Nh©n c¸ch hãa trong ca dao: Biện pháp nhân cách hóa góp phần tạo nên vẻ đẹp của một số bài ca dao thường được coi là hay vào bậc nhất trong kho tàng ca dao trữ tình: VÝ dô: Bµi ca dao: “[r]
Trang 1A phần mở đầu.
I Lí do chọn đề tài.
1 Lí do chủ quan.
Văn học dân gian Việt Nam là một bộ phận văn học vô cùng quí giá Bởi vì
nó không những là khởi nguyên của sức sống văn -. đất Việt mà còn là
Việt…Với những giá trị 3-5 tồn ấy văn học dân gian đã giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong -. trình ngữ văn ở bậc học THCS
Thực hiện việc đổi mới -. pháp dạy học văn nói chung và văn học dân gian nói riêng ở 3-5 THCS là nhiệm vụ cấp thiết đối với công việc của mỗi
Đặc biệt, dạy học văn học dân gian, trong đó yêu cầu về những biện pháp dạy học theo thể loại và nhóm bài ca dao là một vấn đề cần quan tâm
- hiện nay, -. pháp dạy học ca dao trong nhà 3-5 cần /-K nhìn nhận lại Phần lớn giáo viên dạy ca dao - bám sát vào thể loại Dạy ca dao, học sinh không tích cực hoạt động - duy, không hứng thú học ca dao vì các em không thấy /-K -. thức diễn P-8 của thể loại ca dao do - tìm ra -. pháp học có hiệu quả
Nhìn lại -. trình văn học dân gian ở 3-5 THCS chúng ta thấy một số
-K khá lớn những bài ca dao /-K /- vào -. trình dạy học Điều đó chứng tỏ ca dao /-K coi trọng nhiều ở bậc học THCS Chính vì lẽ đó, việc tìm hiểu đề ra biện pháp dạy ca dao theo thể loại càng trở nên cần thiết và là một vấn đề hết sức đúng đắn
Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu về ca dao, đặc biệt dựa theo quan
điểm thi pháp thể loại ca dao Tuy nhiên những công trình này chỉ dừng lại ở việc cung cấp -. pháp nghiên cứu tiếp cận ca dao chứ - đề ra -. pháp dạy ca dao theo thể loại và theo nhóm bài ca dao cụ thể
Do vậy hầu hết giáo viên dạy Ngữ Văn vẫn - tìm ra /-K một -. pháp tối - để dạy ca dao mà vẫn theo lối mòn cũ mất đi bản chất riêng của ca dao
<3-8 thực trạng đó, tôi nghĩ rằng việc dạy ca dao theo thể loại, nhóm bài là một vấn đề mà mỗi giáo viên chúng ta phải suy nghĩ trăn trở để tìm ra một
Trang 2-8 dạy tốt nhất Đây chính là lí do để tôi chọn đề tài: “ Dạy học ca dao về tình cảm gia đình”.
2 Lịch sử vấn đề.
Hiện nay, vấn đề dạy học văn học dân gian nói chung và dạy học ca dao nói
chỉ trong giới nghiên cứu mà cả những giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy Vì vậy có rất nhiều bài viết về thi pháp thể loại ca dao theo thể loại, theo nhóm
trình nghiên cứu tiêu biểu là:
+ Không gian, thời gian nghệ thuật trong bài ca dao – Vũ Mạnh Tần
(Tạp chí văn hóa số 3/1994)
+ Mấy vấn đề về
– Hoàng Tiến Tựu (Nhà xuất bản GD 1990)
+
Nhật (1995)…
Trên đây là một số công trình nghiên cứu tiêu biểu song vẫn - đi sâu vào
-. pháp và biện pháp dạy học các nhóm bài ca dao ở bậc THCS
nhiều khó khăn khi dạy đến các nhóm bài ca dao
3 Giới hạn của đề tài
Có nhiều cách tìm hiểu và tiếp cận với ca dao, song thời gian có hạn trong bài viết này, chúng tôi chỉ nghiên cứu về vấn đề dạy học ca dao về tình cảm gia đình ở lớp 7 Trung học cơ sở nhằm nâng cao chất -K và hiệu quả dạy học ca dao theo thể loại, nhóm bài
II PHương pháp nghiên cứu
Khi thực hiện đề tài nghiên cứu, bản thân tôi đã thực hiện và áp dụng các -. pháp nghiên cứu sau:
- L-. pháp đọc tài liệu
- L-. pháp thống kê tài liệu
- L-. pháp đàm thoại
- L-. pháp điều tra bằng phiếu điều tra, dự giờ, khảo sát
Trang 3III Mục đích nghiên cứu:
- trên đã đề cập, việc dạy học ca dao vẫn còn nhiều lúng túng trong -. trình ở bậc Trung học cơ sở, với mục đích cuối cùng là rút ra /-K
-. pháp giảng dạy có hiệu quả cao nhất Tôi đã mạnh dạn xây dựng một
số luận điểm về -. pháp , biện pháp dạy học cho nhóm bài ca dao về tình cảm gia đình
IV Nhiệm vụ của đề tài:
Đề tài có nhiệm vụ đề ra giải pháp và kết quả của việc đổi mới dạy học
ca dao ở Trung học cơ sở Cụ thể là -. pháp dạy học nhóm bài ca dao về tình cảm gia đình, thông qua thực nghiệm cụ thể, qua các khảo sát thực tiễn và kết quả nhận biết của học sinh
* Đề tài nghiên cứu trên ba
1 Khảo sát thực tiễn *- phạm
2 Đề ra -. pháp, biện pháp dạy học
3 Thể nghiệm qua thực tiễn dạy học
b: nội dung đề tài Chương I: Vị trí của ca dao
I Ca dao trong đời sống của nhân dân
Ca dao là một thể loại thơ trữ tình của văn học dân gian, /-K tập thể nhân dân
gia đình, xã hội hoặc nói lên những kinh nghiệm sống và hành động bộc lộ
phản ánh lịch sử, miêu tả khá chi tiết, phong tục tập quán sinh hoạt vật chất và tinh thần của nhân dân lao động
Từ cuộc sống lao động vất vả của nhân dân đã nảy sinh ra nhiều bài ca dao thể hiện các hình thức lao động và nghề nghiệp khác nhau Ca dao bộc lộ tâm hồn dân tộc, biểu -K G tình cảm và cảm xúc của nhân dân Rabisep nhận
thấy trong các bài hát trữ tình dân gian “Sự tạo thành tâm hồn dân tộc chúng
ta” “nỗi đau tâm hồn” Các nhà nghiên cứu Việt Nam đã từng đánh giá nhiều
mặt của thơ ca dân gian: “Là tiếng tơ đàn muôn điệu của tâm hồn quần
Trang 4chúng” Mọi cảm xúc nỗi niềm, bắt nguồn từ hiện thực thông qua lăng kính
tâm trạng, tình cảm của tác giả dân gian để bộc lộ giãi bày
II Vị trí của ca dao trong nhà trường:
<3-8 những yêu cầu đổi mới, việc /- ca dao vào trong -. trình để dạy cho học sinh là cần thiết, cần bảo tồn giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc
Thông qua các bài ca dao sẽ giúp các em hình thành nhân cách bồi
giữ gìn và phát huy truyền thống đạo lý tốt đẹp của dân tộc mình
Ngoài ra ca dao còn cung cấp cho các em những ngôn từ bình dị trong sáng, cách ứng xử tế nhị, dí dỏm - sâu sắc để từ đó các em ứng dụng vào
lịch sự
Chính vì ca dao có một vị trí quan trọng - vậy cho nên việc dạy ca
cái đẹp và nội dung của từng bài ca dao, bút pháp nghệ thuật của tác giả dân gian Có - vậy mới nâng cao /-K vốn hiểu biết của học sinh về thơ ca dân gian, vận dụng về việc làm thơ, viết văn sáng tác ca dao mới Cần khắc phục dạy ca dao - dạy thơ mà bỏ qua đặc 3- của thể loại
Chương II Thực trạng của việc dạy ca dao.
I Mục đích xác định thực trạng.
Đề đề xuất một -. -8 giảng dạy đúng đắn thì cần phải có một cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn Việc tìm hiểu thực trạng của việc dạy học ca dao chính là nền tảng để từ đó tôi đề xuất -. -8 dạy học có tính khả thi nhất ở -. này Tôi sẽ tiến hành khảo sát thực trạng việc dạy học ca dao trong nhà 3-5 Trung học cơ sở
II - Đối tượng khảo sát
- Giáo viên trực tiếp dạy Ngữ văn 7
- Học sinh lớp 7
III Tư liệu khảo sát
- Giáo án của giáo viên
- Vở ghi của học sinh
- Sách giáo khoa
- Sách giáo viên và sách tham khảo
Trang 5- Phiếu điều tra
IV Quá trình khảo sát
1 Địa điểm: <3-5 Phổ thông cơ sở Thạch Sơn ( Trực tiếp ở bậc học
THCS), huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
2 Phạm vi khảo sát:
a Giao án của giáo viên:
- Xác định rõ mục đích yêu cầu
- Phần chuẩn bị - cụ thể, còn chung chung
- Hệ thống câu hỏi: Đã có câu hỏi hình dung -" -K G câu hỏi phân tích
và chi tiết nghệ thuật song rất ít, còn nặng về câu hỏi tìm ý
b Vở ghi của học sinh:
Vở của học sinh ghi quá ngắn gọn, chủ yếu là ý của bài ca dao dẫn đến bài làm của một số em học sinh còn sơ sài, hời hợt - sâu sắc, học sinh còn
thức
c Nội dung chương trình sách giáo khoa:
Nội dung, -. trình, sách giáo khoa mới tiếp tục coi trọng việc sắp xếp các tác phẩm theo từng chùm nhằm hình thành cho học sinh tri thức về thể loại và hiểu văn bản, có sự tổng hợp so sánh phân biệt các loại bài ca dao Không chỉ giúp các em nắm /-K nội dung và nghệ thuật đặc sắc của ca dao
mà còn hình thành những tri thức về thể loại, có thể tự mình đọc hiểu /-K các văn bản cùng loại khác, đồng thời biết tạo lập các kiểu văn bản cần thiết theo
đựơc sự phong phú đa dạng của ca dao
Sách giáo khoa đã /-K trình bày theo một trình tự hợp lý: E- văn bản phần chú thích, phần -8 dẫn đọc, câu hỏi tìm hiểu bài, phần ghi nhớ, phần luyện tập, đọc thêm làm cho việc tìm hiểu, phân tích, /-K cụ thể rõ dàng hơn
Sách giáo khoa mới vẫn tiếp tục coi trọng việc -8 dẫn đọc hiểu văn bản theo yêu cầu tích hợp và nắm bắt /-K các tác phẩm ở cấp độ chỉnh thể cơ bản, tránh /-K tình trạng xã hội dung tục đơn giản Các mục này không có trong -. trình sách giáo khoa cũ
Trang 6Phần câu hỏi -8 dẫn tìm hiểu /-K xây dựng trên cơ sở -8 dẫn học sinh, phân tích các yếu tố thi pháp để khám phá nội dung - -" của tác giả dân gian gửi gắm trong bài ca dao
Với nội dung -. trình sách giáo khoa mới, phần ca dao /-K chia thành nhóm và dạy trong 4 tiết
+ Những bài hát về tình cảm gia đình
+ Những câu hát than thân
+ Những câu hát châm biếm
Với nội dung cấu trúc -. trình sách giáo khoa cũ thời -K thay
đổi 10 tiết _ - kể các bài đọc thêm) - vậy là -. trình dạy ca dao mới với thời -K ngắn hơn
d Sách giáo viên và tham khảo:
Qua tìm hiểu sách giáo viên, sách thiết kết bài dạy, sách tham khảo -[
“Văn học dân gian Việt Nam”, “ Ca dao dân ca Việt Nam” , oL-. pháp dạy học văn” của các nhà nghiên cứu đều có giá trị định -8 /-K cho giáo viên
- - thể hiện /-K cụ thể từng đối -K học sinh
đ Khảo sát về việc dạy học và học ca dao:
Để tiến hành khảo sát tôi đã dùng phiếu điều tra có ghi sẵn câu hỏi
* Với giáo viên trực tiếp giảng dạy Ngữ Văn 7:
Câu hỏi: Đồng chí có thích dạy ca dao về tình cảm gia đình không? Vì sao?
- Khi giảng những bài ca dao này, đồng chí đã giảng bằng -. pháp nào?
* Với học sinh:
Câu hỏi: Em có thích học những bài ca dao về tình cảm gia đình không? Vì sao?
4 Kết quả khảo sát:
* Giáo viên:
+ 66% giáo viên thích dạy ca dao về tình cảm gia đình
Vì: Thông qua các bài ca dao này giúp các em có thể cảm nhận /-K tình
đình
+ 34% Giáo viên không thích dạy ca dao về tình cảm gia đình
Trang 7Vì: >- định -8 đúng -. pháp giảng dạy, còn thiên về dạy - thơ (chủ yếu khai thác nghệ thuật để tìm ý)
* Học sinh
- 70% học sinh thích học ca dao về tình cảm gia đình
Vì: Những bài ca dao này có tính giáo dục cao
Hình thức ngắn gọn, có vần điệu, dễ thuộc, dễ nhớ
- 30% học sinh không thích học những bài ca dao này vì : Khi làm bài không biết mở rộng, nội dung bài viết sơ sài nên kết quả không cao
5 Phân tích kết quả và nguyên nhân:
Thông qua kết quả khảo sát cho thấy phần lớn giáo viên và học sinh đã tiếp cận /-K với -. pháp mới
Song vẫn còn một số giáo viên và học sinh - có /-K -. pháp dạy và học thích hợp nên - gây /-K hứng thú trong việc dạy và học
Nguyên nhân chủ yếu là do giáo viên - định -8 đúng -. pháp giảng dạy ca dao, không có những -. pháp và biện pháp thích hợp, phù hợp với những đối -K học sinh, không tạo ra hứng thú học tập của các
em thì không thể có kết quả cao
Vì vậy, cần phải dạy học ca dao theo đúng đặc 3- thể loại của nó
Có - vậy mới tạo ra sự hứng thú, kích thích /-K học sinh học tập, tránh /-K sự nhàm chán của -. pháp thụ động và - thế mới đạt /-K kết quả
Chương III : Hướng dạy những bài ca dao
về tình cảm gia đình ở lớp 7 – trung học cơ sở.
I Những yêu cầu có tính nguyên tắc khi dạy học ca dao về tình cảm gia đình
Ca dao là thể loại thơ ca trữ tình dân gian /-K - truyền từ đời này
“tiếng hát đi từ trái tim lên miệng”, là cây đàn muôn điệu của tâm hồn tình
thức thể hiện của ca dao phong phú, đa dạng Cái hay, cái đẹp của ca dao không chỉ ở nội dung nghệ thuật mà nó còn mang tính giáo dục khuyên răn sâu sắc
Trang 8Dạy và học ca dao muốn có kết quả cần phải theo những nguyên tắc riêng của nó
1 Đặc (- thể loại ca dao
a Về đề tài:
thể nhân dân lao động Tuổi của những câu hát dân gian theo một số nhà khảo
cổ học và nhà nghiên cứu văn hóa dân gian có thể tính từ thời các Vua Hùng
- hầu hết những văn bản thể hiện đều thuộc về vài thế kỉ gần đây Do có cùng một cái nền xã hội – lịch sử, nội dung ca dao có “mẫu số chung” khá lớn, có thể qui về hai đề tài lớn: Đề tài than thân và đề tài tình yêu (tình yêu nam, nữ, gia đình, thiên nhiên, làng xóm, đất -8 d
suy nghĩ và trái tim của họ, cuộc sống /-K phản ánh một cách chân thực và
đa dạng Những suy nghĩ và tình cảm ấy tạo ra nội dung cơ bản của thơ ca dân gian
Toàn bộ ca dao cổ truyền hiện có, là cả một kho tàng đồ sộ, căn bản thể hiện những đề tài nêu trên, nó /-K thể hiện muôn hình, muôn vẻ của đời
b Về thi pháp thể loại:
ở -8 ta thi pháp ca dao /-K miêu tả sớm và kỹ hơn cả so với các thể loại khác Thi pháp ca dao là tổng thể các yếu tố thuộc về hình thức và thủ pháp nghệ thuật mà các tác phẩm thuộc cùng một thể loại thống nhất sử dụng Những yếu tố đó đã trở thành truyền thống, tạo ra phong cách chung của ca dao Đồng thời có khả năng khả năng biến hóa, đem laị cho hình thức nghệ thuật ca dao những sức biểu đạt phong phú khiến ca dao trẻ mãi và còn sống mãi
Cụ thể đó là những yếu tố sau:
- Thể thơ và cách dùng các thể thơ hết sức điêu luyện, diễn tả mọi nội dung cảm nghĩ, mọi sắc thái tình cảm bao gồm: Lục bát, song thất lục bát (ngoài ra trong ca dao còn có thể thơ khác - văn vần – chuyện kể có ca vần)
- Nối trữ tình trò chuyện và các kiểu cấu từ gắn liền với nó -[ “những bài hát ru”
Trang 9- Kết cấu của ca dao ngắn gọn, cô đọng.
- Những cách phô diễn tình ý (Phú, tỷ, hứng)
- Thủ pháp nghệ thuật bao gồm các thủ pháp xây dựng hình -K nhân vật, cấu tạo hình ảnh và các chi tiết nghệ thuật biểu đạt thời gian, không gian
- Cách sử dụng ngôn ngữ giản dị, trong sáng, sinh động
- L-. thức diễn P-8 gắn liền với các hình thức nghệ thuật của dân
ca (Hát ru, hát, hò đối đáp, …)
c Về chức năng thể loại:
Thơ ca trữ tình dân gian là nơi bộc lộ rõ nhất tâm hồn dân tộc Chức năng cơ bản của thơ ca trữ tình dân gian là biểu đạt những - -" G tình cảm
và cảm xúc cua nhân dân Puskin nhận thấy trong những bài hát trữ tình dân gian “Sự chia ly xa vời”, “Nỗi buồn đau từ trái tim” (A.X Puskin, toàn tập năm 1956) Theo cách diễn đạt chính xác và hình -K của Ghéc xen, trong các bài
đầu thơ ca, cuộc du ngoại trong tâm hồn nhân dân” (A.L Ghéc xen Tuyển tập năm 1956)
Cũng cần hiểu thêm rằng tất cả những - -" G tình cảm /-K biểu đạt trong bài hát trữ tình dân gian không trìu -K mà bằng -. thức nghệ
/-K G tìm thấy ở ca dao một phần mình trong đó
2 Những công việc phân tích ca dao:
a Về tình hình tư liệu ca dao.
Nhìn chung các - liệu về bài ca dao khi thì cùng về một đề tài, khi thì
ràng một văn bản lời ca /-K chỉ dẫn về nguồn gốc thể loại, về lời hát để giúp học sinh hiểu đúng hơn, sâu hơn, tránh /-K những suy diễn, những đánh giá không phù hợp
dao khác cùng nhóm ngoài sách giáo khoa làm vốn - liệu cho bài dạy
b Định hướng phân tích nội dung:
Trong công việc phân tích thơ ca trữ tình dân gian cần -8 tới chỗ xác Muốn biểu hiện cảm nghĩ gì?)
Trang 10Từ đó mà đi sâu các khía cạnh có liên hệ với ý định ấy - đã nêu ở
mục đề tài, kho tàng ca dao /-K coi là pho bách khoa về đời sống về mọi mặt
của nhân dân, và là tấm -. của tâm hồn dân tộc, tâm hồn dân chúng
Không thể từ sự phân tích một vài chùm, một vài bài ca dao mà thực hiện
những nét lớn của đời sống của tâm hồn nhân dân qua các thời đại - sự
phân tích cần và có thể gợi ra những suy nghĩ theo -8 đã tìm hiểu hoặc chí
ít kích thích lòng khao khát tìm hiểu những giá trị đó
c Xác định chủ thể trữ tình:
E-5 vào ca dao -5 phải bắt đầu từ việc xác định chủ thể trữ tình
…) Điều này có quan hệ mật thiết giúp học sinh nhập
với chủ thể trữ tình trong bài ca dao
d Khi dạy ca dao phải giúp học sinh nắm bắt được cái cảm hứng chủ đạo
cụ thể trữ tình trong bài ca dao
Chủ thể ấy khi cảm nghĩ về thân phận mình thấy buồn, thấy khổ thì
tiếng hát cất lên thành lời thở than về mọi nỗi khổ đau và bất hạnh của kiếp
những vật thân thuộc, thấy yêu, thấy -. cảm thì tiếng hát cất nên từ những
lời hát ân tình, nghĩa tình Xen vào tiếng hát than thân và tiếng hát yêu -.
biếm
đ Đưa bài ca dao vào hệ thống của nó:
Đặt bài ca dao vào hệ thống của nó, ta sẽ dựa vào cái chung để hiểu /-K cái riêng lấy sự hiểu về cái toàn thể để suy ra ý nghĩa của các bộ phận
Nói một cách đơn giản đó là biện pháp oE- vào ca dao để hiểu ca dao” đó là
sự liên -" tới những bài ca dao có yếu tố cùng loại để so sánh đối chiếu
e Tập trung khai thác: “Trung tâm sáng tạo” của bài ca dao:
Các ý tình cụ thể, các cảm nghĩ cụ thể mà chủ thể trữ tình muốn nói
/-K biểu đạt chủ yếu qua “Trung tâm sáng tạo” Tất nhiên, không thể phân
tích ý tách khỏi lời, nội dung tách khỏi cách phô diễn mà không thể khai thác
“Trung tâm sáng tạo” một cách biệt
... data-page="2">-8 dạy tốt Đây lí để tơi chọn đề tài: “ Dạy học ca dao tình cảm gia đình? ??.
Lịch sử vấn đề.
Hiện nay, vấn đề dạy học văn học dân gian nói chung dạy học ca dao nói... biện pháp dạy học cho nhóm ca dao tình cảm gia đình
IV Nhiệm vụ đề tài:
Đề tài có nhiệm vụ đề giải pháp kết việc đổi dạy học
ca dao Trung học sở Cụ... dạy học ca dao tình cảm gia đình lớp Trung học sở nhằm nâng cao chất -K hiệu dạy học ca dao theo thể loại, nhóm
II PHương pháp nghiên cứu
Khi thực đề tài