Luận văn nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất, chất lượng hoa lan hoàng thảo lai (dendrobium hybrid)

luận văn

bộ giáo dục và đào tạo

trường đạI học nông nghiệp Hà NộI

-

Bùi thị thu hiền

Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất, chất lượng hoa lan

Hoàng Thảo lai (Dendrobium hybrid)

Lời cam đoan

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và ch−a từng đ−ợc sử dụng công bố ở bất cứ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn này đã đ−ợc ghi rõ nguồn gốc

Tác giả

Bùi Thị Thu Hiền Bùi Thị Thu Hiền

Luận văn được thực hiện tại trạm thực nghiệm Văn Giang-Trung tâm thực nghiệm Sinh học Nông nghiệp công nghệ cao, Viện Di truyền Nông nghiệp huyện Văn Giang tỉnh Hưng Yên Tại đây tôi đã nhận được sự giúp đỡ của ban lãnh đạo

và các cán bộ viện Di truyền đặc biệt là T.S Phạm Thị Liên trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu đó

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới ban lãnh đạo Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, ban chủ nhiệm khoa Nông học, khoa sau Đại học, các thầy cô giáo trong bộ môn Rau-Hoa-Quả khoa Nông học đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi về kiến thức

và chuyên môn trong suốt 2 năm học tập và làm luận văn

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới gia đình, người thân và toàn thể bạn bè đã cổ vũ, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng năm 2009

Tác giả

Bùi Thị Thu Bùi Thị Thu Hiền Hiền Hiền

mục lục

2.1 Nguồn gốc lịch sử, vị trí phân bố, phân loại và đặc điểm thực vật

2.4 Giá trị kinh tế và giá trị sử dụng của cây hoa lan 35

2.7 Tình hình nghiên cứu về cây hoa lan trên thế giới 41

3 Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu 52

3.5 Xử lí số liệu 58

4.1 Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất

lượng của 4 giống lan Hoàng Thảo lai nhập nội từ Thái Lan trong

4.1.1 Kết quả đánh giá sinh trưởng thân lá của 4 giống lan nghiên cứu 59 4.1.2 Kết quả đánh giá năng suất, chất lượng của 4 giống lan nghiên cứu 63 4.2 Nghiên cứu xác định ảnh hưởng của một số điều kiện môi trường

sinh thái cơ bản (nhiệt độ, ánh sáng, phân bón) đến sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng của 3 giống lan Hoàng Thảo lai 67 4.2.1 ảnh hưởng của cường độ ánh sáng bổ sung tới sinh trưởng, phát triển,

năng suất và chất lượng của 3 giống lan Hoàng Thảo lai 67 4.2.2 ảnh hưởng của chế độ nhiệt tới sinh trưởng, phát triển, năng suất và

4.2.3 ảnh hưởng của phân bón tới sinh trưởng, phát triển, của giống lan

4.2.4 ảnh hưởng của phân bón đến năng suất và chất lượng của giống lan

Hoàng Thảo lai Trắng tím thời kỳ phân hóa mầm hoa đến thu hoạch 86 4.2.5 ảnh hưởng của việc che sáng đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và

chất lượng của 3 giống lan Hoàng Thảo lai trong mùa hè 91 4.2.6 Nghiên cứu diễn biến bệnh hại chính trên vườn lan 99

Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t

danh mục bảng

4.1 Đặc điểm thân lá của 4 giống lan Hoàng Thảo lai 60 4.2 Tăng trưởng chiều cao mầm của 4 giống lan Hoàng Thảo lai 61 4.3 Tỷ lệ cây rụng lá và thời gian nẩy mầm mới sau khi lá rụng 62

4.5 Đặc điểm hoa của các giống lan Hoàng Thảo lai 65

4.7 ảnh hưởng của cường độ ánh sáng bổ sung đến sinh trưởng thân

4.8 ảnh hưởng của cường độ ánh sáng bổ sung đến sinh trưởng lá

4.9 ảnh hưởng của cường độ ánh sáng bổ sung tới năng suất của 3

4.10 ảnh hưởng của cường độ ánh sáng bổ sung tới chất lượng hoa

4.11 ảnh hưởng của chế độ nhiệt tới sinh trưởng thân của 3 giống lan

4.12 ảnh hưởng của chế độ nhiệt tới sinh trưởng lá của 3 giống lan

4.13 ảnh hưởng của chế độ nhiệt tới năng suất của 3 giống lan Hoàng

4.14 ảnh hưởng của chế độ nhiệt tới chất lượng của 3 giống Hoàng

4.15 ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng thân của giống lan

4.16 ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng lá của giống lan Hoàng

4.19 Hiệu quả kinh tế của việc sử dụng các loại phân bón khác nhau

4.20 ảnh hưởng của việc che sáng đến sinh trưởng thân của 3 giống

4.21 ảnh hưởng của việc che sáng đến sinh trưởng lá của 3 giống lan

4.22 ảnh hưởng của việc che sáng đến năng suất của 3 giống lan

4.23 ảnh hưởng của việc che sáng đến chất lượng hoa của 3 giống lan

4.24 Tình hình bệnh hại chính của giống lan Hoàng Thảo lai 99

danh mục các hình

4.2 Số cành hoa/nhánh và số hoa/cành của 4 giống 64 4.3 Chiều cao cây (cm) của 3 giống ở CT ánh sáng 69 4.4 Số lá rụng/cây (lá) của 3 giống ở CT ánh sáng 72 4.5 Số bông hoa/cành (hoa) của 3 giống ở CT ánh sáng 74 4.6 Đường kính thân (cm) của 3 giống ở CT chế độ nhiệt 78 4.7 Chiều cao cây (cm) của 3 giống ở CT chế độ nhiệt 78 4.8 Số lá rụng/cây (lá) của 3 giống ở CT chế độ nhiệt 80 4.9 Số cành hoa/nhánh (cành) của 3 giống ở CT chế độ nhiệt 82

4.12 Số bông hoa/cành (hoa) của giống Trắng tím 87

1 Mở đầu

1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Hoa là một sản phẩm đặc biệt, vẻ đẹp của hoa luôn là nguồn cảm xúc, món ăn tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống của con người Nghệ thuật chơi hoa là một thú chơi tao nho, đem lại vẻ đẹp cho nhân loại Cùng với sự phát triển của thời đại, nhu cầu thưởng thức hoa ngày càng được nâng cao, vì thế ngành trồng hoa đo và đang phát triển mang lại lợi nhuận kinh tế cao Theo Trung tâm phát triển xuất khẩu của Liên Hợp Quốc thì tổng kim ngạch hoa tươi xuất khẩu hàng năm khoảng 25 tỷ USD, những năm đầu của thế kỷ 21

ước chừng đạt 40 tỷ USD [17],[40]

Trong thế giới các loài hoa, hoa lan được ưa chuộng hơn cả, là loài “kỳ hoa dị thảo”: cấu hình lạ, màu sắc đẹp, độ bền hoa cao, có thể nói nó được thiên nhiên ưu ái ban tặng cho đỉnh cao của sự hoàn mỹ về hương sắc Ngoài giá trị tinh thần thẩm mỹ, hoa lan còn có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế quốc dân Loài hoa này từ lâu đo được con người thuần hoá, sưu tầm, nhập nội, thuần dưỡng các giống ngoại và lai tạo để tạo ra hàng nghìn giống có màu sắc và hương thơm như

ý muốn phục vụ nhu cầu của con người

Trồng và kinh doanh hoa lan trên thế giới đo phát triển một cách mạnh

mẽ và đo trở thành một ngành hàng thương mại Có nhiều nước thành công với công nghệ trồng hoa lan xuất khẩu như Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc Thái Lan là nước dẫn đầu thế giới về xuất khẩu lan, đạt 110 triệu USD trong năm

2003 Hàng năm Thái Lan sản xuất tới 31,6 triệu cây con trong đó Dendrobium chiếm 80%, Mokara và Oncidium chiếm 5% các giống hoa lan cắt cành [26]

Việt Nam có hàng trăm loài lan được trồng rộng roi trên khắp đất nước, thú chơi hoa lan đo trở thành thông dụng và có điều kiện hơn Số người chơi

và yêu chuộng hoa lan ngày càng tăng, hay nói cách khác là nhu cầu sử dụng các chủng loại hoa lan đo và đang tăng lên Đặc biệt có thể coi hoa lan như một loại cây quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp

đô thị và ven đô Một số loại lan nhập nội đo nhanh chóng khẳng định ưu thế của nó và được phát triển với quy mô đáng kể, trong số đó phải kể đến lan Hoàng Thảo lai (Dedrobium hybrid) Lan Hoàng Thảo lai hấp dẫn người tiêu dùng bởi màu sắc và độ bền hoa, dễ trồng và đặc biệt có giá trị kinh tế cao cho thu nhập lớn với ngành trồng hoa trong nước

Song song với việc sưu tập, nhập nội nhân nhanh các giống lan Hoàng Thảo lai (Dendrobium hybrid) thì việc nghiên cứu, hoàn thiện các biện pháp

kỹ thuật để tạo điều kiện nâng cao năng suất, chất lượng lan là thực sự cần thiết

Đồng thời cần nhân rộng các mô hình trồng lan Hoàng Thảo lai (Dendrobium hybrid) tại miền Bắc Việt Nam nhằm phục vụ nhu cầu ngày càng lớn của thị trường

Xuất phát từ yêu cầu thực tế khách quan đó và để góp phần phát triển ngành nuôi trồng lan Hoàng Thảo lai có hiệu quả nhất ở miền Bắc Việt Nam, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất, chất lượng hoa lan Hoàng Thảo lai Dendrobium hybrid”

1.2 Mục đích và yêu cầu

1.2.1 Mục đích

- Xác định được một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của cây hoa lan Hoàng Thảo lai, liên quan đến các giải pháp kỹ thuật chủ yếu làm tăng năng suất và chất lượng hoa lan Hoàng Thảo lai

- Góp phần bổ sung xây dựng quy trình kỹ thuật sản xuất hoa lan Hoàng Thảo lai thương mại ở miền Bắc Việt Nam

1.2.2 Yêu cầu

- Nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển, năng suất và chất lượng 4 giống lan Hoàng Thảo lai nhập nội từ Thái Lan trong điều kiện vùng đồng bằng sông Hồng

- Xác định được ảnh hưởng của một số điều kiện môi trường sinh thái cơ bản (nhiệt độ, ánh sáng, phân bón) đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng của lan Hoàng Thảo lai

1.3 ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1.3.1 ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung thêm những hiểu biết về các

đặc tính nông sinh học của một số giống lan Hoàng Thảo trong điều kiện sinh thái miền Bắc Việt Nam Đồng thời đánh giá khả năng sinh trưởng và phát triển của 4 giống lan Hoàng Thảo lai nhập từ Thái Lan tại vùng đồng bằng sông Hồng

Từ đó xác định được mức độ ảnh hưởng của điều kiện môi trường đến sự sinh trưởng và phát triển của lan Hoàng Thảo lai Đưa ra các biện pháp kỹ thuật tác

động phù hợp tạo điều kiện cho sự phát triển của lan Hoàng Thảo lai ở miền Bắc Việt Nam

- Đề tài đóng góp thêm tư liệu tham khảo trong công tác chọn giống, nhân giống, xây dựng các quy trình sản xuất lan Hoàng Thảo lai ở nước ta

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung thêm tài liệu khoa học phục

vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học về cây hoa lan

1.3.2 ý nghĩa thực tiễn

- Toàn bộ kết quả nghiên cứu của đề tài được vận dụng vào thực tiễn trồng lan Hoàng Thảo lai, phục vụ thiết thực cho ngành sản xuất hoa lan ở miền Bắc Việt Nam

2 Tổng quan tài liệu

2.1 Nguồn gốc lịch sử, vị trí phân bố, phân loại và đặc điểm thực vật

học của cây hoa lan

2.1.1 Nguồn gốc lịch sử

Họ lan phong phú và đa dạng: có cây sống dưới mặt đất và nở hoa trên mặt đất, có loại lại sống được tại những vùng cao nguyên của doy Himalaya Hoa lan có thể tìm thấy tại các vùng có khí hậu nhiệt đới như các vùng rừng già của Brazil, hay đến các vùng có tuyết phủ trong mùa đông như trên bình nguyên của Manitoba, Canada Hoa lan có loại lại mọc trên đất, có loại lại mọc trên cao và có cả loại mọc trên đá [44]

Trên thế giới, cây hoa lan được biết đến đầu tiên ở Phương Đông: Khổng

Tử (551-479 trước công nguyên).Theo tác giả Bretchacidor thì từ đời vua Thần Nông 2800 trước công nguyên ở Trung Quốc, loài lan rừng đo được dùng làm thuốc chữa bệnh Sau đó vì có vẻ đẹp và hương thơm kết hợp với công dụng chữa bệnh thần kỳ của nó, những loài hoa này đo có mặt tại châu âu, nơi những loài lan đo được cấy trồng từ thời văn minh cổ Địa Trung Hải [10],[32] Những nhà sáng lập ngành lan học phải kể đến triết gia người Hy Lạp Theophastus (372-287 trước công nguyên) ông là người đầu tiên dùng từ Orchis trong tác phẩm “ Nghiên cứu về thực vật” để chỉ một loại lan và sau này là nhà thực vật học người Thuỵ Điển Linnaeus (1707-1778) [10],[32] Robut Bron (1773- 1858) là người đầu tiên phát hiện rõ ràng giữa họ lan và các họ khác [10] Người đặt nền tảng cho môn học hoa lan chính là Joan Lindle (1799-1865) Năm 1836 ông đo công bố tài liệu (A Tabuler View of the Tribes of Orchidar)

để sắp xếp cây và chi họ lan Tên của những họ lan do ông đặt được dùng cho tới ngày hôm nay [10]

ở Việt Nam, người đầu tiên khảo sát về cây hoa lan là Giolas Noureio – Nhà truyền giáo Bồ Đào Nha, ông đo mô tả cây lan ở Việt Nam lần đầu tiên vào năm 1789 trong cuốn “Flora cocinresinensis”, và sau đó đo được Bentham và Hoocker ghi lại trong “Genera Plantarum” (1862-1883) [8],[35] Chỉ sau khi người Pháp đến Việt Nam mới có công trình được công bố, đáng kể là F.Gagnepain

và A Guillaumin mô tả 101 giống gồm 750 loài lan cho cả 3 nước Đông Dương trong bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H Lecomte chủ biên ở quyển 6, xuất bản từ năm 1932-1934 Về sau này có Phạm Hoàng Hộ (1993) đo nghiên cứu

được 653 loài [13] Gần đây nhất giáo sư Leonid Averyanov (người Nga) và các giáo sư Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc, Dương Đức Huyền đo lần lượt công bố các tài liệu về hoa lan trên tờ nguyệt san Orchids của hội hoa lan Hoa

Kỳ Theo đó 4 loài lan ở Việt Nam chưa được biết đến là Paphiopladilum helenae, Renamthera citrina, Paphiopedelium hiepii và Vanda bidupensis đo được khám phá[12]

2.1.2 Vị trí phân bố

Cây hoa lan có mặt ở hầu hết các đới khí hậu trên trái đất, từ miền gió tuyết đến sa mạc nóng bỏng khô cằn, từ miền núi cao rừng thẳm đến đồng cỏ miền Bình Nguyên và ngay cả những vùng sình lầy cũng có lan Tuy nhiên có khoảng 4/5 tập trung ở vùng nhiệt đới, vùng hàn đới và ôn đới có những loài như Cypripedilum Calceolus Vùng nhiệt đới có nhiều loài lan tập trung ở Nam

Mỹ, Trung Mỹ Các nước như Costa rica, Venezuela, Colombia có các giống như Cattleya, Odontoglossum, Miltonia Khu vực châu á như Thái Lan, Lào, Campuchia

có Denbrobium, Vanda, Phalaenopsis, Archnis, Renanthera… vô cùng phong phú và đa dạng [35]

Theo FG Broger (1971) vùng trung sinh Bắc bán cầu có 75 chi và 900 loài, Bắc Mỹ có 170 loài Vùng trung sinh Nam bán cầu có 40 chi và 500 loài Toàn châu Âu có 120 loài, Bắc Mỹ có 170 loài

Vùng nhiệt đới châu á có 250 chi và 6800 loài, trong đó chi Denbrobium có

1400 loài, chi Coelogyne có 200 loài, chi Phalaenopsis có 35 loài, chi Vanda có 60 loài Vùng nhiệt đới châu Mỹ có 306 chi và 8266 loài Trên thế giới có một số nước tập trung nhiều loài lan như Colombia có 1300 loài, Tân Ghinê có 1450 loài [14]

Theo kết quả khảo sát sơ bộ ở Việt Nam chi Denbrobium có khoảng 107 loài [ 41] Paphiopedelium có 25 loài, Aerides có 5 loài, chi Cymbidium có 20 loài và chi Phalaenopsis có 7- 8 loài [29]

2.1.3 Phân loại hoa lan

Cây hoa lan thuộc họ lan (Orchidaceae) trong lớp đơn tử diệp, một lá mầm (Monocotyledonea) thuộc ngành Ngọc Lan – thực vật hạt kín Magnoliophyta, phân lớp hành tỏi Lilidae, bộ lan Orchidales [2],[3],[5],[11],[54] Họ Orchidaceae

là một trong những họ lớn nhất của thực vật và có các thành viên phân bố trên thế giới, ngoại trừ châu Nam Cực

Theo các tác giả Phạm Hoàng Hộ (1973) và Trần Hợp (1990) thì sự phân chia họ lan khá phức tạp Theo truyền thống cổ điển, các nhà khoa học trước đây như A.L Taktajan (1980)[14], họ lan gồm cả họ Apostasicideae và họ Cypripedicideae chia thành 3 họ phụ khá minh bạch:

Gần đây, do phân tích hoa một cách đầy đủ hơn và đi sâu vào đặc tính

di truyền, các nhà khoa học đo phân chia họ lan thành 6 họ phụ:

Apostasicideae

Cypripedicideae

Chi lan Hoàng thảo (Dendrobium) là một chi lan lớn nhất trong họ lan Chi lan này đa dạng và phong phú có hơn 1000 loài xuất sứ từ ấn Độ đến á châu, Hàn Quốc rồi Nhật Bản xuống tới châu úc, nhưng nhiều nhất vẫn là khu vực Đông Nam á [43] Số lượng các loài Hoàng Thảo Việt Nam được ghi nhận

là 107 loài [41] Gần đây nhiều loài Hoàng Thảo mới được phát hiện và mô tả Các loài Hoàng Thảo có mặt ở tất cả các vùng sinh thái trong cả nước Nhiều loài Hoàng Thảo dễ trồng chủ yếu là từ các vùng núi thấp hay núi cao trung bình

Lan Hoàng Thảo được chia thành các nhóm chính như sau:[43]

- Nhóm thứ nhất: đặc điểm là lá xanh quanh năm và hoa thường mọc ở gần ngọn như Dendrobium Antennatum, Dendrobium Phalaenopsis

- Nhóm thứ hai thì lá thường rụng vào mùa đông và hoa thường mọc ở gần đốt trên thân cây như Dendrobium Anosmum, Dendrobium Wardianum

- Nhóm thứ ba hay còn gọi là nhóm Callista khi ra hoa thì hoa rủ xuống phía dưới như Dendrobium Chrysotoxum, Dendrobium Farmeri

- Nhóm thứ tư là nhóm Latoura với chùm hoa mọc thẳng đứng như Dendrobium Atroviolaceum, Dendrobium Spectabile

- Nhóm thứ năm là nhóm Formosae có đặc điểm là trên thân và lá có lông màu đen và hoa thường màu trắng như Dendrobium Draconis, Dendrobium Formosum

2.1.4 Đặc điểm thực vật học của cây hoa lan

Họ lan (Orchidadeae) là họ phong phú, đa dạng và phức tạp, mọc ở nhiều môi trường khác nhau và được chia làm 4 loại như sau:

Epiphytes: Phong lan bám vào cành hay thân cây

Teretrials: Địa lan mọc dưới đất

Lithophytes: Thạch lan mọc ở kẽ đá

Saprophytes: Hoại lan mọc trên lớp rêu hoặc gỗ mục

Căn cứ vào cấu trúc Pfitzer sắp xếp đa số lan tập trung vào hai nhóm: nhóm đa thân (Sympodial) và nhóm đơn thân (Monopodial) Ngoài ra còn có một số giống rất ít thuộc nhóm trung gian [10],[14]

Khi sống ở đất, chúng thường có củ giả, rễ to mập tương đối ít phân nhánh,

nó thuộc tổ chức có chất thịt Cấu tạo của rễ lan chia làm 3 tầng: Tầng ngoài, tầng giữa và tầng trong Tầng ngoài là lớp vở rễ, tác dụng chủ yếu là hút và giữ nước Tầng giữa là thịt rễ, phần lớn là tổ chức tế bào sống, chứa rất nhiều nấm rễ cộng sinh Tầng trong là gân rễ có sự liên kết tương đối dẻo dai

Khi sống bám vào cành hoặc thân cây, bề mặt của rễ có phủ lớp mạc làm nhiệm vụ hút và giữ nước rất tốt vì vậy lan là giống chịu hạn tương đối

tốt Rễ của chúng thường chui ra khỏi chậu nuôi trồng không ưa ẩm ướt và thích không khí thoáng Đầu rễ luôn có màu xanh của diệp lục dùng quang hợp như lá nên chúng không trốn ánh sáng như ở nhóm lá sống dưới đất ở các loại lan này, hệ rễ khí sinh phát triển rất phong phú, mọc dài to và khoẻ để giữ cho cây khỏi bị gió làm lung lay, vừa làm cột chống đỡ cho thân vươn cao

Nhiều loài lan lại có bộ rễ đan thành búi chằng chịt, là nơi thu gom mùn làm nguồn dự trữ dinh dưỡng cho cây Trong nhóm đơn thân bộ rễ có thể buông thõng xuống theo các đoạn thân, chúng mảnh mai treo lơ lửng trong không khí như các “chùm râu”, hoặc mập khoẻ, kéo dài xuống tận đất và hoạt động như

rễ của các loài cây khác

Đặc biệt ở một số loài lan sống hoại sinh bộ rễ có hình dạng, cấu trúc khá độc đáo, rễ có dạng búi nhỏ với nhiều vòi hút ngắn, dày đặc có thể lấy

được chất dinh dưỡng từ đám xác thực vật, rêu, lá mục thông qua hoạt động của nấm Mặc dù sự “cộng sinh” với nấm nội sinh là đặc điểm cơ bản của họ lan trong giai đoạn nảy mầm, nhưng có một số loài tồn tại mối quan hệ này trong suốt quá trình sống Do cây lan không sinh ra các cơ quan tự dưỡng nên phải nhờ vào sự giúp đỡ của nấm [27] Tuy nhiên có một số loài tuy sống hoại nhưng cây có thể dài hàng vài chục mét và có khả năng bò lên cao Có một số loài khác lại nằm sâu trong lòng đất như Rhilanthella, Gardneri cơ thể chỉ là một thân nhỏ, không rễ, không lá, đến mùa sinh ra một cụm hoa, chúng sống dựa vào sự hoạt động của nấm và gốc mục của những cây thân gỗ khác

Dạng căn hành thay đổi theo chi và loài.ở nhiều chi, Dendrobium, Oncidium, Brassia thì căn hành rút ngắn không nhận ra được Còn các chi Bullophyllum, Coelogyne căn hành lại rất dài

Căn hành là nơi cấu tạo và sinh ra các cơ quan dinh dưỡng mới, trên căn hành có nhiều mắt (mắt sinh trưởng và mắt ngủ) Tại nơi giả hành tiếp xúc với căn hành có từ một đến hai mắt Mắt được hình thành có rất nhiều rễ để nuôi sống cây lan [27]

- Thân lan :

+Nhóm đa thân (Sympodial): Gồm các chi Cattleya, Dendrobium, Cymbidium Những cây trong nhóm này thường không sinh trưởng liên tục

mà có thời gian nghỉ Căn cứ vào thời gian ra hoa, chia làm hai nhóm phụ:

* Nhóm ra hoa bên nách lá như các chi: Dendrobium, Oncidium, Phaius

* Nhóm ra hoa ở đỉnh như các chi: Cattleya, Laelia

+ Nhóm đơn thân (Monopodial): Gồm các giống Vanda, Phalaenopsis, Rhynchostylis cây thuộc nhóm này tăng trưởng theo chiều cao và chia thành hai nhóm phụ:

* Nhóm lá mọc đối (Sareathirae) như Phalaenopsis

* Nhóm lá dẹp phẳng hay tròn (Campylocentrinae) như một số loại thuộc chi: Vanda, Luisia

Ngoài các giống lan thuộc nhóm đơn thân và đa thân thì còn có một số giống trung gian giữa hai nhóm trên như giống Pachyphyllurn

Chiều cao thân của lan cũng thường biến động rất lớn từ 10-20cm, như với các loài Ascocentrum miniatum, Aecides multiflora và có thể cao 3- 4m như các loài Papilionantheteres, Archinis hoặc khổng lồ như A campe, A vanilla Thân thường mang rễ và lá ở nhóm đơn thân rễ và lá thường mọc theo hai chiều

thẳng góc với nhau Cành hoa cũng xuất hiện trên thân từ các nách lá, cành hoa thường mọc song song với lá và thẳng góc với rễ

- Giả hành (thân giả)

ở lan thuộc nhóm đa thân có nhiều đoạn phình lớn tạo củ giả - giả hành

Nó là một bộ phận rất cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của lan, dùng

dự trữ nước và chất dinh dưỡng để nuôi cây trong điều kiện khô hạn khi sống bám trên cao Giả hành tuy là thân giả nhưng lại chứa diệp lục, cùng với lá, rễ

nó cũng làm nhiệm vụ quang hợp Hình dáng của giả hành cũng rất đa dạng: chúng có hình thoi như chi Cattleya, Labiata hình trụ như chi Cattleya guttata hình chóp như chi Cymbidium

Kích thước của giả hành cũng biến động khác nhau: Loại khổng lồ như giống Grammatophyllurn, Specisoum chiều dài lớn hơn 7,5 m Nhưng cũng có những loại rất bé gần như tiêu giảm giả hành như giống Bullbrophyllum minutiss Giả hành có cấu tạo: gồm nhiều mô mềm chứa đầy dịch nhầy, phía ngoài có lớp biểu bì sát với vách tế bào nhẵn bóng bảo vệ để tránh sự mất nước do hơi nóng mặt trời

Về màu sắc, phiến lá thường có màu xanh biếc hoặc xanh thẫm, nhưng

đôi khi hai mặt lá có màu khác nhau, thường mặt dưới có màu xanh đậm hay

tía, mặt trên lá có màu sắc khác Nhiều loại lan có lá màu hồng và nổi lên các

đường vẽ trắng theo các gân rất đẹp

Có những loại lan đến mùa khô lá rụng hết, thân cây trơ trụi như cây đo chết (còn các chồi mắt) khi gặp độ ẩm thích hợp của môi trường thì lại đâm chồi và ra lá xanh tươi như giống lan Clanthevest Loại lan chỉ rụng lá một phần

và vẫn tươi tốt như lan hài (Paphiopedelium), địa lan (Cymbidium) Một số loài lan sống trong đất có chu kỳ sống đặc biệt, xen mùa lá với mùa hoa Khi cây ra hoa toàn bộ lá đều chết khô, khi hoa tàn giả hành sẽ cho chồi lá mới

- Hoa lan:

Tất cả hoa lan có cấu tạo chủ yếu gồm 3 bộ phận: 3 lá đài, 3 cánh hoa (một cánh biến thái thành môi) và một trụ mang hoa Hoa lan có cấu trúc cơ bản của hoa mẫu 3, kiểu hoa đặc trưng của cây một lá mầm, nhưng đo biến đổi rất nhiều để có cấu trúc đối xứng qua một mặt phẳng

Đa số các loài lan đều nở rộ nhiều hoa tập hợp thành chùm (đôi khi phân nhánh thành chùy), phân bố ở đỉnh thân hay nách lá, gốc cuống chính thường có lá bắc dạng vẩy hay dạng mo Cuống chính đôi khi rút ngắn lại làm cụm hoa có dạng tán giả, hay cuống chính lại vừa ngắn, vừa mập làm cụm hoa

có dạng gần như hình đầu Có nhiều loài hoa có cuống rất ngắn nên chùm hoa

có dạng bông hay cuống chính vặn xoắn để hoa xếp theo đường xoắn ốc

Hoa lan thuộc hoa lưỡng tính rất hiếm gặp loài đơn tính, bao hoa có dạng cánh xếp thành hai vòng [1],[4]

Hoa lan có 3 cánh đài, thường có cùng màu sắc và kích thước Tuy nhiên các loài lan khác nhau thì cánh đài có hình dạng biến đổi rất khác nhau Dạng hình tròn như các giống Vanda, Ascocentrum, nhọn như Cattleya, xoắn như các loài thuộc giống Laelia Có khi hai lá đài thấp nằm ở hai bên dính lại thành một như chi Oncidium, và đặc biệt ba lá đài liền nhau ở góc kéo dài ra thành cái đuôi thon dài gọi là Caudae

Vị trí lá đài được sắp xếp như sau: Một lá đài nằm ở phía trên và sau của hoa gọi là lá đài lưng, hai lá đài còn lại nằm ở hai bên hoa gọi là lá đài bên Lá đài của lan có màu như cánh hoa nên được gọi là lá đài dạng cánh Khác với môi,

đài hoa là bộ phận ít được lưu ý ở hoa lan về phương diện thẩm mỹ Nhưng ở các chi Vanda lá đài hoa là bộ phận đẹp nhất Nó là một bộ phận có hình dáng tròn, đẹp và mang màu sắc nổi bật nhất trong hoa của Vanda

Nằm kề bên trong và xen kẽ với ba cánh đài là hai cánh hoa, thường cũng giống nhau về hình dạng, kích thước và màu sắc Cánh còn lại nằm ở phía trên hay phía dưới của hoa, thường có màu sắc và hình dạng đặc biệt khác hẳn hai cánh kia gọi là cánh môi hay cánh lưỡi Chính cánh môi quyết định phần lớn giá trị thẩm mỹ của hoa lan[18] Cánh môi được chạm trổ rất tinh vi, kết hợp với màu sắc cầu kỳ, đôi khi khảm nhau một cách khéo léo Đây là một kỳ công của tạo hoá tạo nên “kỳ hoa dị thảo” của các loài lan Dù cánh môi có hình dạng gì thì ở bất kỳ giống lan nào cũng không có hai cánh môi giống nhau Môi đáng lẽ ở phía trên nhưng do sự xoắn của bầu noon nên thường quay xuống phía dưới 180º Sự vặn của cánh môi là do sự tiến hoá trong họ để thực hiện sự thụ phấn do côn trùng

Trụ hoa là bộ phận sinh dục của hoa, là cơ quan hữu tính, đây là đặc

điểm làm cho họ lan khác với họ thực vật khác Trụ là cơ quan đồng thời có hai bộ phận sinh dục đực và cái của hoa nên được gọi là trục - hợp - nhụy Phần cái mang noon hình lồi, bề mặt dính chất nhầy Phần đực mang phấn khối, phấn của hoa lan không tách ra thành từng hạt nhỏ mà kết tụ lại thành

đám đặc có ít hay nhiều sáp, và cũng có hạt phấn riêng rẽ, mắt thường không phân biệt được Trừ một ít ngoại lệ, phấn khối được sản xuất từ một nhị đực

đơn ở gần đỉnh của trụ Số lượng phấn khối là 2,4,6,8 có dạng cong hay thuôn lưỡi liềm Hoa lan có bầu hạ, thuôn dài kéo theo xuống Bầu hoa có 3 ô gọi là

3 tâm bì Trong bầu chứa vô số các hạt nhỏ li ti gọi là tiểu noon nằm trên 3

đường, dọc theo chiều dài của 3 mép tâm bì Sau khi thụ phấn, thụ tinh các

tiểu noon sẽ biến đổi và phát triển thành hạt trong khi đó bầu noon sẽ phát triển thành quả

- Quả lan

Quả lan thuộc loại quả nang, mở ra bằng 6 khe nứt dài theo hai đường bên của giá noon Có dạng từ quả cải dài đến dạng hình trụ ngắn, phình ở giữa Khi chín quả nở ra và mảnh vỏ còn dính lại với nhau ở phần đỉnh và phía gốc

Có một số loài khi quả chín thì nứt theo 1-2 khía dọc, thậm chí không nứt ra

mà hạt chỉ ra khỏi vỏ khi vỏ này bị mục nát[1] Quả lan có rất nhiều hạt, có quả tới hàng vạn hạt nhưng tỷ lệ mọc của hạt rất thấp

- Hạt lan

Hạt của cây lan rất nhỏ, nhiều và có thể nhờ gió phát tán đi xa Hạt lan chưa có cấu tạo hoàn chỉnh mà chỉ là một đám tế bào chưa phân hoá trên một mạng lưới nhỏ, xốp, chứa đầy không khí Sau 2-18 tháng hạt mới chín Phần lớn hạt thường chết vì khó gặp nấm cộng sinh cần thiết để nảy mầm vì thế hạt nảy mầm thành cây rất hiếm Chỉ ở trong những khu rừng già ẩm ướt vùng nhiệt đới mới đủ điều kiện cho hạt lan nảy mầm Khối lượng toàn bộ hạt trong một quả chỉ bằng 1/10-1/1000mg, trong đó không khí chiếm xấp xỉ 76-96% thể tích hạt

2.1.5 Đặc điểm thực vật học của chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium)

Hoàng Thảo là những loài lan sống bám trên cây hay đá, mọc thành bụi nhiều hành giả Các giả hành có thể phân thành các đốt như cây tre Nhiều loài

có ronh dọc theo giả hành [23]

- Rễ lan

Rễ thuộc loại rễ chùm, có màu trắng và nhỏ hơn rễ của một số loài lan khác, rễ có khả năng tái sinh mạnh, khả năng hút nước và dinh dưỡng tốt Rễ Hoàng Thảo nhỏ, tập trung ở gốc do đó cần giữ ẩm cho rễ

- Thân lan

Hoàng Thảo có thân dài, đ−ợc tạo bởi các đốt, trên các đốt có bẹ lá bao bọc, mỗi đốt có 1 mầm ngủ, mầm ngủ này có khả năng tái sinh tạo thành một cá thể mới

16 hoa tùy theo giống, độ tuổi của cây và điều kiện chăm sóc Hoa có khả năng đậu quả rất cao

2.2 Yêu cầu về ngoại cảnh của lan

ẩm độ tương đối thay đổi theo mùa trong năm và tuỳ theo giờ trong ngày, mùa mưa cao hơn mùa nắng, buổi sáng cao hơn buổi trưa Đa số các loài lan thích hợp với mức ẩm độ tương đối tối thiểu 70%

ở nước ta, ẩm độ trung bình hàng năm thay đổi từ 80-90% Tuy nhiên trong từng mùa vụ cụ thể độ ẩm tương đối có sự thay đổi có ảnh hưởng lớn

đến quá trình sinh trưởng và phát triển cũng như khả năng ra hoa của lan ở miền Bắc, vào mùa hè những ngày có gió Lào, ẩm độ xuống dưới 50% đo ảnh hưởng xấu đến hoạt động sống của cây lan Do vậy chế độ chăm sóc tưới nước hàng ngày là chìa khoá quan trọng trong sản xuất lan Khi trồng lan chúng ta cần lưu ý 3 loại ẩm độ

- ẩm độ của vùng: là ẩm độ của vùng sinh thái nhất định, ẩm độ này do

điều kiện địa lý, địa hình quyết định

- ẩm độ vườn: ẩm độ đo được trong vườn lan, ẩm độ này có thể cải tạo theo ý muốn như đào ao, xây bể, làm mương rạch, trồng cây, làm giàn và tưới nước

- ẩm độ trong chậu trồng lan: là ẩm độ cục bộ, ẩm độ trung bình của chậu lan trong vườn, ẩm độ này được đo trong các giá thể ẩm ẩm độ này hoàn toàn phụ thuộc vào kỹ thuật của người trồng lan Thông thường, ẩm độ của vùng

<= ẩm độ của vườn <= ẩm độ cục bộ trong chậu Trong quá trình trồng lan sẽ căn cứ vào từng loại ẩm độ để điều chỉnh

Nếu ẩm độ của vùng cao thì ẩm độ của vườn và ẩm độ cục bộ trong chậu cũng cao, ta không cần tưới nước

Nếu ẩm độ của vùng thấp thì nên tăng cường tưới nước

Dựa trên chỉ tiêu độ ẩm này, các nhà vườn trồng lan có thể điều chỉnh

được ẩm độ hoàn hảo tốt nhất cho sự tăng trưởng của cây lan Trong thực tế

ẩm độ trong vườn cao sẽ tốt hơn ẩm độ cục bộ trong chậu cao Cây lan ít bị chết do ẩm độ vườn cao mà hay bị chết do ẩm độ cục bộ trong chậu cao Vì

thế cần hạn chế tưới nước trong mùa mưa và những ngày có mưa phùn, ẩm độ không khí cao

2.2.2 Nhiệt độ

Nhiệt độ là một nhân tố quan trọng có tính chất quyết định đến sự phân

bố, sinh trưởng và phát triển của các loài lan trên thế giới

Căn cứ vào điều kiện địa lý, người ta chia lan làm 3 nhóm khác nhau:

- Lan vùng lạnh: phân bố từ vĩ tuyến 28-40o, các loại lan này không cần nuôi dưỡng trong nhà kính

- Lan vùng nóng: phân bố từ vĩ tuyến 12-15º, nhiệt độ trung bình từ 25º, biến động từ 18-40oC

24 Lan vùng trung gian: phân bố từ vĩ tuyến 1524 28º, vùng này có nhiệt độ xấp xỉ 9oC vào tháng giêng và xấp xỉ 32oC vào tháng 7

Căn cứ vào độ cao so với mặt biển người ta chia làm 3 mức:[27 ]

- Mức < 1.000m là vùng nóng

- Mức từ 1.000m - 2.000m là vùng trung gian

- Mức >2.000m trở lên là vùng lạnh

Căn cứ vào nhu cầu nhiệt độ của lan, người ta chia làm 3 nhóm [45]:

- Nhóm lan ưa nóng: bao gồm những loài lan chịu nhiệt độ ban ngày không dưới 21oC, ban đêm không dưới 18,5oC Những loại lan này thường có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới

- Nhóm lan ưa nhiệt độ trung bình: bao gồm những loài lan chịu nhiệt

độ ban ngày không dưới 14,5oC, ban đêm không dưới 13,5oC

- Nhóm lan ưa lạnh: bao gồm những loài lan chịu nhiệt độ ban ngày không quá 14oC, ban đêm không quá 13oC Chúng thường xuất xứ ở vùng hàn đới, ôn

đới và và các khu vực núi cao vùng nhiệt đới

Nhiệt độ ảnh hưởng đến hoạt động quang hợp và hô hấp của cây ở điều

kiện tối thích, hoạt động quang hợp và hô hấp của lan diễn ra thuận lợi, cây sinh trưởng và phát triển bình thường Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến sự ra hoa của một số loài lan ở loài Paphiopedelium insigne và Dendrobium nobile chỉ

ra hoa khi nhiệt độ hạ xuống 13oC hoặc thấp hơn[56]

ẩm độ và nhiệt độ có liên quan mật thiết với nhau, khảo sát tốt biên độ nhiệt giúp người trồng lan có cơ sở lựa chọn địa điểm nuôi trồng hoa lan phù hợp nhất Sự chênh lệch nhiệt độ tối đa và tối thiểu trong ngày gọi là biên độ: Biên độ nhiệt độ ngày đêm càng lớn thì trồng lan càng lý tưởng Cây lan sẽ tăng trưởng nhanh do nhiệt độ ban đêm thấp làm giảm cường độ hô hấp và nhiệt độ ban ngày cao làm tăng cường độ quang hợp

kế vườn lan và hệ thống lưới che sao cho phù hợp với từng loài lan Phần lớn nhu cầu của lan là ánh sáng khuếch tán, rất ít loài ưa ánh sáng trực xạ, do đó phải thiết kế giàn che giảm ánh sáng trực xạ Tuỳ theo đặc tính sinh học từng giống lan ưa sáng mà ta giảm cường độ ánh sáng cho phù hợp để cây sinh trưởng và phát triển tốt

Dựa vào nhu cầu ánh sáng của từng loài lan, chia làm 3 nhóm:

- Nhóm lan ưa ánh sáng mạnh: Vanda, Renanthera, Cattleya

- Nhóm lan ưa ánh sáng yếu: Phalaenopsis, Paphiopedelium

- Nhóm lan ưa ánh sáng trung bình: Dendrobium, Cymbidium

ánh sáng ảnh hưởng đến khả năng phân hoá mầm hoa và ra hoa của một

số loài lan Hầu hết các loài thuộc chi Cattleya, Dendrobium nếu thiếu ánh sáng cây không ra hoa

2.2.4 Sự thông gió

Sự thông gió đặc biệt quan trọng với loài lan đơn thân và đa thân Do cấu trúc đo thích nghi với điều kiện khí hậu thoáng mát, các loài đơn thân thường có rễ trên không mọc thẳng từ thân và lơ lửng trong không khí Trong rừng các loài đơn thân có thể mọc vắt từ cành này sang cành khác và rễ rủ xuống lơ lửng trong không khí hay bám vào các cành cây

Điều kiện thông gió là một trong nhiều yếu tố giúp lựa chọn địa điểm thiết kế vườn lan Lan trồng ở nơi kín gió thì chậm phát triển và dễ bị bệnh hơn là ở nơi thoáng gió Đặc biệt sự thông gió về ban đêm giúp cho lan phát triển tốt và không bị bệnh Gió làm giảm nhiệt độ, tuy nhiên nếu thông gió quá thì làm giảm ẩm độ cần thiết, gây thuỷ xuất và hô hấp quá cao, điều đó lại làm cho lan kém phát triển Vì vậy tuỳ theo độ thông gió mà ta cấu tạo giàn che và giá thể cho hợp lý trong vườn lan

2.2.5 Yêu cầu dinh dưỡng đối với cây hoa lan

Cũng như các loại cây trồng khác, dinh dưỡng có vai trò quan trọng đối với toàn bộ hoạt động sống của cây lan Dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng trực tiếp

đến quá trình sinh trưởng và phát triển cũng như năng suất và chất lượng của lan Cây lan được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng sẽ sinh trưởng khoẻ và cho hoa to, màu sắc đẹp và độ bền cao Nếu không đủ chất dinh dưỡng cây lan sẽ còi cọc và kém phát triển, hoa nhỏ và xấu, nhanh tàn Cây lan không đòi hỏi

số lượng lớn dinh dưỡng nhưng nó đòi hỏi phải đầy đủ các thành phần dinh dưỡng [58],[59] Nhu cầu của lan với các thành phần dinh dưỡng tuỳ thuộc vào từng thời kỳ sinh trưởng

- Vai trò của các nguyên tố đối với cây lan:

+ Nhóm 1: gồm các nguyên tố cacbon (C), hydro (H), oxy(O), những thành phần này có sẵn trong không khí và nước mà cây sử dụng trong quá trình quang hợp

+ Nhóm 2: Các nguyên tố đa lượng N,P, K

* Vai trò của nitơ: là một trong ba nguyên tố cần thiết cho lan, nitơ giúp cho sự tăng trưởng lá, làm cây xanh tốt, mặt khác N còn giúp cho quá trình

điều hoà P, nếu thiếu N thì lá nhỏ hơi vàng, mầm yếu ít hoa

* Vai trò của P: là nguyên tố quan trọng sau N, P có vai trò trung tâm trong quá trình trao đổi năng lượng và protein nó là thành phần chủ yếu của aminoaxit, ATP, nó cần thiết cho sự phân chia tế bào, là thành phần của NST, kích thích rễ phát triển P còn cần thiết cho sự phát triển mô phân sinh, kích thích

ra hoa và khó hồi phục Nếu thừa P thì dẫn đến cây bị thiếu kẽm, sắt và mangan, nếu thiếu P thì cây còi cọc, lá nhỏ, ngắn, xanh đậm và cây không ra hoa

* Vai trò của K: K giúp cho cây hấp thụ N một cách dễ dàng, giúp cho

sự phát triển của chồi mới K giúp cho sự vận chuyển nước và chất dinh dưỡng trong cây K còn giúp cây cứng, thúc đẩy sự ra hoa, hoa có màu sắc tươi hơn, cây đề kháng tốt hơn với bệnh Nếu thiếu K thì cây còi cọc, cằn cỗi, khô đầu lá, khó đậu quả, quả ít và hạt lép không nảy mầm, khả năng chịu hạn kém

+ Nhóm 3: bao gồm các nhân tố Ca, Mg, S

* Vai trò của Ca: là nhân tố cần thiết để tạo lập vách tế bào Giúp cho tế bào vững chắc, duy trì cấu trúc NST, hoạt hóa nhiều enzim như: Phospholipase, Agnine, Triphosphate Thiếu Ca, cây kém phát triển, rễ nhỏ và ngắn, thân mềm, lá nhỏ, cây yếu, dễ đổ ngo và sâu bệnh tấn công

* Vai trò của Mg: là một trong những nguyên tố tạo nên diệp lục, giúp cho cây phát triển cân đối, hài hoà Phân bón có nhiều Mg, lá lan to xanh, nhưng nếu quá nhiều Mg thì màu sắc lá nhạt, lá bị héo, thiếu Mg thì rễ phát

triển tốt nhưng thân lá lại không phát triển, tỷ lệ rễ, thân, lá không cân đối

* Vai trò của S: là thành phần của các axit amin chứa lưu huỳnh cũng như các amino axit Liên quan đến hoạt động trao đổi chất của vitamin, thiamin, biotin, và coenzimA giúp cho cấu trúc protein được vững chắc Thiếu lưu huỳnh, lá non chuyển màu vàng nhạt, cây còi cọc, kém phát triển, sinh trưởng của cây

bị hạn chế, số hoa giảm

Các nguyên tố vi lượng: Fe, Cu, Zn, Mn, Bo, Mo cây lan cần với lượng rất nhỏ nhưng không thể thiếu được Thường những nguyên tố này có sẵn trong nước tưới, phân bón, nhưng cũng cần bổ sung thêm các nguyên tố này cho cây, nhưng phải làm sao không gây độc cho cây

Hầu hết các loại lan sống tự dưỡng, một số loài sống cộng sinh với nấm nên việc lấy dinh dưỡng từ môi trường bên ngoài khá thuận lợi Đặc biệt trong sản xuất với quy mô công nghiệp thì cần bổ sung dinh dưỡng cho lan Có nhiều cách để cung cấp dinh dưỡng, nhưng cách phun phân qua lá là thích hợp hơn cả

2.2.6 Yêu cầu ngoại cảnh của chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium)

2.2.6.1 Nhiệt độ

Nhiệt độ ảnh hưởng nhiều đến sự tăng trưởng phát triển của lan Dendrobium thông qua con đường quang hợp và hoạt động trao đổi chất Nhiệt độ thích hợp cây quang hợp tốt, khả năng tích lũy vật chất khô cao nên sinh trưởng và phát triển của cây tốt Ngược lại nếu nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp sẽ ảnh hưởng xấu đến sinh trưởng và phát triển của lan

Lan Hoàng Thảo thuộc loại cây ưa nóng, sinh trưởng tốt ở nhiệt độ

24-33oC Dưới 12oC và trên 37oC đều làm chậm và ảnh hưởng lớn đến sự ra hoa của cây

Trong thực tế sản xuất tại miền Bắc có mùa đông lạnh và mùa hè nóng thì cần hạn chế tác động xấu của nhiệt độ bằng cách vào mùa đông thì che phủ

nilon quanh nhà nuôi trồng lan, thắp điện hoặc dùng lò sưởi Còn mùa hè che lưới phản quang, có hệ thống phun tưới thích hợp và tạo điều kiện thông thoáng trong nhà lan sẽ đem lại hiệu quả rõ rệt [23]

2.2.6.2 ẩm độ

Độ ẩm thích hợp giúp cho lan phát triển nhanh hơn, hoa cũng tươi tốt và lâu tàn Lan Hoàng Thảo phát triển tốt trong điều kiện không khí ẩm và thoáng Lan Hoàng Thảo thuộc loại ưa nước trung bình, cần ẩm độ thường xuyên và liên tục, song không chịu được úng ngập hoặc ẩm độ quá cao Ban ngày cây cần độ

ẩm khoảng 40-60%, vào ban đêm độ ẩm thích hợp từ 60-90% thì cây sẽ phát triển tốt hơn Cấu tạo giá thể quá ẩm và úng là điều kiện bất lợi cho sự sinh trưởng của giống Dendrobium vì có thể toàn bộ rễ bị thối và biểu hiện là các cây con mọc từ phần ngọn của thân

Đối với sản xuất công nghiệp thì cần chọn những vùng có ẩm độ thích hợp, dựng những nhà nuôi trồng tốt và đặc biệt là phải lựa chọn chậu, giá thể phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây để có khả năng giữ ẩm cũng như thoát nước dễ dàng

đảm bảo ra hoa đẹp và nhiều Dù sao điều kiện ánh sáng lí tưởng vẫn cho kết quả tốt nhất

Nhìn chung mùa hè của miền Bắc cường độ ánh sáng mạnh, nhu cầu

ánh sáng của lan Hoàng Thảo khoảng 70-80% ánh sáng trực tiếp Trong điều

kiện râm mát cây thường yếu, mọng nước rất dễ nhiễm bệnh Về mùa đông cường độ ánh sáng yếu và thời gian chiếu sáng ngắn, để lan Hoàng Thảo sinh trưởng và phát triển tốt và ra hoa được thì cần bổ sung ánh sáng bằng cách thắp điện cho vườn lan

2.2.6.4 Dinh dưỡng:

Lan Hoàng Thảo cũng yêu cầu một lượng dinh dưỡng nhất định để sinh trưởng và phát triển Tuy không đòi hỏi số lượng lớn nhưng phải đầy đủ các thành phần dinh dưỡng N,P,K và các nguyên tố trung và vi lượng Tùy từng giai đoạn sinh trưởng mà nhu cầu đối với các thành phần dinh dưỡng có khác nhau [41]

2.3 Các điều kiện cơ bản trong nuôi trồng lan

2.3.1 Nhân giống lan

Lan có hai phương pháp nhân giống: Nhân giống hữu tính và nhân giống vô tính

- Nhân giống hữu tính là sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái tạo

ra hợp tử từ sau đó phát triển thành hạt, hạt phát triển thành cây con, trong tự nhiên lan nẩy mầm được là nhờ nhiễm nấm Mỗi loài nấm chỉ có giá trị nảy mầm cho một số loài lan mà thôi [36]

- Nhân giống vô tính: là sự phân chia tăng trưởng liên tục của các tế bào

từ một tế bào ban đầu hoặc của các cây từ cây mẹ ban đầu nên chúng giống nhau về mặt di truyền, có những phương pháp nhân giống vô tính sau:

+ Tách chiết: được sử dụng trong thời kỳ đầu của ngành lan chủ yếu ở lan kiếm và sau đó phát triển rộng ở những chi đa thân (Cattleya, Dendrobium ) nhưng số lượng cây nhân giống không nhiều

+ Nhân giống bằng nuôi cấy tế bào: phương pháp này có ưu điểm là hệ

số nhân giống cao, quần thể tạo đồng đều, rút ngắn thời gian sản xuất cây giống và có thể áp dụng nhân giống trên quy mô công nghiệp

- Trồng trên thân cây: Trồng trên thân cây sống và đo chết

+ Đối với cây sống: Thông thường loại cây thích hợp là cây Trai (Berrya mollis), cây Sao (Hopea odorata), cây Me Chua (Tamarindus indica), cây Vú Sữa (Chry soplryllum cainito), cây Vừng (Careya arborea)

+ Đối với cây đo chết: Dùng cây Vú Sữa để trồng lan thích hợp nhất theo phương pháp này Khi trồng sẽ buộc chặt lan vào thân cây đo chết Cách này có ưu điểm là lan phát triển nhanh, ít mầm bệnh, mật độ trồng cao Tác dụng lớn nhất của phương pháp này là tạo được một số lượng giống lan nhanh nhất trong thời gian ngắn

- Trồng trong chậu: Đây là cách trồng phổ biến nhất hiện nay, cây lan

dễ dàng được trưng bày trong phòng và thuận tiện cho công tác vận chuyển

Tuỳ theo loài lan, độ tuổi của cây mà lựa chọn chậu sao cho phù hợp

Có thể trồng bằng chậu đất nung hay chậu nhựa Chậu nhựa hay dùng hơn cả vì rẻ tiền, bền Chậu đất nung thấm nước, mau khô và thoáng khí cho nên cần tưới thường xuyên hơn chậu nhựa

Chọn chậu đất nung trồng lan cần lưu ý: Kích thước chậu vừa phải, chất lượng sét và độ nung chín của chậu sao cho chậu không bị mọc rêu, thoáng và không úng nước

Thông thường những cây lan con thường được trồng chung vào một chậu, sau 3-4 tháng khi cây lớn thì chuyển sang trồng trong chậu lớn hơn, sau 1-2 lần chuyển chậu thì giữ nguyên cho đến khi cây ra hoa

- Giá thể là khái niệm để chỉ tất cả các vật chất bao quanh bộ rễ của cây trồng Việc sử dụng giá thể phù hợp tạo điều kiện cho cây phát triển tốt trong

giai đoạn vườn ươm Theo kinh nghiệm của các nhà vườn trồng lan nguyên liệu làm giá thể trồng là: Than hoa, gạch nung, xơ dừa, rễ bèo tây, vỏ cây, rễ dương xỉ… Tất cả các loại giá thể phải được xử lý sạch bệnh trước khi trồng

+ Than hoa: Dùng để giữ ẩm, là một loại giá thể tốt vì không chứa mầm bệnh, không mục nát và có khả năng giữ nước, hấp thụ dinh dưỡng tốt Phù hợp với nhiều loại lan như Cattleya, Rhychostylis, Oncidium…

+ Gạch nung: Trồng lan rất tốt nhưng phải nung già, ngăn rêu mọc, tạo

độ thoáng cho bề mặt rễ bám, nhưng có nhược điểm là nặng chỉ phù hợp cho trồng trong chậu thích hợp với nhiều loài lan thuộc chi Cymbidium…

+ Xơ dừa: Là giá thể thuộc loại rẻ tiền, dễ kiếm, tuy nhiên lại có nhược

điểm là thoát nước nhanh, chóng mục, vì vậy dễ sâu bệnh Do đó khi sử dụng loại giá thể này phải thường xuyên phun thuốc phòng trừ sâu bệnh

+ Rễ bèo tây (rễ lục bình): Giữ ẩm tốt, dễ kiếm rẻ tiền, có một phần chất dinh dưỡng trong rễ bèo, nhưng lại có nhược điểm là chóng mục dễ bị sâu bệnh, vì thế cũng phải thường xuyên phun thuốc phòng trừ sâu bệnh

Cây lan khi trồng phải được cố định trong chậu, không lung lay gốc khi tưới hoặc gió thổi Đặt cây lan trong chậu sao cho hướng phát triển của chồi non được hướng về khoảng trống rộng hơn trong chậu

2.3.3 Tưới nước

Nước cần thiết cho quá trình sinh trưởng và phát triển của cây lan Nếu thiếu nước cây lan sẽ khô héo và chết, thừa nước thì cây thối rễ mà chết Vì vậy khi tưới nước cho cây lan phải là cả một quy trình mang tính khoa học, bởi vì nước và cách tưới nước là nguyên do của nhiều vấn đề[29]

Tưới nước cho lan có một số yếu tố cần chú ý là: Lượng nước tưới và chất lượng nước tưới

Lượng nước tưới nhiều hay ít tuỳ thuộc vào ẩm độ, sự thông gió, giá thể loài lan, mùa tăng trưởng, nhiệt độ, sự che sáng nơi trồng

Chất lượng nước tưới với lan là rất quan trọng, nước phải sạch (không nhiễm mặn, phèn, độ pH thích hợp là 5,5-6,5)

Nước mưa: Là nguồn nước lý tưởng thích hợp cho lan vì có độ pH từ 6-7 Ngày nay nước mưa chỉ tốt ở những nơi môi trường không bị ô nhiễm Các vườn lan thường trữ nước mưa để tưới cho lan, lưu ý dụng cụ chứa nước và mặt bằng nước mưa chảy xuống không chứa độc tố

Nước sông suối cũng rất tốt cho lan nhưng cần lưu ý độ phèn, độ mặn,

độ phù sa

Nước máy: Cần để bay hơi Clo

Nước giếng: Cần loại bỏ những kim loại nặng như Mg, Mn, Fe

Nếu độ pH của nước là trung tính (pH=7) hay kiềm (pH>7) thì không nên dùng mà phải giảm độ pH của nước bằng Axit photphoric

Lecoufle (1981) [52] còn cho rằng: pH của giá thể thay đổi tuỳ theo giống, với giống Phalaenopsis pH =5,2, Paphiopedelium pH = 6,5-7,0

Độ ẩm và giá thể là hai yếu tố quyết định số lần tưới trong ngày Trong những ngày trời nắng nóng, nhiệt độ cao, độ ẩm thấp thì cần tưới nước đều

đặn nhiều lần trong ngày Tuy vậy lượng nước tưới cung cấp cho từng giống là khác nhau

Thời gian giữa hai lần tưới cũng được xác định, đảm bảo giữa hai lần tưới bề mặt chậu khô thoáng và nhiệt độ ấm giúp cho cây sinh trưởng tốt, bộ

rễ phát triển mạnh Nếu độ ẩm trong chậu quá cao thì cây khó ra rễ và phát triển kém Vì phần lớn cây lan trồng có hệ thống rễ khí sinh, để hệ rễ khô ráo giữa hai lần tưới là cần thiết, không để chúng ẩm ướt liên tục

Khi tưới nước cho lan có thể dùng nhiều cách khác nhau.Tưới nước bằng cách nhúng trực tiếp từng chậu vào thùng nước hay bể nước có lợi là giá thể thấm đều nhưng môi trường trong chậu bị rửa sạch, nguy hiểm hơn là bệnh

dễ lây lan từ cây nọ sang cây kia, đồng thời hay làm tổn thương đầu rễ Cách

tưới này chỉ phù hợp cho số lượng lan trồng ít mà thôi Nếu tưới bằng vòi nước cần chú ý: Tưới quá mạnh có thể làm gẫy, hoặc bong rễ ra khỏi giá thể của lan Nên dùng các béc phun có tia cực nhỏ tạo mù trong giàn lan Khi tưới không tưới đậm ngay trong một khu vực mà tưới đi tưới lại cho giá thể ngấm nước dần

và phải tưới đẫm (quan sát nước chảy xuống đáy chậu ra ngoài là được)

Sáng sớm và chiều tối ẩm độ tương đối cao và giảm vào khoảng giữa trưa Vì vậy để tạo độ ổn định trong ngày thì cần tưới nước Nên tưới 2 lần/ngày, cần tưới vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát Nếu trời nắng nóng ẩm độ không khí thấp buổi trưa có thể tưới mát môi trường xung quanh, không tưới trực tiếp vào cây 2.3.4 Phân bón

Phân bón là những chất hay hợp chất có chứa một hay nhiều chất dinh dưỡng khoáng thiết yếu với cây trồng, nó có tác dụng thúc đẩy sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng

Đặc biệt phân bón lá chiếm vị trí thiết yếu trong nền nông nghiệp sạch nhất là rau, hoa quả Cây hoa lan cũng không nằm ngoài ảnh hưởng này Cây lan mang về trồng thì nguồn dinh dưỡng từ nước mưa, vỏ lá mục, rêu, dương xỉ

bị cắt đứt, các giá thể trồng lan chỉ có tác dụng giữ ẩm, đỡ cây nên cần thiết phải bón thêm phân cho lan

Cách thích hợp nhất hiện nay là dùng phân bón qua lá (phân lỏng) Phân bón khô khó sử dụng đồng đều, nếu nó hoà tan có thể gây hại cho rễ non Phân bón lỏng dễ sử dụng và phân được phân tán trong chậu, mau thấm xuống rễ và lá Phân bón bọc nhựa, giải phóng chậm, cũng có thể dùng được cho lan

