Sáng kiến kinh nghiệm Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Hóa học THCS

Còn hiện nay khi thực hiện đề tài này thì tôi áp dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy một cách thường xuyên hơn với mức độ cao hơn và kết quả là phát huy tính chủ động sáng tạo củ[r]

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài:

Trong nhiều năm qua Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến giáo dục nói chung và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học trong trường học nói riêng Vấn

đề này đã được đề cập nhiều lần trong các văn kiện Đại hội Đảng, trong Luật Giáo dục Đặc biệt văn bản số 242-TB/TW ngày 15/04/2009 thông báo kết luận của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII, phương hướng phát triển giáo dục đào tạo đến năm 2020 chỉ rõ “ Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học, khắc phục cơ bản lối truyền thụ một chiều Phát huy phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo, hợp tác; giảm thời gian giảng lý thuyết, tăng thời gian tự học, tự tìm hiểu cho học sinh, GV; gắn bó chặt chẽ giữa học lý thuyết và thực hành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản xuất và đời sống”

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là tích cực hóa họat động học tập của học sinh Đó là quá trình làm cho người học trở thành chủ thể tích cực trong hoạt động học tập của chính họ Phương pháp dạy học tích cực có mầm móng từ xa xưa Ngày nay, do những yêu cầu đổi mới giáo dục, đáp ứng sự phát triển kinh tề - xã hội của đất nước trong giai đọan công nghiệp hóa, hiện đại hóa, PPDH tích cực cần được quan tâm thực hiện và trở thành phổ biến trong nhà trường của chúng ta Để phát huy tính tích cực của học sinh cần tạo điều kiện để học sinh được suy nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn, được phát biểu quan niện của mình, được đưa ra những nhận xét về vấn đề đang bàn luận,… được tham gia vào quá trình học tập để chiếm lĩnh tri thức

Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới từ cuối 2006, theo đó giáo dục nước ta trước mắt cũng như lâu dài phải có chiến lược phù hợp để tận dụng được mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực nhằm đạt được các mục tiêu góp

phần cùng cả nước vững vàng hội nhập với thế giới, phát triển giáo dục tiến kịp với các nước tiên tiến trong khu vực và thế giới

Trong thời đại ngày nay, do sự bùng nổ của tri thức khoa học và công nghệ, sự gia tăng tốc độ, khối lượng tri thức, học sinh ngày càng tiếp cận với nhiều nguồn tri thức khác nhau, kiến thức đa dạng hơn, phong phú hơn và được cập nhật liên tục Nếu ta không nắm được xu thế đó thì sẽ bị tụt hậu

Từ trước đến nay, đa số học sinh cho rằng Hóa học là môn học rất khó và khô khan Nhiều học sinh đã phải rất vất vả để ghi nhớ kiến thức nhưng kết quả mang lại chưa cao Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Nguyên nhân đó chính là do các em chưa tìm ra phương pháp học tập phù hợp, chưa có phương pháp ghi nhớ kiến thức một hiệu quả Từ đó dễ gây tâm lý chán nản, buông xuôi dẫn đến lổ hỏng kiến thức ngày càng rộng hơn và đến một lúc nào đó không thể lắp được

Hiện nay, các giáo viên đang áp dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực

để từng bước chuyển dần cách dạy học từ chỗ trang bị kiến thức cho học sinh sang dạy cho học sinh cách tiếp cận và tìm tòi kiến thức Từ đó, vận dụng kiến thức vào thực tế và biến đổi thành kỹ năng cho riêng bản thân mình Việc áp dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy kết hợp với các phương pháp học nhóm, công nghệ thông tin,… vào trong giảng dạy hiện đang là công cụ phù hợp

và đạt hiệu quả mà ở một số trường đang dần thực hiện trong việc nâng cao chất lượng dạy và học trong giáo dục hiện nay

Với những vấn đề đặt ra ở trên đã khẳng định hơn nữa vai trò của giáo dục Dạy học không chỉ đơn thuần là cung cấp kiến thức mà còn phải giúp học

sinh nhận thức được con đường chiếm lĩnh tri thức, giúp học sinh biết cách lựa chọn, hệ thống hóa và ghi nhớ kiến thức hiệu quả; đồng thời biết biết liên kết nhiều nguồn kiến thức lại với nhau và vận dụng một cách hiệu quả vào trong học tập cũng như thực tiễn Vì thế tôi thực hiện đề tài: “ Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Hóa học THCS” nhằm giúp học sinh học tập một cách tích cực hơn, phát huy tính sáng tạo, tư duy của bộ não góp phần vào việc lưu giữ kiến thức trên bộ não và sử dụng nó một cách có hiệu quả, thông minh và sáng tạo

II Mục đích và phương pháp nghiên cứu:

