Giúp học sinh làm tốt bài nghị luận về một tác phẩm truyện hoặc đoạn trích Trong hai cách mở bài trên, giáo viên hướng các em ít có năng khiếu về văn nên chọn cách mở bài trực tiếp, đi t[r]
Trang 1PHÒNG GD & ĐT TP PHAN RANG – TC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRƯỜNG THCS TRẦN HƯNG ĐẠO Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
- oOo -
-Đề tài:
GIÚP HỌC SINH LÀM TỐT BÀI NGHỊ
LUẬN
VỀ MỘT TÁC PHẨM TRUYỆN
(HOẶC ĐOẠN TRÍCH)
Họ và tên tác giả : Nguyễn Thị Tuyết Hạnh
I Đặt vấn đề:
1 Lý do khách quan
Trong chương trình Ngữ văn 9, ở phân môn tập làm văn các em được làm quen với một thể loại nghị luận mới- nghị luận văn chương Đây là thể loại tương đối khó so với học sinh Bởi vì muốn làm tốt bài văn, các em phải có những kiến thức chung về nội dung, nghệ thuật, đặc điểm tình cách nhân vật … trong tác phẩm Tuy nhiên trong thực tế, ít có học sinh chịu đọc sâu, đọc kĩ một tác phẩm Các em thường ngại đọc vì có thể đoạn trích hay cả truyện tương đối dài Mặt khác, một số tác phẩm tái hiện lại cuộc sống hay những cảm nhận, suy nghĩ và hành động của con người trong thời gian lịch sử đã cách thời của các em khá xa nên vốn kiến thức thực tế của các em cũng hạn chế
Trong bậc học trung học cơ sở thì lớp 9 là lớp học cuối cấp, cũng là lứa tuổi
bị chi phối rất nhiều trong cuộc sống Nhiều em trước đó học rất tốt nhưng đến thời điểm này là học sa sút hơn Điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc học tập của các em Dạy môn Ngữ văn nói chung và phân môn tập làm văn nói riêng trong lứa tuổi này là giáo viên phải dạy cho các em sự cảm nhận, suy ngẫm, sự rung cảm với các nhân vật trong tác phẩm Bên cạnh đó các em còn phải biết trình bày những đánh giá, ý kiến của mình đối với nội dung, nghệ thuật hay nhân vật trong tác phẩm thành một bài nghị luận có sức thuyết phục
Thực tế trong những năm gần đây, học sinh viết bài Nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) thường khô cứng, máy móc theo các bài văn mẫu có sẵn
Trang 2hoặc các dàn bài giáo viên hướng dẫn các em xây dựng Các em chưa tự nêu được những cảm nhận của chính mình về những nội dung đề bài yêu cầu liên quan đến tác phẩm Mặt khác các em thường ít khi thực hiện tốt hoặc đầy đủ các bước làm bài, các em thường bỏ qua bước xây dựng dàn bài hoặc đọc lại bài sau khi làm xong Vì vậy bài viết đôi lúc diễn đạt lúng túng, không mạch lạc, rõ ràng, không theo một qui trình nhất định nên kết quả làm bài thường không cao Đôi lúc có em không đọc kĩ đề bài và tìm ý nên dễ nhầm lẫn các dạng đề và viết theo cảm tính mà không theo một định hướng nhất định nào cả
Trong quá trình nhiều năm giảng dạy, tôi nhận thấy thực tế rất ít học sinh chịu tìm hiểu, mượn cả tác phẩm truyện về đọc Một số học sinh khi sang học kì II thì không còn nhớ mình đã học những truyện ngắn hay trích đoạn nào, của tác giả nào, nhận vật chính là ai, số phận của họ ra sao trong những tác phẩm mình đã học
ở Học kỳ I Vì thế các em không thể làm tốt bài nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích)
Trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 năm học 2011 – 2012,các em được làm
với đề bài “ Hãy phân tích tình cảm cha con sâu nặng trong trích đoạn “ Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang sáng (Phần trích trong Ngữ văn 9, tập 1)” Có thể nói đề tương đối nhẹ vì đây là tác phẩm gần gũi với các em, các em được học,
được làm trong kiểm tra văn, có khi được viết bài Tập làm văn số 6 trong chương trình Học kỳ II Vậy mà nhiều học sinh không làm được bài Trong bài các em không nêu được tình cảm sâu nặng của cả hai nhân vật ông Sáu và bé Thu, có bài chỉ như đang viết lại một số chi tiết các em nhớ trong đoạn trích được học mà không theo một trình tự nào cả, có bài chỉ nêu tình cảm của ông Sáu hoặc bé Thu
mà không có sự gắn kết giữa hai nhân vật … không nêu được ý kiến đánh giá, nhận xét, suy nghĩ của mình đối với tình cảm sâu nặng của hai cha con anh Sáu biểu hiện qua những hành động, lời nói, tính cách của nhân vật , có em còn để luôn giấy trắng phần bài này Vì vậy kết quả bài làm không cao, ảnh hưởng đến chất lượng đầu vào của lớp 10
2 Lý do chủ quan:
Nhà văn vĩ đại người Nga M Gorki đã từng nói: “ Văn học là nhân học”
Thật vậy, dạy văn chính là dạy cách làm người Người giáo viên ngữ văn cần dạy cho học sinh ngoài những kiến thức các em phải tiếp thu còn là dạy cho các em biết cảm thụ, biết rung cảm trước cái đẹp, biết đồng cảm trước những số phận bất hạnh của nhân vật trong tác phẩm, những con người trong cuộc đời Để từ đó các em có định hướng đúng đắng trong cuộc sống, trong giao tiếp hàng ngày với bạn bè và với mọi người, có sự nhìn nhận đánh giá đối với từng nhân vật, sự kiện mà các em được tiếp xúc
Dạy môn Ngữ văn lớp 9 khó vì lượng kiến thức nhiều vì đó là khối lớp có nhiệm vụ hệ thống, tổng hợp kiến thức đã học của các khối lớp trước Mà dạy phân môn Tập làm văn lớp 9 càng khó hơn Vì ở lớp này, phân môn Tập làm văn mà các
Trang 3em được học vừa có tính kế thừa, vừa nâng cao, mở rộng các kiểu bài các em đã được học Do đó để dạy tốt, giáo viên phải có sự chuẩn bị thật chu đáo mới có thể hướng dẫn học sinh làm bài tốt Trong thực tế ít có giáo viên nào chọn tiết Tập làm văn để dạy thể nghiệm chuyên đề, thi kỹ năng hoặc thi giáo viên dạy giỏi các cấp
Có thể do giáo viên ngại vì học sinh ít tích cực trong giờ học này hơn giờ học văn bản hoặc tiếng Việt Hơn nữa giờ dạy này còn đòi hỏi người giáo viên sự chuẩn bị
và cả quá trình giảng dạy trên lớp vất vả hơn những giờ học khác
Đặc biệt với kiểu bài Nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị tốt hơn Giáo viên phải tự nghiên cứu tìm tòi, phải đọc cả tác phẩm để có cái nhìn chung về tác phẩm Phải thực sự cảm nhận sâu sắc đối với số phận nhân vật, những sự kiện xoay quanh nhân vật chính, thời đại tác giả đang sống và sáng tác, bối cảnh lịch sử chi phối quá trình sáng tác của tác giả
… Để từ đó mới có cái nhìn toàn diện và có thể giúp các em có sự nắm bắt những vấn đề chính của tác phẩm
Với những trăn trở, suy nghĩ về hướng đi cũng như làm thế nào để nâng cao chất lượng làm bài Nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học sinh, bản thân tôi xin nêu một số biện pháp đã thực hiện nhằm giúp học sinh có
được những kỹ năng Làm tốt bài nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích).
II Những biện pháp giải quyết vấn đề:
Chắc hẳn chúng ta điều biết, nghị luận văn học là dạng bài văn nghị luận mà nội dung của nó đề cập đến một vấn đề văn học Vấn đề văn học ấy có thể là một ý kiến về lí luận văn học, một nhận định về một nền văn học, một thời kì, một xu hướng hay một trào lưu văn học, một tác giả, một tác phẩm hay một nhân vật, một chi tiết văn học Như vậy muốn làm tốt bài nghị luận văn học, người viết phải có những kiến thức, hiểu biết cơ bản đối với những tác phẩm văn học mà mình muốn bàn luận hoặc đánh giá
Mặt khác, trong nghị luận văn học thì kiểu bài Nghị luận về một tác phẩm
truyện (hoặc đoạn trích) là một kiểu bài khá quen thuộc Bài nghị luận văn học về
tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) thường được chia thành các kiểu bài cụ thể: bàn
về nhân vật, bàn về nội dung, chủ đề hoặc một yếu tố nghệ thuật của truyện Đó chính là những vấn đề mà tác giả gửi gắm vào đó những suy tư, những trãi nghiệm, những cách nhìn nhận của mình đối với cuộc sống và con người trong từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể Nó chính là một trong những bức tranh tái hiện lại một thời đại đang diễn ra hay đã xa rồi của đất nước, con người
Riêng trong chương trình Ngữ văn 9, đối với kiểu bài Nghị luận về một tác
phẩm truyện (hoặc đoạn trích), các em chủ yếu được nghị luận về nhân vật hoặc
chủ đề tác phẩm Những vấn đề này tương đối gần gũi với các em trong quá trình học văn bản Bên cạnh đó, trên cơ sở xác định được trọng tâm của kiểu bài, giáo
Trang 4viên cần hướng dẫn học sinh các bước tiến hành để có được những kiến thức cơ bản về nội dung mà mình muốn nghị luận Sau đây là những bước giáo viên tiến hành thực hiện nhằm giúp học sinh làm bài nghị luận đạt kết quả tốt.
A Hướng dẫn học sinh trong giờ học tác phẩm truyện (hoặc
đoạn trích)
Chúng ta biết rằng môn học Ngữ văn bao gồm ba phân môn: Văn, Tiếng Việt
và Tập làm văn Đặc biệt chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ cho nhau trong quá trình học sinh được tiếp thu kiến thức cũng như rèn kỹ năng làm bài Hơn nữa, khi làm bài Nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) học sinh lại sử dụng chính những nội dung đã học phục vụ cho việc đánh giá, nêu ý kiến của mình Trong giờ văn giáo viên thực hiện các thao tác sau:
1 Hướng dẫn học sinh tóm tắt tác phẩm (hoặc đoạn trích):
Việc làm này thoạt đầu nghe có vẻ không cần thiết Tuy nhiên, tất cả các tác phẩm (hoặc đoạn trích) trong chương trình, học sinh được tiếp xúc đầu tiên chính là trong giờ học văn bản Các đoạn trích học sinh được học tương đối dài nên các em khó nắm bắt hết toàn bộ văn bản Do đó, để có thể có được những kiến thức trọng tâm, các em cần nằm được các chi tiết chính của tác phẩm hay nói cách khác chính
là các em phải biết tóm tắt tác phẩm Khi các em tóm tắt được tác phẩm nghĩa là các em đã có cái nhìn chung đối với tác phẩm và nhân vật Đó là điều cần thiết khi học sinh thực hành làm bài nghị luận
Trong thực tế, không phải học sinh nào cũng chịu khó đọc hết văn bản và tóm tắt các ý chính xoay quanh nhân vật Nhằm giúp học sinh thực hiện tốt hoạt động này, giáo viên yêu cầu các em đọc văn bản trước, trả lời các câu hỏi giáo viên nêu ra xoay quanh các nhân vật chính Thông qua việc trả lời câu hỏi các em sẽ nắm được những yếu tố trọng tâm cần biết
Ví dụ: Trước khi học tác phẩm “ Làng” của Kim lân, giáo viên yêu cầu học
sinh trả lời các câu hỏi sau vào vở soạn văn của mình:
- Những điểm chính về nhà văn Kim Lân?
- Truyện ngắn này viết về ai? Nhân vật ấy có tình cảm như thế nào đối
với làng quê của mình?
- Ông Hai đã nghe tin gì về làng Chợ Dầu của mình? Lúc ấy tình cảm
của ông Hai ra sao? Những ngày sau đó, tâm tư tình cảm của ông như thế nào?
- Câu nói: “ Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải
thù.”thể hiện điều gi đang xảy ra trong tâm trí ông Hai?
- Cuối đoạn trích tâm trạng ông Hai như thế nào? Vì sao?