Hiện nay trên thị trường Việt Nam [39] có khoảng 40 loại phân bón lá khác nhau, trong đó có rất nhiều loại phân bón lá vô cơ dùng cho lan, phần lớn

là các sản phẩm nhập ngoại, hoặc được sản xuất theo quy trình của nước ngoài

Do chủng loại phân phong phú và đa dạng nên việc tính toán bón phân cho lan phải tuỳ thuộc vào từng giai đoạn sinh trưởng của cây mà bón cho phù hợp,

đem lại hiệu quả kinh tế nhất

Phân bón qua lá gồm: Phân hoá học (vô cơ), phân hữu cơ (xác bo động vật ) và phân phức hữu cơ

- Cách sử dụng loại phân hoá học

+ Phân có tỷ lệ đạm cao (30:10:10) thường dùng cho cây con, cây đang trong giai đoạn nảy chồi mới, những cây sau khi cắt hoa

+ Phân có tỷ lệ lân cao (10:30:10) kích thích cho cây ra rễ, hoa, làm cho lá bớt màu xanh, giảm lượng nước ở trong lá, tăng khả năng đề kháng của cây

Việc sử dụng các loại phân có hàm lượng lân cao cũng cần thận trọng vì cây đang trong giai đoạn xung yếu (bị sâu bệnh, thiếu dinh dưỡng) nếu bón phân này thì làm cho cây chậm lớn và hoa xấu

+ Phân có tỷ lệ kali cao (10:10:30) giúp cây khoẻ, chống được sâu bệnh Cây lan sử dụng kali tương đối nhiều so với các loại cây trồng khác Thường dùng phân kali cho lan vào lúc ra hoa

Theo BFC (Bangkok Flower Centre) thì một chế độ dinh dưỡng phù hợp cho lan là: khi cây còn nhỏ thì phun NPK dạng 10:10:10, khi cây sinh trưởng phát triển mạnh thì phun NPK dạng 20:20:20, để cây ra hoa thì phun NPK dạng 10:20:10 hoặc 10:20:20 Nếu bón phân như vậy thì quy trình trồng hoa lan đó đo đạt đến mức hoàn hảo

Lecoufle (1981) [52] đo cho rằng: Dùng phân bón N:P:K theo tỷ lệ 10:18:10 thì thúc đẩy sự ra hoa, dùng phân theo tỷ lệ 10:10:20 thúc đẩy sự mọc rễ

Theo Trung tâm Rau – Hoa – Quả Thường Tín giai đoạn cây con (15 ngày sau khi trồng) phun dinh dưỡng NPK có tỷ lệ: 30:10:10 với nồng độ 0,2% cho 5 ngày 1 lần phun thì cây con sinh trưởng rất tốt[33]

Lượng phân bón cho lan phải hết sức linh động, nó phụ thuộc vào thời tiết như độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ từng giai đoạn sinh trưởng của cây mà

điều chỉnh cho thích hợp

- Cách sử dụng phân hữu cơ

Nước ta có nhiều loại phân hữu cơ khác nhau, các loại phân này dùng

để bón cho lan như: Khô dầu lạc, khô dầu vừng, phân tôm cá, phân gia súc, nước tiểu người, xác bo động vật Tất cả các loại phân này phải được chế biến trước khi bón cho lan

+ Nước tiểu: Hoà loong nước tiểu dạng 1:10 hay có thể loong hơn, tưới cách nhật 1 tuần tưới 2 lần, phù hợp với tất cả các loại lan Dùng công thức pha chế phân bón: 100ml nước tiểu và 100g bo đậu phụ với 0,8 lít nước cho lên men từ 7-10 ngày, lọc lấy phần nước trong tưới cho lan Mỗi tháng tưới 1-

2 lần tỷ lệ 1:4 thích hợp cho Dendrobium, Phalaenopsis, Paphiopedelium, Oncidium, Renather [29]

+ Xác bo động vật, phân gia súc, phân tôm cá, khô dầu lạc, khô dầu vừng: Cần phải ngâm ủ cho hoai mục trước khi sử dụng để tránh ngộ độc cho lan

Các nhà vườn ở Thái Lan đo pha chế loại phân hữu cơ như sau: Dùng 3

kg rác thực vật (rau, củ, quả, hoa, lá…) với 1 kg đường đen, để trong bình không

rỉ, đậy nắp nhưng không cần kín, để chỗ râm mát Sau một tháng sẽ chắt lấy nước sử dụng: Hoà 1/1000 tưới cho rau, 1/5000 tưới cho lan rất tốt

- Cách tưới phân

Có rất nhiều cách tưới phân cho lan nhưng nguyên tắc chung là khi tưới phân phải đạt được hai yêu cầu sau:

Tưới phân cho cây hấp thụ được nhiều nhất

Tưới phân sao cho có hiệu quả kinh tế nhất

Rễ là cơ quan chính giúp cây lan hấp thụ nước và muối khoáng, ngoài

ra lá và thậm chí có loài thân cũng có khả năng hấp thụ nước và muối khoáng Vì vậy tưới phân như tưới nước sẽ phải sử dụng nhiều phân không tiết kiệm

được phân Do đó khi tưới phân cho lan ta phải tưới qua một lượt nước, sau đó mới tưới phân, có như vậy cây hấp thụ phân mới dễ dàng hơn

Nên tưới phân vào buổi sáng sớm hay lúc xế chiều, không nên tưới phân vào lúc buổi trưa Khoảng cách của các lần tưới phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện khí hậu, chất trồng, tình trạng cây, loại phân, nồng độ phân…

Bình thường tưới một lần trong một tuần, nhưng nếu vườn lan râm mát thì khoảng cách tưới dài hơn (10-15 ngày/lần) Nếu vườn lan nhiều ánh sáng

có thể tưới 2 lần/tuần Sau khi tưới phân nên gia tăng lượng nước tưới của ngày hôm sau để rửa bớt muối còn đọng lại trên lá và giá thể, tránh ảnh hưởng bất lợi cho lan

- Cách sử dụng phân phức hữu cơ

Là sản phẩm hữu cơ có nguồn gốc từ EDTA và các Aminoacid thuỷ phân từ các chất hữu cơ giàu Protein (Pomior – Polymicroelements organic) Sản phẩm ở dạng dung dịch có màu xanh lá mạ, đặc sánh, tỷ trọng 1,18-1,22,

pH từ 6,5-7,0 Kết quả đo cho thấy khi sử dụng phân bón Pomior đo làm tăng năng suất chất lượng hoa hồng, hoa cúc một cách rõ rệt [37] Qua nghiên cứu của Hoàng Xuân Lam và Hoàng Ngọc Thuận thì thấy phân bón qua lá Pomior

đo cho kết quả tốt với phong lan Hồ Điệp ở nồng độ 3‰ [17] Nghiên cứu của

Lê Đặng Trung Tuyến và Hoàng Ngọc Thuận cũng cho thấy phân bón qua lá Pomior có ảnh hưởng rõ rệt đến lan Hồ Điệp ở thời kỳ vườn ươm làm tăng tỷ

lệ sống và tăng diện tích lá[33]

2.3.5 Giàn che

Giàn che để duy trì bóng mát, tránh ánh sáng trực tiếp vào lúc trưa hay trời mưa quá mạnh, giàn che phải điều chỉnh được cường độ ánh sáng phù hợp với nhu cầu của lan đang trồng[41]

Ngành trồng lan tại Việt Nam mới bắt đầu phát triển, chúng ta có thể tự làm giàn che bằng các nguyên liệu sẵn có ở các địa phương nhưng phải đảm bảo các yêu cầu sau:

Giàn che cao khoảng 2,5 - 4m, mái che nằm ngang hay nghiêng nhưng

các nẹp che phải đặt theo hướng Bắc- Nam để khi mặt trời di chuyển trong ngày theo hướng Đông - Tây thì bóng các nẹp che không di chuyển, luôn luôn che được cho cây lan

Tuỳ theo nhu cầu ánh sáng của từng giai đoạn sinh trưởng và phát triển của cây cần điều chỉnh để có chế độ chiếu sáng thích hợp Với lan con cần 100% ánh sáng từ lúc bình minh đến 8h sáng, với lan trưởng thành thì nhu cầu

Dưới các giàn che nên có một lớp lưới để tránh tác hại của các giọt nước mưa nặng hạt, điều này thực sự cần thiết với cây lan con[41]

2.3.6 Phòng trừ sâu bệnh hại cây lan

Sâu bệnh là một vấn đề lớn và nan giải trong quá trình sản xuất, nhân giống và trồng hoa lan Do vậy cần phải quan tâm đến việc phòng trừ sâu bệnh ngay từ đầu là vấn đề cần thiết Cần có các biện pháp quản lý sâu bệnh một cách tổng hợp như sau: