo đảm GTVT nói riêng

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về giao thông vận tải ở Hải Phòng và sự lãnh đạo của Đảng bộ Thành phố về đảm bảo giao thông vận tải trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

* Các công trình nghiên cứu luận bàn chung về Hải Phòng trong kháng chiến chống Mỹ

Trong nhiều công trình viết về lịch sử Hải Phòng, các nhà nghiên cứu tập trung chủ yếu phục dựng lại quá trình xây dựng, phát triển và bảo vệ thành phố Cảng từ sau ngày giải phóng (13/5/1955) Tiêu biểu là các công trình sau:

Cuốn “Lịch sử Đảng bộ Hải Phòng, tập 2 (1955 - 1975)” của Ban Chấp

hành Đảng bộ Hải Phòng, NXB Hải Phòng, Hải Phòng, 1996 đã làm rõ quá trình Đảng bộ Hải Phòng lãnh đạo quân dân Thành phố giành được nhiều thắng lợi to lớn trong việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược, đặc biệt là trong cuộc chiến đấu chống CTPH và phong tỏa của Mỹ, giữ vững sản xuất, ổn định đời sống nhân dân, bảo đảm an ninh tốt, tích cực đóng góp sức người, sức của cho tiền tuyến, làm tròn trách nhiệm của thành phố Cảng - cửa ngõ giao lưu quốc tế lớn nhất miền Bắc Quá trình Đảng bộ lãnh đạo công tác đảm bảo GTVT trong những năm khôi phục, cải tạo, xây dựng và phát triển cũng như khi chiến đấu bảo vệ Thành phố được phản ánh khá sinh động, làm nổi bật lên những thành tựu và một số hạn chế, kinh nghiệm Tuy nhiên, do phản ánh sự lãnh đạo chung của Đảng bộ Hải Phòng nên công tác đảm bảo GTVT chưa được trình bày một cách chi tiết, hệ thống

“Kinh tế Hải Phòng - 50 năm xây dựng và phát triển (1955-2005)” của Sở

Kế hoạch và Đầu tư thành phố Hải Phòng, NXB Thống kê, Hà Nội, 2005 Công trình đã khái quát quá trình phát triển của tất cả các ngành kinh tế, trong đó GTVT

là một ngành kinh tế trọng điểm của Hải Phòng Vì vậy, đây là một trong những nội dung được nghiên cứu dưới góc độ kinh tế đầy đủ, cụ thể nhất của công trình này Tuy nhiên, nếu xem xét dưới góc độ lịch sử Đảng, tác phẩm chỉ chủ yếu giúp các nhà nghiên cứu tiếp cận được những số liệu thống kê để minh họa

Cuốn “Hải Phòng 50 năm sau ngày giải phóng 1955 - 2005 của hai nhà

nghiên cứu Hoàng Minh Thảo, Nguyễn Khắc Phòng được xuất bản năm 2005 nhân

kỷ niệm 50 năm Hải Phòng giải phóng Các tác giả tuy có đề cập đến những thắng lợi to lớn và thành tựu quan trọng của quân dân Hải Phòng trong kháng chiến chống

Mỹ, có làm bật lên được vai trò và sự lãnh đạo nói chung của Đảng bộ Thành phố nhưng trong công tác đảm bảo GTVT thời kỳ chống Mỹ mới dừng lại ở mức độ khái quát

Cũng ra mắt độc giả nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng Hải Phòng,

“Hải Phòng - 50 năm chiến đấu, xây dựng và trưởng thành (1955-2005) của Thành

ủy Hải Phòng, NXB Hải Phòng lại là công trình nghiên cứu về quá trình xây dựng,

phát triển Thành phố trên các mặt công tác, các lĩnh vực của đời sống xã hội như: xây dựng hệ thống chính trị, kinh tế, tài chính, văn hóa - xã hội, quốc phòng an ninh Vì vậy, GTVT trong kháng chiến chống Mỹ được đề cập rất khái quát, chưa thấy được bảo đảm GTVT có ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với những thắng lợi của quân dân Thành phố

Cuốn sách “Ba mươi năm xây dựng và bảo vệ thành phố Hải Phòng (1955 -

1985)” được Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng Hải Phòng biên soạn và xuất bản năm

1985, nhằm ghi lại những điểm nổi bật trong quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Đảng bộ và nhân dân thành phố Hải Phòng Trong 30 năm, Đảng

bộ Thành phố đã lãnh đạo nhân dân thực hiện nhiệm vụ hậu phương trên mọi bình diện, trong đó có lĩnh vực GTVT Tuy không thực sự làm nổi bật được những đóng góp quan trọng của công tác đảm bảo GTVT đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ thành phố Cảng nhưng đây lại là một cuốn sách được biên soạn bởi nhiều tác giả là những người trực tiếp sống và chiến đấu ở Hải Phòng, mang đến những cứ liệu lịch

sử tin cậy

Cuốn “Lịch sử Công an nhân dân Hải Phòng (1955 - 1975)” là công trình

khoa học do Sở Công an Thành phố tổ chức biên soạn và được xuất bản năm 1995 Cuốn sách đề cập đến tất cả các mặt công tác, quá trình hoạt động và thực hiện nhiệm vụ của lực lượng công an Thành phố Trong đó, nổi bật là vai trò và những đóng góp của một bộ phận quan trọng tham gia đảm bảo GTVT trong điều kiện có CTPH, chuyên trách làm nhiệm vụ đảm bảo an toàn, an ninh, trật tự GTVT của Thành phố Đó là lực lượng Cảnh sát giao thông đường sắt, bộ, đường thủy; Cảnh sát khu vực, Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy; Cảnh sát hình sự, bảo vệ kinh tế; Đồn Công an Cảng và Đồn Công an các bến phà, tuyến giao thông quan trọng,…

“Hải Phòng - lịch sử kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược” của Bộ chỉ

huy quân sự Hải Phòng, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1989 Đây là cuốn sách của tập thể tác giả, tổng kết những kinh nghiệm của chiến tranh nhân dân ở Hải Phòng chống chiến tranh xâm lược, ghi lại những chiến công của quân và dân Hải Phòng qua những trận đánh Công trình bao gồm 6 chương cung cấp nhiều tư liệu, hình ảnh giá trị về một thời kỳ lịch sử sôi động, hào hùng nhưng cũng đầy khó khăn, gian khổ của Thành phố Qua đó thấy được phần nào sự chỉ đạo chặt chẽ của Đảng bộ Hải Phòng trong việc đảm bảo cho Thành phố luôn là trung tâm hoạt động kinh tế, đầu mối GTVT quan trọng bậc nhất miền Bắc Qua tác phẩm, những ai quan tâm tìm hiểu về Hải Phòng trong kháng chiến chống Mỹ sẽ hình dung được phần nào hiện thực của cuộc chiến tranh xảy ra trên một địa bàn chiến lược cụ thể Điều đó cũng góp phần làm rõ thêm phông nền của bối cảnh lịch sử diễn ra công cuộc xây dựng, bảo vệ thành phố Cảng nói chung và công tác đảm bảo GTVT nói riêng Tác phẩm đã dành ra dung lượng nhất định để miêu tả về công tác GTVT ở Hải Phòng trong hai lần chống CTPH của Mỹ nhưng lại tập trung chủ yếu vào hoạt động rà phá bom mìn, chống phong tỏa mà ít quan tâm đến các hoạt động, khía cạnh khác trong đảm bảo GTVT như củng cố tổ chức, xây dựng lực lượng, tăng cường cơ

sở vật chất, bốc xếp, giải tỏa hàng hóa và sự tham gia, phục vụ chiến đấu, chi viện chiến trường của các đơn vị, lực lượng GTVT của Thành phố

Cuốn “Hải Phòng - thành phố kiên cường, hậu phương lớn trong kháng

chiến chống Mỹ cứu nước”, NXB Hải Phòng, 2007 gồm nhiều bài viết giá trị của

các tác giả là những nhà lãnh đạo, tướng lĩnh, chiến sĩ đã từng sống và chiến đấu tại địa bàn cửa ngõ từ đất liền đến hải đảo, sông biển, bầu trời Lời kể của những nhân chứng lịch sử càng có giá trị khoa học và sức lan tỏa mạnh mẽ về truyền thống đấu tranh cách mạng của quân và dân Hải Phòng trong kháng chiến chống Mỹ cứu

nước Đặc biệt có bài viết của đại tướng Võ Nguyên Giáp: “Thành phố Cảng trung

dũng - quyết thắng đánh thắng đế quốc Mỹ trên mặt trận giao thông vận tải” đã

tổng kết lại những kinh nghiệm quý báu của một địa phương tiêu biểu cho cả nước khi cùng một lúc phải bảo vệ nhiều đầu mối giao thông, đảm bảo và điều hòa việc lưu thông vận chuyển một cách khẩn trương trên một địa bàn hẹp, thường xuyên bị đánh phá Đại tướng, người luôn theo dõi sát sao cuộc chiến đấu của quân dân thành phố Cảng đã khẳng định một trong những bài học thành công, kinh nghiệm quý báu nhất của Hải Phòng khi thực hiện đảm bảo GTVT chính là đã biết “tận dụng mọi khả năng và phương tiện, tranh thủ mọi thời cơ thuận lợi để làm công tác vận chuyển, kết hợp cả phương tiện thô sơ lẫn hiện đại, cả thủ công lẫn cơ khí, tùy theo từng hoàn cảnh mà lấy đường bộ hay đường thủy là chủ yếu với tinh thần kiên quyết “phá thế vận chuyển một đường” [113, tr 22]

Các cuốn: “Quân khu 3 - lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước” của Bộ

Tư lệnh Quân khu 3 (NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1993); Lịch sử Đảng bộ,

Lịch sử đấu tranh vũ trang của các quận, huyện, thị xã; các nhà máy, xí nghiệp như

Cảng Hải Phòng, Đóng tàu Bạch Đằng,… đã khai thác, bổ sung nhiều nguồn tư liệu phong phú, làm giàu hơn hiện thực lịch sử các giai đoạn xây dựng và phát triển của thành phố Hải Phòng

* Các công trình nghiên cứu về Hải Phòng trong hai lần chống lại cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ (1965 - 1968 và 1972)

Hải Phòng là một địa phương tiêu biểu của miền Bắc trong hai lần chiến đấu chống CTPH của Mỹ Thêm vào đó, sau những thắng lợi to lớn của quân và dân thành phố Cảng, các địa phương, đơn vị, các cấp, các ngành ở Hải Phòng đều tiến hành tổng kết và biên soạn lịch sử chiến tranh Vì vậy, nhiều công trình về Hải Phòng trong những năm chống CTPH đã được xuất bản Các công trình này thường

đề cập chung đến các mặt, các lĩnh vực công tác và chiến đấu (trong đó nổi bật là công tác đảm bảo GTVT) của quân dân Thành phố như:

“Đánh thắng chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ tại Hải

Phòng” của Bộ Chỉ huy quân sự Hải Phòng, NXB Hải Phòng, 1970, “Hai lần đánh thắng chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ tại Hải Phòng” của Bộ Tư lệnh Hải

Phòng, NXB Hải Phòng, 1977 ghi lại những trang sử hào hùng của quân dân thành phố Cảng, miêu tả một mặt trận GTVT nóng bỏng, một minh chứng hùng hồn về sự

ác liệt của chiến tranh Hai tác phẩm này giúp độc giả hình dung về cuộc chiến đấu chống CTPH ở Hải Phòng rõ nét hơn nhưng do các tác giả nghiên cứu dưới góc độ lịch sử quân sự, chủ yếu nhấn mạnh những thắng lợi trên mặt trận quân sự của quân dân Hải Phòng nên sự lãnh đạo của Đảng bộ Hải Phòng đối với công tác đảm bảo GTVT không được đề cập nhiều

Được xuất bản năm 1994, tác phẩm “Hải Phòng hai lần chống phong tỏa” của

tác giả Nguyễn Quốc Dũng là công trình nghiên cứu có giá trị, trình bày về quá trình chiến đấu của quân và dân Hải Phòng chống CTPH của Mỹ, vừa sản xuất vừa chiến đấu Qua tác phẩm, Nguyễn Quốc Dũng đã chứng minh được rằng: Với quyết tâm

mở luồng, thông tuyến, chống phong tỏa bằng thủy lôi, đảm bảo an toàn cho công tác vận tải đường biển, Đảng bộ và quân dân thành phố Cảng đã thành công trong hai lần chống phong tỏa, không ngừng chi viện cho miền Nam ruột thịt Đặt trong bức tranh chung của hai cuộc chiến đấu chống phong tỏa diễn ra ở Hải Phòng, tác giả đã

có sự mô tả, nhìn nhận, đánh giá xác đáng về hoạt động GTVT, vị trí, đóng góp lớn của công tác đảm bảo GTVT trong thành tích đáng tự hào của quân dân Thành phố Đây cũng là một trong số rất ít công trình làm nổi bật được nghệ thuật tổ chức xây dựng và xử lý phương án, tình huống đảm bảo GTVT trong điều kiện chiến tranh ác liệt và gặp phải nhiều khó khăn, trở ngại của địa phương Đóng góp quan trọng khác

về khoa học và có giá trị cao đối với các nhà nghiên cứu sau này là tác giả đã khai thác, đưa vào nhiều tư liệu mới, nhiều số liệu cụ thể được tập hợp, xử lý từ nhiều nguồn tin cậy khác nhau Đó là nguồn tài tiệu lưu trữ của các cơ quan, đơn vị, ban ngành như Sở GTVT Hải Phòng, Quân chủng Hải quân, Bộ Tư lệnh Quân khu 3, Binh chủng Công binh, Cảng Hải Phòng,…

Nhấn mạnh công cuộc chống phong tỏa trên mặt trận sông biển, cuốn

“Chống Mỹ phong tỏa sông biển vùng Hải Phòng”, NXB Hải Phòng, 1998 có một

số bài viết tiêu biểu về vấn đề GTVT như “Cảng Hải Phòng trong đại thắng chống

giặc bao vây, phong tỏa bằng thủy lôi” của Nguyễn Đức Hòe - Nguyên Giám đốc

Cảng Hải Phòng, “Lực lượng giao thông vận tải địa phương góp phần xứng đáng

vào sự nghiệp đánh thắng chiến tranh phong tỏa hủy diệt của đế quốc Mỹ” của

Giám đốc Sở Giao thông công chính Hải Phòng Nguyễn Tất Tạo Các tác giả đã nhấn mạnh đến vị trí chiến lược trọng yếu của Hải Phòng là cửa ngõ đường biển lớn nhất miền Bắc, là nơi Mỹ luôn luôn tìm mọi cách phong tỏa Cảng và các tuyến đường giao thông; từ đó, làm rõ những đóng góp của ngành GTVT địa phương cho những chiến công của quân dân Thành phố Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tập trung vào miêu tả hoạt động đảm bảo GTVT đã diễn ra như thế nào, sự lãnh đạo của Đảng

bộ Hải Phòng đối với công tác đó rất ít được đề cập

Luận án tiến sỹ “Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố Cảng - Khu công nghiệp

Hải Phòng (1965 - 1972)” của Vũ Tang Bồng (Viện Lịch sử quân sự, Hà Nội,

2003) Tác giả đi sâu mô tả về cuộc chiến đấu gian khổ của quân dân Hải Phòng để bảo vệ Thành phố Là một cán bộ làm công tác nghiên cứu lịch sử quân sự từng gắn

bó với đề tài chống CTPH, từng tham gia biên soạn một số công trình lịch sử kháng chiến của các địa phương ở Hải Phòng nên tác giả có điều kiện trong việc sưu tầm, tổng hợp, xử lý và đưa vào sử dụng trong luận án những tư liệu từ các nguồn có độ tin cậy cao Bên cạnh đó, do nhiều năm công tác, gắn bó với đất và người Hải Phòng, tác giả tường tỏ địa hình, địa vật cũng như cuộc sống, chiến đấu và lao động của quân dân thành phố Cảng Vì vậy, luận án là một trong số không nhiều những công trình nghiên cứu độc lập của một tác giả về Hải Phòng trong thời kỳ chống CTPH mà lại có đóng góp lớn khi đã cung cấp nhiều tư liệu và những nhận xét, đánh giá sâu sắc, gợi mở một số vấn đề cho những ai tìm hiểu về công tác đảm bảo GTVT thời kỳ chống Mỹ

“Đảng bộ Hải Phòng lãnh đạo đảm bảo công tác giao thông vận tải thời kỳ

1965-1975”, Khóa luận cử nhân Lịch sử của Nguyễn Phương Hải, Trường ĐH

KHXH & NV (ĐHQGHN), Hà Nội, 2000 Tác giả đã trình bày kết quả nghiên cứu của mình qua 3 chương, chia làm 2 giai đoạn 1965 - 1968, 1969 - 1975 và rút ra một số nhận xét, kinh nghiệm Tuy nhiên tác giả chưa đi sâu khai thác nhiều tư liệu gốc, còn phụ thuộc nhiều vào các sách chuyên khảo, trình bày nhiều chỗ thiếu logic, chặt chẽ, chưa làm rõ được quá trình lãnh đạo đảm bảo GTVT của Đảng bộ ở một

số thời điểm quan trọng và so sánh đối tượng nghiên cứu của mình ở hai giai đoạn khác nhau

1.2 Kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án tập trung giải quyết

1.2.1 Kết quả nghiên cứu

1.2.1.1 Về nội dung

Một là, những công trình nghiên cứu nêu trên đã góp phần làm rõ vai trò, vị

trí quyết định của công tác đảm bảo GTVT đối với cuộc chiến đấu chống hai lần CTPH của Mỹ, đối với sự chi viện cho tiền tuyến miền Nam đến ngày toàn thắng Phần lớn các tác phẩm đã mô tả khái quát về công tác GTVT như một mặt trận, bộ phận của cuộc chiến tranh nhân dân để bảo vệ miền Bắc và chi viện miền Nam

Hai là, một số công trình nghiên cứu sâu về hệ thống GTVT miền Bắc hoặc

ở những địa phương cụ thể đã từng là trọng điểm đánh phá của Mỹ Các tác phẩm này đã miêu tả quá trình xây dựng, trưởng thành của ngành GTVT bằng việc làm nổi bật những thành tựu, từng bước phát triển, chuyển mình của các cá nhân, đơn vị,

tổ chức Trong đó ít nhiều đã đề cập đến vai trò lãnh đạo của Trung ương Đảng và Đảng bộ địa phương trong công tác GTVT những năm 1965 - 1968 và 1972

Ba là, các công trình nghiên cứu về Hải Phòng những năm chống CTPH của

Mỹ đã mô tả, phục dựng và làm bật lên được thành quả của Đảng bộ cùng quân dân Hải Phòng trong việc xây dựng và bảo vệ Thành phố trên các lĩnh vực như: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và nhất là chiến thắng trên trận tuyến đối mặt trực tiếp với quân thù Kết quả của việc chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến lớn miền Nam cũng được những công trình trên đề cập đến Một số ít công trình đã phản ánh những

nỗ lực của Đảng bộ và quân dân Hải Phòng trong đảm bảo GTVT, trong tiếp nhận

và trung chuyển hàng viện trợ, góp phần làm thất bại mọi âm mưu, hành động phong tỏa, ngăn chặn và phá hoại Thành phố