1 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài: “ Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học” được thực hiện nhằm

mục đích giúp học ghi nhớ, hệ thống hóa các kiến thức Hóa học một cách hiệu quả Từ đó làm cho học sinh thay đổi cách nhìn về bộ môn Hóa học: không còn khô cứng và khó nữa

2 Phương pháp nghiên cứu:

a/ Phương pháp nghiên cứu lý luận:

- GV nghiên cứu tài liệu có liên quan đến việc giúp học sinh biết

cách dùng bản đồ tư duy để hệ thống hóa, ghi nhớ một cách đầy đủ kiến thức đã học

b/ Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục:

- GV tham khảo ý kiến của các đồng nghiệp về phương pháp hướng dẫn học sinh phương pháp giải bài toán tính theo phương trình hoá học

- Qua kinh nghiệm giảng dạy môn Hóa học của bản thân nhiều năm liền và hiệu quả đạt được qua các năm

c/ Phương pháp thu thập thông tin:

GV thu thập thông tin phản hồi từ phía học sinh cũng như thông qua kết quả học tập môn Hóa học từng tháng để điều chỉnh phương pháp sử dụng cho phù hợp

d/ Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Giúp học sinh biết căn cứ vào nội dung bài học vẽ được bản đồ tư duy hệ thông hóa kiến thức trong một bài, một chương hoặc từng phần kiến thức

mà giáo viên yêu cầu theo cách hiểu và khả năng sáng tạo riêng của mình

III Giới hạn của đề tài:

Đề tài “ Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Hóa học THCS” được thực hiện trong phạm vi trường THCS Bình Hàng Tây và áp dụng cho học sinh lớp 8,

9 đối với bộ môn Hóa học

IV Kế hoạch thực hiện:

- GV hướng dẫn học sinh cách vẽ bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức HS tự vẽ theo cách riêng của mình nhưng phải đảm bảo đầy đủ nội dung kiến thức Hướng dẫn HS biết sử dụng bản đồ tư duy để ghi nhớ kiến thức một cách hiệu quả

- GV yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy theo từng nội dung kiến thức của bài, chương hoặc từng phần kiến thức trong các tiết học bài mới, tiết luyện tập hoặc có thể hướng dẫn học sinh thực hiện ở nhà để giúp nâng cao hiệu quả của việc học kiến thức ở nhà

- GV kiểm tra và đánh giá sản phẩm của học sinh thông qua việc kiểm tra bài cũ và sau khi dạy bài mới

- Có thể chia thành nhóm học sinh để kiểm tra và đối chiếu bản đồ của nhau, tìm ra chổ hay của bạn để học tập đồng thời khắc phục những hạn chế của bản thân mình

- GV uốn nắn, sữa chữa những sai sót của học sinh

B PHẦN NỘI DUNG ĐỀ TÀI

I Cơ sở lý luận:

1 Khái quát về bản đồ tư duy:

Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề … chữ viết Nghĩa của cụm từ BĐTD không hiểu theo nghĩa bản đồ thông thường như bản đồ địa lý mà BĐTD được hiểu là một hình thức ghi chép theo mạch tư duy của mỗi người bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết Đặc biệt ở đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế BĐTD theo mạch tư duy của mỗi người, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết khắc khe như bản đồ địa lý, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một nội dung nhưng mỗi người có thể thể hiện nó dưới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một

kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não

Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương,

Ưu điểm của BĐTD là: Dễ nhìn, dễ viết; kích thích hứng thú học tập và

khả năng sáng tạo của HS; phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não; rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic

Cách ghi BĐTD:

 Nghĩ trước khi viết

 Viết ngắn gọn

 Viết có tổ chức

 Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổ sung ý (nếu sau này cần)

2 Vai trò của bản đồ tư duy:

− BĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện

phương pháp học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học HS

sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

− BĐTD - giúp HS học tập một cách tích cực: Một số kết quả nghiên

cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình, vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp HS học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của

bộ não giúp học sinh học tập một cách tích cực, là biện pháp hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học một cách hiệu quả Việc HS tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của HS, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của

HS, các em tự do chọn màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em tự “sáng tác” nên trên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng HS và BĐTD do các em tự thiết kế nên các

em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

3 Những điều cần tránh khi thiết kế bản đồ tư duy:

− Ghi lại nguyên cả đọan văn dài dòng: Khi thiết kế BĐTD cẩn chọn lọc những ý cơ bản, kiến thức cần thiết, ví dụ minh họa để có nhiều thông tin cho bài học Thiết kế BĐTD của một bài học phải thể hiện được kiến thức trọng tâm, cơ bản cần chốt lại của bài học đó

− Ghi chép quá nhiều ý không cần thiết hoặc quá sơ sài không có thông tin

− Dành quá nhiều thời gian để vẽ, viết, tô màu… Chỉ nên vẽ những hình ảnh có liên quan đến chủ đề kiến thức Tránh khuynh hướng vẽ quá cầu kì những hình ảnh không cần thiết

II Cơ sở thực tiễn:

Hiện nay, chúng ta thường ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường

thẳng, con số Với cách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái, mà chưa sử dụng kỹ năng bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý

các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian và cách ghi chép thông thường khó nhìn được tổng thể của cả vấn đề

Qua nghiên cứu cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

Do đó cần có một phương pháp giúp học sinh khắc phục những hạn chế trên, và học tập hiệu quả Đó là hướng dẫn HS học tập bằng BĐTD, hướng dẫn

HS ghi chép và ghi nhớ thông tin hiệu quả

III Thực trạng và những mâu thuẫn:

Hóa học là một bô môn rất gần gũi với cuộc sống, học hóa học chính là học những gì xung quanh ta Do đó người GV phải làm cho học sinh thông hiểu được vấn đề này Để làm được điều này không phải là nói suông mà chúng ta phải đưa kiến thức Hóa học vào cuộc sống, từ kiến thức Hóa học đã học các em

có thể liên hệ để giải thích các hiện tượng đang diễn ra xung quanh, thấy được vai trò của Hóa học đối với đời sống và sản xuất Đây là một công việc không

hề đơn giản chút nào nhất là đối với những học sinh mới được làm quen với môn Hóa học Nó đòi hỏi học sinh phải chịu khó, biết liên hệ nhiều kiến thức…Đây là công việc mà không phải bất lỳ học sinh nào cũng làm được Do

đó giáo viên phải hướng dẫn học sinh phương pháp học tập để ghi nhớ kiến thức một cách đầy đủ và hệ thống, biết cách liên hệ, gắn kết các kiến thức đã học Hiện nay, một bộ phân không nhỏ HS không biết ghi chép kiến thức Các

em chỉ trong chờ GV đọc hoặc viết lên bảng rồi từ đó mới viết vào tập Các em không biết ghi nhận kiến thức theo cách hiểu của mình mà chỉ ghi chép một cách thụ động Điều này thì lại mâu thuẫn với việc đổi mới phương pháp dạy

học hiện nay Kết quả là chất lượng học tập chưa cao, học sinh không tích cực trong học tập cũng như không tích cực trong ghi nhớ kiến thức

Phần đông HS có hòan cảnh kinh tế khó khăn Cha mẹ phải lo làm kinh tế nên ít quan tâm đến việc học tập ở nhà của con Vì thế có nhiều học sinh chỉ học

ở lớp còn về nhà thì không chạm đến tập sách Các em xem nhẹ việc học bài và làm bài tập ở nhà Do đó việc ghi nhớ những kiến thức đã học còn hạn chế và đặc biệt là có nhiều trường hợp học sau quên trước

Việc kiểm tra, đánh giá HS của GV còn hạn chế Thông thường GV chỉ yêu cầu HS tái hiện lại kiến thức đã học, còn phần hiểu thì GV ít quan tâm Do

đó dẫn đến tình trạng học vẹt, lười tư duy

IV Các biện pháp giải quyết vấn đề:

Trong dạy học, BĐTD được sử dụng để kiểm tra bài cũ, trong việc dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau bài học, dùng cho GV ra bài tập về nhà, dùng trong bài thực hành và để tổng hợp kiến thức một chương hoặc nhiều bài học

1/ Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ:

Vì thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều, chỉ khoảng 5 – 7 phút nên yêu cầu của GV thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích,

so sánh… để trả lời câu hỏi GV thường yêu cầu HS tái hiện lại một phần nội dung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi GV sẽ chấm điểm tùy vào mức độ thuộc bài của HS Cách làm này vô tình để nhiều HS rơi vào tình trạng “học vẹt ”, đọc thuộc lòng mà không hiểu bài Do đó cần phải có sự thay đổi trong việc kiểm tra, đánh giá nhận thức của HS, yêu cầu đặt ra là không chỉ kiểm tra “phần nhớ” mà cần chú trọng đến “phần hiểu” Cách làm này vừa tránh được việc học vẹt, vừa đánh giá chính xác HS, đồng thời nâng cao chất lượng học tập Sử dụng BĐTD trong dạy học Hóa học đã thực hiện được điều đó Các bản đồ thường được GV sử dụng dưới dạng thiếu thông tin,

yêu cầu HS điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm

Ví dụ: Yêu cầu HS điền tiếp các thông tin vào sơ đồ tư duy sau:

2/ Sử dụng BĐTD trong việc giảng bài mới:

Sử dụng BĐTD cho cách trình bày mới GV thay vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng BĐTD để thể hiện được một phần hoặc tòan bộ nội dung bài học một cách rất trực quan

Ví dụ: Khi dạy bài “ Tính chất hóa học của Oxit”, GV có thể trình bày theo dạng sơ đồ sau: