Để giúp học sinh định hình được hướng đi của bài viết văn miêu tả cảnh tôi đã hướng dẫn học sinh bước tìm ý cho bài văn tả cảnh : - NhÊt nhÊt ph¶i theo mét tr×nh tù: T×m ý bao qu¸t kh«ng[r]
Trang 11 Tên sáng kiến : “Kinh nghiệm về Phương pháp
rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh giỏi khối 6 ”
1.Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Hà
2 Trình độ chuyên môn : ĐHSP chuyên ngành ngữ văn
3 Nơi công tác : Trường THCS Xuân Lâm
4 Đơn vị áp dụng sáng kiến : Trường THCS Xuân Lâm
5 Giải pháp : giúp hoc sinh học tốt môn tập làm văn
6.(1): Điều kiện , hoàn cảnh tạo ra sáng kiến:
- Đối tượng học sinh ở bậc phổ thông trung học cơ sở (nói riêng) rất hồn nhiên trong trắng như vùng đất phù sa màu mỡ phì nhiêu Giáo viên cùng toàn xã hội phải có trách nhiệm gieo trồng những hạt giống tốt để thu hoạch hoa thơm trái ngọt về cả tri thức và đạo đức Với môn Ngữ văn thì hạt giống tốt về kiến thức văn học không chỉ riêng nội dung ý nghĩa sâu sắc từ mỗi bài học hay một khái niệm Tiếng Việt nào đó mà học sinh cần phải có được những kỹ năng quý để làm 1 bài văn một cách thành thạo Mặt khác văn học từ lâu đã là một bộ môn khoa học xã hội hay song lại là một môn học khiến nhiều học sinh ngại học, ngại viết Vậy đối với giáo viên giảng dạy bộ môn ngữ văn lớp 6 ngoài việc cung cấp nội dung bài dạy theo hướng dẫn của sách giáo khoa, sách giáo viên, chúng tôi còn phải rất quan tâm đến phương pháp rèn kỹ năng hành văn cho học sinh Đặc biệt là đối tượng học sinh giỏi khối 6
Trang 2- Việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh này trước hết rất thiết thực cho phần làm văn miêu tả cảnh nằm trong công tác học kỳ II ngữ văn 6 và một phần nâng cao chất lượng bộ môn cho học sinh Đặc biệt việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh theo tôi còn là việc tháo gỡ những vướng mắc, xoá đi mặc cảm ngại học văn của một số học sinh Từ đó xây dựng và phát triển tình yêu với môn văn học trong nhà trường cho học sinh Giúp các em có được tình yêu với những cảnh vật bình thường như: dòng sông, cánh đồng, mái trường …rộng hơn là tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn các em học sinh
Lý do trên đây khiến tôi mạnh dạn đưa ra một kinh nghiệm rèn kỹ năng miêu tả cảnh cho học sinh giỏi khối 6 nói riêng
* Đối tượng áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này.
