GV: Trong câu thơ này các em cần chú ý tới sắc thái biểu cảm của những chữ “tài tri” mới biết ở câu 1 và chữ “hựu” lại ở câu 2: dường như thấp thoáng nhân vật trữ tình - người tù cách mạ[r]
Trang 1Lò Điệp Hồng - THCS Tô hiệu TP Sơn La 71
TUẦN 24 NGỮ VĂN – BÀI 21 Kết quả cần đạt
Cảm nhận được tình yêu thắm thiết và phong thái ung dung trong bất kì
hoàn cảnh nào của Hồ Chí Minh thể hiện qua bài Ngắm trăng Thấy được đặc
sắc nghệ thuật của bài thơ
Cảm nhận được ý nghĩa tư tưởng sâu sắc của bài Đi đường: Từ việc đi
đường núi mà gợi ra bài học đường đời Hiểu được cách dùng biểu tượng có
hiệu quả nghệ thuật cao của bài thơ
Củng cố và nâng cao kiến thức về câu cảm than và câu trần thuật đã học ở
Tiểu học, nắm vững đặc điểm hình thức và chức năng của hai kiểu câu này
Vận dụng kiến thức về văn bản thuyết minh để làm tốt bài Tập làm văn số 5
Ngày soạn: 05/02/2011 Ngày dạy: 08/02/2011 Dạy lớp: 8B
Tiết 85 V ăn bản:
NGẮM TRĂNG, ĐI ĐƯỜNG
- Hồ Chí Minh -
1 Mục tiêu Giúp HS:
a) Về kiến thức: - Cảm nhận được tình yêu thiên nhiên đặc biệt sâu sắc của
Bác Hồ, dù trong hoàn cảnh tù ngục, Người vẫn mở rộng tâm hồn tìm đến giao hoà
với vầng trăng ngoài trời
- Hiểu được ý nghĩa của tư tưởng bài thơ: Từ việc đi dường
gian lao mà nói lên bài học đường đời, đường cách mạng
b) Về kĩ năng: Thấy được sức hấp dẫn nghệ thuật của bài thơ: bình dị, tự nhiên
mà chặt chẽ, mang ý nghĩa sâu sắc
c) Về thái độ: Giáo dục học sinh tình cảm và lòng yêu kính lãnh tụ Hồ Chí
Minh, yêu thiên nhiên; tinh thần quyết tâm vượt qua khó khăn, thử thách, gian khó
2 Chuẩn bị của GV và HS.
a) Chuẩn bị của GV: Nghiên cứu sgk, sgv, Bình giảng văn 8, Thiết kế bài học
Ngữ văn theo hướng tích hợp; Nâng cao ngữ văn THCS; soạn giáo án
b) Chuẩn bị của HS: Đọc và suy nghĩ trả lời các câu hỏi phần Đọc - Hiểu văn
bản (sgk – tr 38 và tr - 40)
3 Tiến trình bài dạy:
* Ổn định tổ chức:
- Kiểm tra sĩ số lớp 8B: ……17 Vắng:………
- Lớp phó học tập báo cáo việc học bài và chuẩn bị bài của các bạn
a) Kiểm tra bài cũ: (2 phút)
Trang 2- GV kiểm tra việc chuẩn bị bài của học sinh.
* Đặt vấn đề vào bài mới: (1 phút) Tiết học hôm nay cô cùng các em tìm
hiểu hai văn bản của Hồ Chí Minh Về văn bản Ngắm trăng: Mặt trăng trên trời chỉ
có một, mà trong văn thơ biết bao nhiêu vầng trăng: “Trăng như chiếc liềm vàng người thợ gặt để quên trên cánh đồng sao”; hay “Trung thu trăng sáng như gương”,
“Vầng trăng ai xẻ làm đôi”… Giữa rừng thơ trăng của nhân loại, Ngắm trăng của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn ngời sáng một vẻ đẹp riêng Còn văn bản Đi đường: Đi
đường là chuyện hết sức bình thường trong cuộc sống con người Đi gần, đi xa, không ai là không đi đường Trong tập thơ Nhật kí trong tù có một bài thơ Bác viết
về chuyện đi đường Vậy qua bài thơ ấyBác muốn nói đến vấn đề gì? Để thấy được điều đó ta cùng tìm hiểu hai thi phẩm này
(GV ghi tên bài dạy)
b) Dạy nội dung bài mới:
A Văn bản “Ngắm trăng” (Vọng nguyệt): (18 phút)
I Đọc và tìm hiểu chung
1 Giới thiệu tập Nhật kí trong tù và bài thơ Ngắm trăng:
KH: Hãy nêu hiểu biết của em về tập thơ Nhật kí trong tù và xuất xứ của bài thơ
Ngắm trăng?
- HS Phát biểu, gv ghi bảng
* Bài thơ nằm ở vị trí số 21 trên 133 bài thơ chữ Hán, trong tập thơ “Nhật
kí trong tù” được Bác viết trong nhà tù ở tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc.
GV: Tháng 2/1941 Bác Hồ từ nước ngoài trở về Tổ Quốc để trực tiếp lãnh đạo
cách mạng Việt Nam Đến tháng 8/1942 Bác từ Pác Bó bí mật sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ quốc tế cho cách mạng Việt Nam Khi đến gần thị trấn Túc vinh thì Người bị chính quyền địa phương ở đây bắt giam rồi giải tới giải lui gần
30 nhà giam của 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tây, bị đày đoạ cực khổ hơn một năm
trời Trong những ngày đó, Người viết Nhật kí trong tù bằng thơ chữ Hán Tập thơ
gồm 133 bài, phần lớn là thơ tứ tuyệt Đây là tập thơ cảm hứng trữ tình duy nhất của Hồ Chí Minh được Người sáng tác khá liên tục trong chuỗi ngày bị tù đày ở Quảng Tây Bác sáng tác tập thơ để phản ánh thực trạng đen tối của nhà tù của chính quyền Tưởng Giới Thạch và cũng là để “ngâm ngợi cho khuây” có thể nói tập thơ là một cuộc “vượt ngục tinh thần” cho thấy một nghị lực phi thường, một tâm hồn cao thượng, một tài năng xuất chúng, một phong cách rất Hồ Chí Minh
Có thể nói trong Nhật kí trong tù bài thơ nào cũng thấm đượm tình cảm con người,
tình yêu tự do, tình yêu thiên nhiên tha thiết của một người chiến sĩ, đồng thời là một người nghệ sĩ Thơ Bác thường nói về trăng như Cảnh khuya, Rằm tháng giêng mà các em đã học ở lớp 7 Tuy nhiên đó là vầng trăng ở Việt Bắc được Bác ngắm trong lúc tự do Còn Ngắm trăng mà chúng ta tìm hiểu hôm nay lại viết về một cuộc “ngắm trăng” thật đặc biệt của Bác: ngắm trăng trong nhà tù Chính trong hoàn cảnh đặc biệt đó mà lòng yêu thiên nhiên nói riêng, vẻ đẹp tâm hồn của Bác nói chung càng bộc lộ rõ
Trang 3Lò Điệp Hồng - THCS Tô hiệu TP Sơn La 73
2 Đọc bài thơ:
GV: Nêu yêu cầu đọc: Bài thơ được viết bằng chữ Hán do vậy trong sgk có cả
phần phiên âm, phần dịch nghĩa và dịch thơ Khi đọc các em cần chú ý đọc chính xác cả ba bản; đọc bản phiên âm chữ Hán lưu ý đọc đúng nhịp 2/2/3 ở câu 1 và nhịp 3/4 ở câu 2,3,4 Có giọng đọc phù hợp với cảm xúc thể hiện trong từng câu thơ và nhịp, chữ đăng đối ở câu 3,4
- GV đọc một lần, sau đó gọi 3 học sinh đọc lại văn bản; gv nhận xét cách đọc của học sinh
KH: Câu thứ 2 trong nguyên tác là “Trước cảnh đẹp đêm nay biết làm thế nào?”
câu thơ dịch là “Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ” Em có nhận xét gì về câu thơ dịch này?
- Câu thơ dịch đã làm mất đi cái xốn xang, bối rối được thể hiện ở lời tự hỏi “nại nhược hà?” (biết làm thế nào?) mà chính cái xốn xang, bối rối đó mới cho thấy tâm hồn nghệ sĩ rất nhạy cảm trước vẻ đẹp thiên nhiên của Bác Hồ Dịch là “hững hờ” thì lại cho thấy nhân vật trữ tình quá bình thản, có phần… hững hờ, chứ không rung cảm mạnh mẽ như trong câu thơ chữ Hán
G’: Đọc hai câu thơ cuối ở bản phiên âm và dịch thơ, so sánh giá trị biểu đạt của
từng bản về kết cấu?
- Hai câu 3,4 của bài thơ chữ Hán có kết cấu đăng đối đáng chú ý, đối trong từng câu và đối hai câu với nhau Ở mỗi câu, chữ chỉ người (nhân, thi gia) và chữ chỉ trăng (nguyệt) đặt ở hai đầu, ở giữa là cửa nhà tù (song) Mặt khác, hai câu còn tạo thành một cặp đối, cũng “nhân và nguyệt”, “minh nguyệt và thi gia” đối với nhau Với kết cấu đó, bài thơ có hiệu quả nghệ thuật riêng đáng kể Hai câu thơ dịch đã làm mất đi cấu trúc đăng đối, tức cũng giảm đi phần nào sức truyền cảm Ngoài ra, câu thơ dịch thứ 4 có hai từ gần đồng nghĩa (nhòm, ngắm) rõ ràng là chưa cô đúc; hơn nữa chữ “nhòm” dùng ở đây không được nhã (nhất là lại “nhòm khe cửa”: mang ý vụng trộm, không minh bạch)
II Phân tích
1 Hai câu thơ đầu:
Ngục trung vô tửu diệc vô hoa,
Đối thử lương tiêu nại nhược hà?
TB: Đọc hai câu thơ đầu và cho biết Bác Hồ ngắm trăng trong hoàn cảnh nào? Vì
sao Bác lại nói đến cảnh “Trong tù không rượu cũng không hoa”?
- Bác Hồ ngắm trăng trong hoàn cảnh thật đặc biệt: trong nhà tù Bác nói đến cảnh không rượu, không hoa vì các bậc thi nhân xưa khi ngắm trăng thường đem rượu uống trước hoa và ngắm trăng
GV: Vọng nguyệt (hay đối nguyệt, khán minh nguyệt) là một thi đề rất phổ biến
trong thơ xưa Thi nhân xưa, gặp cảnh trăng đẹp, thường đem rượu uống trước hoa
để thưởng trăng; có rượu và hoa thì sự thưởng trăng mới thật mĩ mãn, ời phần thú
vị Nói chung người ta chỉ ngắm trăng khi thảnh thơi, tâm hồn thư thái Nhưng ở đây,
Trang 4Hồ Chí Minh đã ngắm trăng trong một hoàn cảnh đặc biệt: trong tù! Bậc tao nhân mặc khách thưởng trăng đó đang là một tù nhân bị đày đoạ, vô cùng cực khổ Điều kiện sinh hoạt của cái nhà tù tàn bạo, dã man ấy, nơi tù nhân phải sống cuộc sống
“khác loài người”, làm sao phù hợp với việc thưởng nguyệt! Làm sao có rượu và hoa để thưởng trăng?
TB: Vậy có phải khi viết như vậy là Bác muốn phê phán nhà tù Tưởng Giới Thạch
không có rượu và hoa để tù nhân ngắm trăng?
- Không phải mà thực ra trước cảnh đêm trăng quá đẹp Hồ Chí Minh bỗng khao khát được thưởng trăng một cách trọn vẹn và lấy làm tiếc không có rượu và hoa Việc nhớ đến rượu và hoa trong cảnh tù ngục khắc nghiệt ấy đã cho thấy người tù này không hề vướng bận bởi những ách nặng về vật chất, tâm hồn vẫn tự do, vẫn ung dung, vẫn thèm được tận hưởng cảnh trăng đẹp
KH: Trước cảnh đẹp của đêm trăng, tâm hồn của người tù như thế nào?
- Trước cảnh đẹp của đêm trăng, người tù có cái xốn xang, bối rối rất nghệ sĩ; câu thơ cho thấy rõ tâm hồn nghệ sĩ đích thực của Người Mà trong tù thì biết làm thế nào để có cuộc ngắm trăng thực sự và vì vậy mà càng bức rứt, bối rối Người chiến sĩ cách mạng vĩ đại, lão luyện ấy vẫn là một con người yêu thiên nhiên một cách say mê và hồn nhiên, đã rung động mãnh liệt trước cảnh trăng đẹp, dù đang là thân tù
* Thể hiện sự xốn xang, bối rối rất nghệ sĩ của Bác trước cảnh đêm trăng
quá đẹp.
GV: Hai câu thơ viết nơi lao tù mà rạo rực tình cảm với trăng Bình dị như câu nói
buột miệng mà ngời sáng chất thép, chất người cao cả mênh mông Quên đi cảnh thiếu thốn đọa đầy nơi tù ngục để khao khát được thưởng thức trọn vẹn cảnh trăng đẹp, tình yêu của Bác đối với thiên nhiên quả là mãnh liệt
2 Hai câu thơ cuối:
Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt,
Nguyệt tòng song khích khán thi gia.
TB: Sau phút xốn xang, bối rối nhà thơ có quyết định gì trước cảnh đêm trăng quá
đẹp?
- Dù xốn xang và bối rối nhưng nhà thơ đã chủ động hướng ra song sắt nhà giam
để ngắm trăng sáng Dù không có đủ các điều kiện để thưởng trăng nhưng không
vì thế mà tình yêu trăng của thi nhân bị ảnh hưởng Và người tù cũng cảm thấy trăng đang tinh nghịch từ ngoài khe cửa “ngắm” người tù
KH: Chỉ rõ nét độc đáo về nghệ thuật của hai câu thơ cuối?
- Ở hai câu thơ cuối Bác đã sử dụng nghệ thuật nhân hoá Vầng trăng được nhân hoá trở nên có linh hồn, giống như một con người tinh nghịch, chủ động tìm đến, vượt qua song sắt nhà tù để say mê, chăm chú “nhìn ngắm” con người Nghệ thuật nhân hoá đã làm nổi bật mối tình cảm giao hoà thắm thiết, thân mật giữa con người với vầng trăng Ngoài ra trong hai câu thơ còn có kết cấu đăng đối rất đẹp: Người
Trang 5Lò Điệp Hồng - THCS Tô hiệu TP Sơn La 75
và trăng được đặt ở hai đầu câu thơ, chắn giữa là “cửa nhà tù” nhưng có sự đảo ngược:
câu trên theo trật tự (nhân) – (minh nguyệt), câu dưới lại theo trật tự (nguyệt) – (thi gia)
G’: Sự sắp xếp như vậy và việc đặt hai câu dưới dạng đối nhau có hiệu quả nghệ
thuật như thế nào?
- Cả hai câu ta đều thấy: nhân và nguyệt là một cặp đối, minh nguyệt và thi gia là một cặp đối, thể hiện cuộc giao hoà tuyệt đẹp của người và trăng Người thả tâm hồn vượt ra ngoài cửa sổ nhà tù để tìm đến “ngắm” vầng trăng sáng giữa bầu trời cao rộng Và vầng trăng cũng vượt qua song sắt nhà tù để tìm đến “ngắm nhà thơ” trong tù Chữ “ngắm” (khán) được lặp lại cùng một vị trí trong cả hai câu thơ kết hợp với hai động từ “hướng, tòng” đã tạo nên mối quan hệ tri kỉ giữa người và trăng Vậy là cả người và trăng đều chủ động tìm đến nhau, lặng lẽ ngắm nhau say đắm, bất chấp song sắt nhà tù Vậy là cả người và trăng đều chủ động tìm đến giao hoà cùng nhau, “ngắm” nhau say đắm Cấu trúc đối của hai câu thơ chữ Hán đã làm nổi bật “tình cảm song phương” đều mãnh liệt của cả người và trăng Qua đó cho thấy với Bác Hồ, trăng hết sức gắn bó, thân thiết, trở thành ki âm tri kỉ từ lâu
TB: Qua phân tích, nêu cảm nhận của em về hai câu thơ cuối?
- HS trả lời, gv ghi bảng
* Hai câu thơ thể hiện tình cảm gắn bó, thân thiết tri âm, tri kỉ giữa Bác Hồ
với vầng trăng và tình yêu thiên nhiên, phong thái ung dung của Người.
KH: Qua bài thơ em thấy hình ảnh Bác Hồ hiện ra như thế nào?
- Qua bài thơ người đọc cảm thấy người tù cách mạng Hồ Chí Minh dường như không chút bận tâm về những cùm xích, đói rét, muỗi rệp, ghẻ lở… của chế độ nhà
tù khủng khiếp, cũng bất chấp song sắt thô bạo của nhà tù, để tâm hồn bay bổng tìm đến “đối diện đàm tâm” với vầng trăng tri âm
III Tổng kết, ghi nhớ.
KH: Hãy khái quát giá trị nghệ thuật và nội dung của bài thơ?
- “Ngắm trăng” là bài thơ tứ tuyệt giản dị mà hàm xúc vừa có màu sắc cổ điển,
vừa mang tinh thần thời đại Cho thấy tình yêu thiên nhiên đến say mê và phong thái ung dung của Bác Hồ ngay cả trong cảnh ngục tù cực khổ tăm tối
* Ghi nhớ: sgk (tr - 38)
B Văn bản “Đi đường” (Tảo lộ): (18 phút)
I Đọc và tìm hiểu chung.
KH: Qua sự chuẩn bị bài hãy nêu hiểu biết của em về xuất xứ bài thơ?
- HS trả lời, gv khái quát, ghi bảng
* Bài thơ nằm ở vị trí số 30 trong tập “Nhật kí trong tù”.
GV: Trong thời gian bị giam cầm hơn một năm ở Trung Quốc (từ tháng 8/1942 –
tháng 9/1943) Hồ Chí Minh đã bị giải đi hết nhà lao này sang nhà lao khác khắp 13
Trang 6huyện thuộc tỉnh Quảng Tây (Quảng Tây giải khắp 13 huyện - mười tám nhà lao
đã
ở qua) mỗi lần bị giải đi là một lần rất gian khổ Là người Mác- xít, lại là lãnh tụ cách mạng đang gánh trên vai vận mệnh cả dân tộc Bác không thể không luôn tỉnh táo, sáng suốt nhìn thẳng vào thực tế, không thể ảo tưởng Bác hiểu rất rõ đường đời khó khăn (Thế lộ nan) Trong lần bị bắt giam hết sức vô lí và bất ngờ này (Đi khắp đèo cao khắp núi cao – Ai ngờ đường phẳng lại lao đao), Bác càng thấm thía những nơi khó khăn trên đường đời, nhưng dù “khó khăn” gay go đến mấy Bác vẫn lạc quan, tin tưởng Chẳng những “vẫn vui vẻ” chịu đựng mọi gian khổ, mà với tư cách tư duy đặc biệt tích cực, chủ động, đầy tinh thần lạc quan cách mạng
Hồ Chí Minh còn coi gian khổ hôm nay chính là để chuẩn bị tích cực cho chiến thắng ngày mai Đó là cái nhìn hết sức biện chứng và cách mạng của Hồ Chí Minh,
chuyển bại thành thắng Tuy Nhật kí trong tù chỉ có một bài thơ nhan đề Tự khuyên
mình nhưng thực ra, hàng loạt bài trong tập thơ là lời người tù cách mạng Hồ Chí
Minh tự khuyên mình phải “kiên trì nhẫn nại” gắng sức rèn luyện trong gian khổ
để theo đuổi sự nghiệp lớn Bài Đi đường là một trong số đó, tuy bài thơ trực tiếp
nói về nỗi gian lao của người đi đường núi và niềm vui sướng vô hạn của người đó khi đứng trên núi cao ngắm cảnh, nhưng thi phẩm còn mang ý nghĩa biểu tượng, toát lên bài học chân lí đường đời, đường cách mạng, có thể xem là một trong những bài “Tự khuyên mình” của người tù cách mạng Hồ Chí Minh
* Đọc:
GV: Nêu yêu cầu đọc: Đi đường cũng là một bài thơ tứ tuyệt nguyên văn chữ Hán
nhưng khi dịch, người dịch lại dịch theo thể thơ lục bát nên khi đọc bản phiên âm, dịch nghĩa các em cần đọc chính xác, nhấn giọng ở những điệp ngữ Còn khi đọc bản dịch thơ các em cần đọc đúng nhịp thể tho lục bát, nhấn giọng ở những tiếng gieo vần và thể hiện được mạch cảm xúc của bài
- GV đọc một lần, sau đó gọi 2 học sinh đọc; gv nhận xét cách đọc của học sinh
HS: Đọc phần giải nghĩa và chú thích trong sgk (tr - 39).
KH: Nêu nhận xét của em về bài thơ dịch so với nguyên tác?
- Nhìn chung đây là một bài thơ dịch tốt, lời thoát, giữ được ý sát với nguyên tác, không có chữ nào gượng ép Tuy vậy, bài thơ dịch vẫn có đôi chỗ chưa hoàn toàn trung thành với nguyên tác Nguyên tác viết thể thất ngôn, bài dịch chọn lục bát; câu lục của bài thơ dịch tuy khá mềm mại, tự nhiên nhưng phần nào giảm đi cái chắc chắn, chặt chẽ, gân guốc phù hợp với nội dung tư tưởng bài thơ Mặt khác trong nguyên tác có nhiều điệp ngữ, những điệp ngữ đó có hiệu quả thẩm mĩ rõ rệt Bài thơ dịch vẫn giữ được điệp ngữ ở hai câu 2, 3 (chữ: núi cao) nhưng không giữ được điệp ngữ ở câu đầu (Tẩu lộ tài tri tẩu lộ nan), hai chữ “trùng san” (lớp núi, dãy núi) dịch là “núi cao” thì không sát lắm Bởi câu thơ chữ Hán của Bác có nghĩa
là vừa đi hết dãy núi này lại tiếp ngay đến dãy núi khác, tức là gian nan tiếp liền gian nan, gian nan cứ chồng chất, dường như bất tận Bác không nói đến núi cao
II Phân tích.
Trang 7Lò Điệp Hồng - THCS Tô hiệu TP Sơn La 77
KH: Em nhận thấy kết cấu của bài thơ này như thế nào? Có phải bài thơ chỉ muốn
nói tới việc đi đường núi không?
- Đi đường là một mô hình khá chuẩn về kiểu kết cấu bài thơ tứ tuyệt Đường luật:
Bốn câu có trình tự khai (mở ra), thừa (nâng cao, triển khai ý câu khai), chuyển (chuyển ý), hợp (tổng hợp) Hướng vận động của hình tượng mạch thơ là đi theo kết cấu đó
- Đi đường là bài thơ có hai lớp nghĩa: nghĩa đen ở bề nổi (nói tới việc đi đường), nghĩa bóng ở bề sâu
1 Hai câu thơ đầu:
HS: Đọc hai câu thơ đầu ở cả bản phiên âm và dịch nghĩa.
Tẩu lộ tài tri tẩu lộ nan,
Trùng san chi ngoại hựu trùng san;
TB: Câu khai mở ra vấn đề gì?
- Nỗi gian lao của việc đi đường
TB: Nghệ thuật của câu thơ chữ Hán có gì đặc biệt?
- Ở câu thơ chữ Hán việc lặp lại hai chữ “tẩu lộ” đã làm nổi bật ý thơ “tẩu lộ nan” (đi đường thật khó khăn, gian nan) và giọng thơ trở nên đầy suy ngẫm Đó là suy ngẫm thấm thía rút ra từ bao cuộc “đi đường” chuyển lao triền miên đầy khổ ải
“dầm mưa, dãi nắng, trèo núi qua truông” của chính tác giả - người tù Hồ Chí Minh Trong chuỗi ngày bị tù đày cực khổ “sống khác loài người” ở Quảng Tây
GV: Nỗi gian lao của người đi bộ đường núi là điều không nói ai cũng biết, nhưng
không phải ai cũng cảm nhận một cách thấm thía Chỉ có người nào đã từng trải qua, từng thể nghiệm thì mới thấu hiểu đầy đủ cái sự thực hiển nhiên đó và mới thực sự thấm thía mấy chữ “đi đường khó” rất mực giản dị trong bài thơ Câu thơ rất đơn sơ nhưng mang nặng suy nghĩ, cảm xúc và gợi ra ý nghĩa khái quát sâu xa, vượt ra ngoài chuyện đi bộ đường núi
TB: Đi đường khó như thế nào?
- Đi đường khó “Hết lớp núi này lại tiếp đến lớp núi khác” cứ thế khó khăn chồng chất khó khăn, gian lao tiếp liền gian lao Khó khăn gian lao triền miên dường như bất tận, như dãy núi này tiếp dãy núi khác, cứ nối tiếp trập trùng Điệp ngữ “trùng san” với chữ “hựu” (lại) ở giữa đã làm nổi bật hình ảnh thơ và nhấn mạnh, làm sâu sắc ý thơ
GV: Trong câu thơ này các em cần chú ý tới sắc thái biểu cảm của những chữ “tài
tri” (mới biết) ở câu 1 và chữ “hựu” (lại) ở câu 2: dường như thấp thoáng nhân vật trữ tình - người tù cách mạng Hồ Chí Minh đang cảm nhận thấm thía, suy ngẫm về nỗi gian lao triền miên của việc đi đường núi cũng như của con đường cách mạng, con đường đời
TB: Em có cảm nhận ra sao về hai câu thơ khai, thừa từ sự phân tích trên?
- Hai câu thơ đã cho thấy nỗi gian lao triền miên của việc đi đường núi cũng như con đường cách mạng, con đường đời
Trang 8* Nỗi gian lao, vất vả của việc đi đường núi cũng như con đường cách
mạng, con đường đời.
2 Hai câu thơ cuối:
HS: Đọc hai câu thơ cuối.
Trùng san đăng đáo cao phong hậu,
Vạn lí dư đồ cố miện gian.
KH: Nêu nhận xét của em về câu chuyển trong bài thơ này?
- Trong bài thơ tứ tuyệt Đường luật câu chuyển thường có vị trí riêng, nổi bật; hình tượng, ý thơ ở câu này lắm khi vút lên bất ngờ, làm chuyển cả mạch thơ Trong bài thơ này câu 3 là như vậy Nếu hai câu trên chỉ nói đến nỗi gian lao của
đi đường, dãy núi này tiếp liền dãy núi khác thì sang câu 3 mạch thơ đã chuyển khác: mọi gian lao đều đã kết thúc, lùi về phía sau, người đi đường lên tới đỉnh cao chót Trèo lên đỉnh cao chót (đăng đáo cao phong hậu) là lúc gian lao nhất nhưng đồng thời cũng là lúc mọi khó khăn vừa kết thúc, người đi đường đứng trên cao điểm tột cùng
GV: Vậy là nỗi gian lao của người đi đường núi dù có chồng chất, triền miên
nhưng không phải là bất tận, và tất cả hành trình vô cùng gian nan ấy không phải là
vô nghĩa, mà trái lại, có trải qua chặng đường dài gian lao thì mới tới đích, càng nhiều gian lao thì càng gần tới đích, thắng lợi càng lớn Việc đi đường núi là thế, con đường cách mạng cũng như con đường đời cũng thế Với câu 3, cả một chặng đường gian lao dài dặc đã kết thúc, hình ảnh nhân vật trữ tình không còn là người
đi đường núi vô cùng vất vả với trước mắt và sau lưng mà đã trở thành người khách du lịch đến được vị trí cao nhất, cũng tức là tốt nhất, để tha hồ thưởng ngoạn phong cảnh núi non hùng vĩ bao la trải ra trước mắt
KH: Câu hợp là câu kết thúc bài thơ, em hãy phân tích để thấy được vai trò của nó
trong việc bộc lộ tứ thơ?
- Câu 4 có vai trò thể hiện ý chính của bài thơ, là câu thơ có hình ảnh quan trọng gây ấn tượng tốt nhất gắn với chủ đề bài thơ: vượt qua mọi thử thách, khó khăn của đường núi người đi đường đã lên đến đỉnh cao Nếu câu thứ 3 tứ thơ đột ngột vút lên theo chiều cao, thì đến câu kết, hình ảnh thơ lại mở ra bát ngát theo chiều rộng, gợi ra cảm giác về sự cân bằng hài hoà Câu thơ quả là đã có vai trò của câu hợp, qui tụ cảm hứng chủ đạo của bài thơ tứ tuyệt bình dị mà hàm súc này
* Vượt qua gian lao chồng chất sẽ tới thắng lợi vẻ vang.
GV: Từ tư thế con người bị đày đọa tới kiệt sức, tưởng như tuyệt vọng, người đi
đường cực khổ ấy bỗng trở thành người du khách ung dung say đắm ngắm phong cảnh đẹp Nhưng con đường núi gian lao, hiểm trở trong bài thơ còn gợi ra hình ảnh con đường cách mạng, và hình ảnh con người ung dung ngắm cảnh từ trên đỉnh núi cao kia là hình ảnh người chiến sĩ đứng trên đỉnh cao vòi vọi của chiến thắng sau bao nhiêu gian khổ hi sinh Câu thơ diễn tả niềm vui sướng đặc biệt, bất ngờ, phần thưởng quí giá đối với con người đã trèo qua bao dãy núi vô vàn gian lao, nhưng còn ngụ ý nói đến niềm hạnh phúc hết sức lớn lao của người chiến sĩ
Trang 9Lò Điệp Hồng - THCS Tô hiệu TP Sơn La 79
cách mạng Khi cách mạng hoàn toàn thắng lợi sau bao gian khổ hi sinh Qua cau thơ, thấp thoáng hiện ra hình ảnh con người đứng trên đỉnh cao thắng lợi với tư thế làm chủ thế giới
III Tổng kết, ghi nhớ.
KH: Em hãy khái quát nghệ thuật, nội dung của bài thơ?
- Bốn câu thơ bình dị mà cô đọng, rất tiết kiệm ngôn từ, ý và lời chặt chẽ, lô
gic; vừa tự nhiên chân thực vừa chứa đựng tư tưởng sâu xa Từ việc đi đườmg núi
đã gợi ra chân lí đường đời Vượt qua gian lao chồng chất sẽ tới thắng lợi vẻ vang.
HS: Đọc ghi nhớ sgk (tr - 40)
* Ghi nhớ: sgk (tr - 40)
c) Củng cố, luyện tập (4 phút)
H: Đọc diễn cảm lại hai bài thơ Ngắm trăng và Đi đường?
- Hai học sinh đọc diễn cảm lại hai bài thơ
KH: Em có cảm nhận gì về bài thơ Ngắm trăng?
- Ngắm trăng vừa thể hiện tình cảm thiên nhiên đặc biệt sâu sắc, mạnh mẽ, một biểu hiện nổi bật của tâm hồn nghệ sĩ ở Bác Hồ, vừa cho thấy sức mạnh tinh thần
to của người chiến sĩ vĩ đại đó Vì vậy, có thể nói, đằng sau những câu thơ rất thơ
đó lại là một tinh thần thép Mà biểu hiện ở đây là sự tự do nội tại, phong thái ung dung, vượt hẳn lên sự nặng nề, tàn bạo của ngục tù Bài thơ là một minh chứng
sinh động cho hai câu thơ Hồ Chí Minh viết ngoài bìa tập Nhật kí trong tù: “Thân
thể ở trong lao – Tinh thần ở ngoài lao”
TB: Theo em, bài thơ Đi đường có phải là bài thơ tả cảnh, kể chuyện không? Vì
sao? Hãy nêu vắn tắt nội dung ý nghĩa của bài thơ?
- Đi đường không thuộc loại thơ tức cảnh hoặc tự sự (tuy ở bề mặt là miêu tả, tự sự) mà chủ yếu thiên về suy nghĩ, triết lí Song triết lí mà không hề có giọng triết lí; nêu bài học đường đời mà không hề lên lớp dạy đời Chỉ những vần thơ giống như lời kể chuyện, tâm sự của chính Bác Hồ trong những ngày tù đày nhưng đã nói lên thật sâu sắc, thuyết phục một chân lí, đạo lí lớn Đây là một bài thơ hay, có tác dụng cổ vũ tinh thần con người vượt qua khó khăn thử thách trên đường đời để vươn tới mục đích cao đẹp
d) Hướng dẫn học sinh học bài ở nhà (2 phút)
- Học thuộc lòng và phân tích lại hai bài thơ, học thuộc ghi nhớ; đọc phần đọc them sgk (tr – 40,41,42,43)
- Đọc và suy nghĩ trước bài Câu cảm thán.
=============================
Trang 10Ngày soạn: 07/02/2011 Ngày dạy:09/02/2011 Dạy lớp: 8B
Tiết 86 Tiếng Việt:
CÂU CẢM THÁN
1 Mục tiêu:
a) Về kiến thức: Hiểu rõ đặc điểm hình thức của câu cảm thán Phân biệt câu
cảm thán với các kiểu câu khác
b) Về kĩ năng: Nắm vững chức năng của câu cảm thán Biết sử dụng câu cảm
thán phù hợp với tình huống giao tiếp
c) Về thái độ: Giáo dục học sinh tình cảm yêu mến, giữ gìn sự trong sáng của
tiếng Việt
2 Chuẩn bị của GV và HS:
a) Chuẩn bị của GV: Nghiên cứu sgk, sgv, Thiết kế bài giảng Ngữ văn theo
hướng tích hợp; soạn giáo án; bảng phụ
b) Chuẩn bị của HS: Đọc và suy nghĩ trước bài mới.
3 Tiến trình bài dạy:
* Ổn định tổ chức:
- Kiểm tra sĩ số lớp 8B: ……/17 Vắng:………
- Lớp phó học tập báo cáo việc học bài và làm bài tập của các bạn
a) Kiểm tra bài cũ: Miệng (2 phút)
- Kết hợp trong quá trình lên lớp và luyện tập
* Đặt vấn đề vào bài mới: (1 phút) Các em đã tìm hiểu về đặc điểm hình thức
và chức năng của câu nghi vấn và câu cầu khiến ở hai tiết học trước Tiết học hôm
nay cô cùng các em sẽ tìm hiểu một kiểu câu nữa trong câu phân loại theo mục
đích nói là Câu cảm thán
(GV ghi tên bài dạy)
b) Dạy nội dung bài mới:
I Đặc điểm hình thức và chức năng (20 phút)
1 Ví dụ: sgk (tr - 43)
GV: Treo bảng phụ ghi ví dụ.
a Hỡi ơi lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng lão cũng có thể làm liều như ai hết… Một
người như thế ấy! Một người đã khóc vì trót lừa một con chó! Một người nhịn
ăn để tiền lại làm ma, bởi không muốn liên luỵ đến hang xóm, láng giềng… Con
người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư? Cuộc đời quả thật
cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn…
(Nam Cao, Lão Hạc)