- Tôi nghĩ rằng việc rèn kỹ năng miêu tả cảnh cho học sinh giỏi khối 6, trước hết là áp dụng cho học sinh có lực học khá của khối Song người giáo viên cũng có thể vận dụng được kinh nghiệm này ở góc độ hẹp hơn, sơ lược hơn cho đối tượng là học sinh lớp 6 đại trà vào những buổi phụ
đạo Tuỳ cơ ứng biến, tôi còn có thể sử dụng kinh nghiệm này một cách tỉ
mỉ, kiên trì cho đối tượng là những học sinh ngại học văn, chưa có tình cảm với thể loại văn miêu tả cảnh
* Nhiệm vụ của sáng kiến kinh nghiệm
- Từ những đối tượng đưa ra ở trên, giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn 6 sẽ phải thật linh hoạt trong việc rèn kỹ năng cho học sinh Sau đây là những nhiệm vụ của sáng kiến kinh nghiệm này
Trang 3+ Giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài
+ Hướng dẫn học sinh cách tìm ý cho bài văn tả cảnh
+ Rèn kỹ năng diễn đạt trong văn miêu tả cảnh cho học sinh
+ Rèn kỹ năng dựng đoạn trong văn tả cảnh
+ Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn cho bài văn tả cảnh
+ Luyện viết mở bài và kết bài cho bài văn tả cảnh
* Cơ sở nảy sinh sáng kiến
a Cơ sở lý luận:
Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ đầy giá trị Có thể coi mỗi một tác phẩm văn học là một viên ngọc trong cuộc sống, nó bay bổng tạo nên những khúc nhạc làm cho cuộc sống đời thường thêm chất thơ Vậy làm thế nào cho học sinh mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường cũng như có thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật
“ bé con” giá trị ? Tôi nghĩ đó là một việc làm mà mọi giáo viên đang tìm cách đi nhẹ nhàng nhất và có hiệu quả nhất
Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy:chương trình ngữ văn lớp 6 so với chương trình tiểu học mà các em đã làm quen và có nhiều những khái niệm trừu tượng Riêng làm văn, đòi hỏi các em phải có cách viết già dặn hơn, sinh động hơn và đặc biệt trong văn miêu tả cảnh phải có hình ảnh sống động,thuyết phục lòng người điều đó không thể đi từ lý thuyết sang thực hành ngay được, bởi tư duy của lứa tuổi các em học sinh lớp 6 còn là tư duy cụ thể, chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu
Trang 4tượng Cảm quan của các em còn thô sơ chưa có nhiều tính hình ảnh, sáng tạo nghệ thuật
b Cơ sở thực tế:
Thực sự mà nói thì các em đã quá quen với việc thực hành viết văn dạng văn bản mẫu và tái tạo văn bản tương tự mẫu ở cấp tiểu học Cho nên việc sáng tạo một văn bản nghệ thuật đối với các em học sinh lớp 6 là việc làm vô cùng khó khăn và không có hứng thú Hơn nữa sự say mê đọc tư liệu văn học của các em học sinh ( thời nay) quả là ít ỏi, hầu như là không có bởi những thông tin hiện đại: hoạt hình, truyện tranh, đặc biệt là những dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút lòng trẻ Điều đó đương nhiên làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ thuật quý giá của văn học trong mỗi học sinh
Từ những cơ sở trên chúng tôi thiết nghĩ :quá trình rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh cho học sinh lớp 6 là một việc làm thiết thực nên làm và làm một cách cặn kẽ để có hiệu qủa tốt nhất
6 (2) Các giải pháp thực hiện
Giải pháp cụ thể
a.Trước nhất giáo viên cần giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài.
* Ví dụ:
1/ Đề bài: miêu tả cảnh như sau: “Em hãy miêu tả quê hương em vào một buổi chiều nắng đẹp”
Giáo viên cho học sinh thấy: Trên đây là một đề bài dạng miêu tả cảnh tổng hợp Vậy thế nào là cảnh tổng hợp? - Giáo viên chỉ rõ cho học sinh thấy ta xác định cảnh tổng hợp nhờ những từ ngữ nào
Trang 5Ví dụ: Đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp thường chứa những từ ngữ như: “một miền quê, quê hương em, cảnh vùng quê, hoặc cảnh nơi em ở ” cảnh tổng hợp là như thế nào?- là cảnh gồm nhiều cảnh nhỏ, cảnh lẻ Những cảnh nhỏ, của quê hương hay miền quê thường là cảnh đồng, dòng sông, con đường làng, cây đa giếng nước sân đình, khu vườn nhà sau đó giúp học sinh hình dung được cụ thể về cảnh miêu tả ở thời gian nào (mùa nào) ở không gian nào ( cảnh đó như thế nào) Việc xác định được đúng yêu cầu của đề như ở
ví dụ trên sẽ giúp các em rất nhiều trong việc định hình được đối tượng miêu tả
b.Hướng dẫn cách tìm ý cho bài văn tả cảnh.
Khi học sinh đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tượng miêu tả nhưng chắc chắn chưa thể định hình được hướng đi cho bài viết Để giúp học sinh định hình được hướng đi của bài viết văn miêu tả cảnh tôi đã hướng dẫn học sinh bước tìm ý cho bài văn tả cảnh :
- Nhất nhất phải theo một trình tự: Tìm ý bao quát không gian của cảnh chung sẽ tả, sau đó cụ thể sẽ có những cảnh nào? Cảnh như thế nào?
- Bao quát không gian cảnh được coi là một thao tác sơ khoáng của bức tranh cảnh, rất quan trọng trong việc định hình tâm thế cũng như nhãn thế cho người thưởng thức bức tranh cảnh bằng ngôn từ Vậy học sinh cần phải nắm
được cách viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào ? Thực tế tôi thấy học sinh thường viết một cách cộc lốc cụt lủn, có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao quát Nên dù không phải lĩnh vực tự nhiên, nhưng tôi đã
đưa ra theo ý như một công thức rễ nhớ cho học sinh :
Trang 6+ Để tả bao quát cảnh, trước hết phải có câu xác định vị trí miêu tả khái quát Thường là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp được toàn cảnh miêu tả vào nhãn quan của người quan xát một cách tương đối chọn vẹn
+ Sau câu văn giúp người đọc biết được vị trí của người quan xát là những lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật về cảnh chung đó
Cũng không quên lưu ý với học sinh rằng : Lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật là những lời văn sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ sao cho cảnh tả nổi lên sống động, tự nhiên, hồn hậu, trong sáng sát hợp với yêu cầu của đề mà phần (a) đã xác định và mang tính biểu cảm của người quan sát cảnh
* Một vài ví dụ cụ thể:
Ví dụ: Tả bao quát cảnh quê hương em vào một buổi sáng mùa thu:
Đứng trên đầu đê, ngắm nhìn toàn cảnh làng quê, tôi như đang đắm mình trong sắc thu vàng của trốn quê hương thanh bình, trù phú
Hay một ví dụ khác về cảnh quê hương vào sáng mùa xuân :
Đứng giữa cánh đồng giang rộng cánh tay mà cảm nhận về làng quê Ôi ! quê hương tôi đẹp như một nàng tiên đang mỉm cười trước nhân gian Thật
ấm áp, thanh bình đầy sức sống,
- Những ý cốt yếu nhất của một dàn bài văn miêu tả cảnh còn là cụ thể những cảnh nào? ( Nếu là đề tổng hợp thì cảnh sẽ chia thành nhiều cảnh đơn, nếu là
đề tả cảnh đơn thì cảnh đơn sẽ có có những điểm nổi bật gì? Như thế nào? ) Học sinh phần lớn thường xa vào kiểu gặp đâu nói đó và không hề xác định
được rằng mình đang tả cảnh có mục đích làm nổi lên diện mạo như thế nào,
Trang 7có làm bật lên được tư tưởng chủ đề mà mình đã xác định được ở đầu bài yêu cầu không Để khắc phục được tình trạng này tôi cho học sinh luyện kỹ năng xác định, lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả
Ví dụ: Cảnh khu vườn vào buổi sáng mùa thu thì có những đặc điểm gì nổi bật?
Đầu tiên giáo viên cho học sinh xác định chủ đề của cảnh sẽ dựng là một cảnh khu vườn tươi tốt, đầy hoa thơm trái ngọt, rất thanh bình, dân giã mà mang được vẻ trù phú của chốn quê hương yêu dấu, đặc biệt cảnh phải mang
được dáng dấp của thời gian, không gian mà đề quy định ( có đặc trưng của mùa thu) Sau đó giáo viên hướng cho học sinh tái hiện từng hình ảnh của khu vườn theo trí tưởng tượng nhưng phải sát với hiện thực
Ví dụ: Cảnh giàn thiên lý trước sân nhà ngào ngạt dậy hương buổi sớm, hình
ảnh cây cau cạnh bể nước với những tàu lá già giang rộng, đọt lá non cao vút; hình ảnh vườn hoa đua sắc vàng thu cùng ong bướm; hình ảnh vườn rau tươi tốt cũng rất mang đặc trưng mùa thu:cải sen làm dưa đang lên ngồng đang trổ hoa vàng rực, những ngọn mồng tơi đang quăn mình leo lên bờ dậu để ra quả vắt mình sang thu; tiếp đó là hình ảnh hàng cây ăn quả với những hương
vị màu sắc của thu Ví dụ: Thơm lựng chuối tiêu chứng quốc đốm vàng, những trái na mở mắt nhìn nắng thu, cây hồng trái chín như những chấm son trên nền trời thu
Với cách làm như trên tôi đã cho học sinh luyện tập tìm đặc điểm cho nhiều cảnh khác nhau với những thời gian, không gian đa dạng.Các em được luyện tập dưới hình thức: “thi nhau tìm đặc điểm”, giáo viên hệ thống và giúp các
Trang 8em chọn lựa những đặc điểm tiêu biểu nhất trong mỗi cảnh Như thế sẽ tạo
được hứng thú của học sinh với cảnh sẽ tả
c Rèn kỹ năng diễn đạt cho học sinh trong văn miêu tả cảnh.
Tìm được đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả đã là một bước quan trọng song chưa phải là đã tả cảnh Miêu tả cảnh là dựng lại được cảnh một cách sống
động, chân thực, nghệ thuật Vậy những đặc điểm vừa tìm được ở trên sẽ diễn
đạt như thế nào là một điều giáo viên chúng tôi rất quan tâm
Thực tế là qua nhiều năm chấm bài văn miêu tả của học sinh chúng tôi thấy
đáng buồn một điều là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, thường sảy ra hiện tượng bí từ, dùng sai nghĩa từ, lặp từ, lặp ý như vậy để làm bài văn của học sinh diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn chúng tôi nghĩ rằng không có cách nào khác ngoài việc trau rồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi học sinh Để học sinh tự giác làm điều này là một việc làm rất khó, mà nên để học sinh tự làm sau khi giáo viên đã tạo được trong lòng học sinh sự yêu thích ngôn từ nghệ thuật Dựa vào tâm lý lứa tuổi, chúng tôi đã gieo luồng yêu thích này qua việc cung cấp và phân tích một số tư liệu được giáo viên chọn lọc kỹ càng trích trong các tác phẩm của các nhà văn
Ví dụ: đoạn trích miêu tả cảnh trong vườn dưới nắng chiều sau đây:
“ Chiều buông, ánh mặt trời trở nên vàng sậm hơn ánh chiều vàng trải lên cành lá, mái nhà một màu vàng ong mon đẹp lạ vườn cây nhà tôi cũng vậy Giàn bầu mậm xanh tươi, lá non màu xanh nhạt, lá già thì xanh thẫm ánh nắng chiều chiếu xuống giàn bầu, bí, cái cốt lá xanh ngắt loc qua một lượthắt một màu xanh ngọc bích xuống vườn Nhãn , bưởi , mít và các loại cây khác nữa tất cả đều xanh um tùm, nom như chiếc ô khổng lồ , Đó là mầu xanh no
Trang 9nắng , no gió và no thức nuôi cây Vườn cây lao xao , gió thoảng đâu đây mùi hương quả chín , hương hoa ngọt lịm ”
Sau mỗi một vài đoạn văn như thế giáo viên phân tích những hình ảnh ngôn từ nghệ thuật sáng giá sao cho tạo được hứng khởi ở học sinh , kích thích các em thích tìm , viết những lời văn hay có lẽ rèn kỹ năng diễn đạt là một phương pháp đòi hỏi kỳ công nhất của thầy trò chúng tôi , nó cần phải mất một quá trình có nhiều bước
Sau khi tạo hướng thú cho học sinh qua cách tiếp xúc với các tư liệu chọn lọc , chúng tôi mới cho các em luyện tập diễn đạt bằng hình thức giáo viên
đưa ra một loạt hình ảnh , yêu cầu học sinh dùng lời văn kết hợp biện pháp nghệ thuật so sánh , nhân hoá , sử dụng những từ láy gợi hình gợi âm để tập diễn đạt
Ví dụ : Hình ảnh cây đa -> Cây đa xum xuê , um tùm như chiếc ô khổng lồ , hứng lấy nắng mưa bảo vệ cho cái giếng làng thân quen , thấp thoáng sau tán lá đa là mái đình cổ kính quê em
- Hình ảnh không gian đồng cỏ -> Dọc theo cánh đồng là đồi cỏ may cứng nhọn trải bạt ngàn như một tấm thảm bạc phếch nắng mưa Những bông cỏ may rung rinh nhẹ nhàng trong gió chiều thu mát rượi như đang biểu diễn một điệu múa mềm mại nhịp nhàng Mấy chú chim sẻ tha thẩn trong vùng
cỏ may rộng tìm kiếm sâu bọ và đâu đây tiếng cuốc vọng vào thưa thớt rồi tắt hẳn trong không gian đồng quê mùa thu
- Tiếng chim ngoài bãi -> Ngoài đê , ven ruộng ngô cánh bãi xanh um một màu lá mướt của ngô xen đỗ , xen cà Lại có tiếng chim khác nó bay vút lên cao thả vào không trung nghe mát lành Nó khoan thai , dìu dặt như ngón tay
Trang 10thon thả búng vào dây đàn thập lục , nẩy ra tiếng đồng , tiếng thép lúc đầu vang to sau nhỏ dần nhỏ dần rồi tắt lịm …
ở giai đoạn luyện kỹ năng diễn đạt như thế này chúng tôi đặc biệt chú ý
đến phép so sánh trong các câu văn Có thể coi so sánh hay để tạo những nốt luyến cho những bản nhạc ngôn từ , những nét đậm của bức tranh ngôn ngữ Chúng tôi đã hướng cho học sinh luyện tập cách dùng nhiều từ so sánh khác nhau sao cho thật đa dạng phong phú gợi cảm , tạo ấn tượng cho người đọc
Ví dụ :
- Dòng sông quê em dưới đêm trăng mềm mại như một áng tóc trữ tình
- Không gian quê hương Y như một chiếc chuông lớn vô cùng treo suốt mùa thu
- Những lá sen già khum khum chắng khác gì những chiếc thúng con đựng
đầy ắp nắng chiều thu
- Cây cối rì rào , lao xao gió nồm nam , lá cây lay động, lấp lánh tựa ngàn triệu con mắt lá răm sáng trưng nắng hè
- Trăng về khuya cứ ngỡ là con thuyền đang trôi trên dòng sông Ngân
Cách này chúng tôi cũng cho học sinh luyện trong nhiều tiết học để trở thành thao tác thuần thục , nhuần nhuyễn , đồng thời cho học sinh kết hợp về tìm đọc tư liệu sao cho có những lời văn miêu tả sống động gợi cảm nhất
d Rèn luyện kỹ năng dựng đoạn văn miêu tả cảnh
Dựng đoạn văn chính là cách sắp xếp các lời văn diễn đạt sao cho hợp lý , logic , chặt chẽ , mạch lạc Học sinh thường rất lúng túng không biết tả cảnh cụ thể là tả cảnh gì ? Tả như thế nào ? theo trình tự từ đâu ? Chúng thường làm vào kể lể , liệt kê cảnh một cáh tràn lan , không trội lên được