- Hãy viết đoạn văn xâu chuỗi các nội dung vừa tìm được (Tóm tắt đoạn
trích)
Trong giờ học, sau khi đọc tác phẩm, giáo viên yêu cầu học sinh tóm tắt đoạn trích theo ý của mình Đó chính là dịp các em thể hiện khả năng của mình Giáo viên cho điểm khuyến khích những học sinh có nội dung tốt nhằm động viên
Trang 5tinh thần các em và khích lệ các học sinh khác.
Sau khi học sinh trình bày phần tóm tắt của mình, giáo viên cung cấp cho các
em một bài tóm tắt tác phẩm (hay đoạn trích) đầy đủ Việc làm này rất cần thiết vì không phải tất cả học sinh đều có khả năng tóm tắt tác phẩm tốt mặc dù các em đã được giáo viên hướng dẫn Việc cung cấp phần tóm tắt của giáo viên sẽ giúp các
em đối chiếu với bài làm của mình hay những em chưa thực hiện tốt phần này có thể ghi chép lại làm tư liệu học tập cho mình
Ví dụ: Truyện ngắn Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng
2 Hướng dẫn học sinh tìm những chi tiết chính về nhân vật, tình huống, nội dung, nghệ thuật tác phẩm:
Nhân vật, tình huống, cốt truyện, ngôi kể … là những yếu tố chính của một tác phẩm truyện Học sinh tìm hiểu những yếu tố này cũng chính là đang tìm hiểu tác phẩm Thông qua hệ thống câu hỏi trong giờ học giáo viên giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản nhất đối với tác phẩm Giáo viên có thể hướng dẫn
học sinh tìm hiểu thông qua hệ thống các câu hỏi (Nhân vật chính là ai? Đặc điểm
tính cách như thế nào?hành động của nhân vật ấy ra sao? Chi tiết chứng tỏ tâm tư, tình cảm của nhân vật? ) Nội dung các em trả lời chính là những kiến thức cơ
bản xoay quanh nhân vật mà các em cần có Đặc biệt các em phải có được những kiến thức trọng tâm liên quan đến nhân vật chính của tác phẩm?
Ví dụ: Truyện ngắn “Chiếc lược ngà”
Anh Sáu là một người cha rất yêu thương con Trong chuyến trở về nhà, anh mong muốn được gặp con, được con gọi bằng “ba”cho thỏa lòng thương nhớ Anh đau đớn, khổ sở vô cùng khi bé Thu đối xử lạnh nhạt với mình Hơn nữa anh đã đánh đứa con yêu quý của mình vì không kiềm nén được sự tức giận trước thái độ bướng bĩnh của con bé Rồi anh sung sướng vô cùng khi con gọi tiếng “ba” sau bao nhiêu ngày chờ đợi trong sự bất lực và khổ đau Khi ở chiến khu, anh Sáu đã dồn tất cả tình yêu thương sâu nặng vào làm cho con chiếc lược Trước lúc hy sinh, chỉ có tình cha con là không thể mất, anh đã kịp nhờ người bạn đem lược về trao cho con gái.
Ông Sáu xa gia đình đi kháng chiến, đến ngày hòa bình vừa lặp lại, ông mới có dịp về thăm nhà, thăm con Bé Thu không nhận ra cha vì vết sẹo trên mặt làm ba em không còn giống với người trong bức ảnh chụp chung với má mà em biết Em đối xử với ba như người xa lạ Đến lúc Thu nhận ra cha, tình cha con thức dậy mãnh liệt trong em thì cũng là lúc ông Sáu phải ra đi Ở khu căn cứ, người cha dồn hết tình cảm yêu quý, nhớ thương con vào việc làm một chiếc lược ngà để tặng con Nhưng ông đã hi sinh trong một trận càn Trước lúc nhắm mắt, ông chỉ còn kịp trao cây lược cho người bạn mang về cho con.
Trang 6Bên cạnh đó, giáo viên cho các em tìm tình huống truyện, phân tích ý nghĩa của tình huống truyện đối với sự phát triển trong suy nghĩ, hành động, tính cách nhân vật Việc sử dụng ngôi kể, tác dụng của ngôi kể Những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm Đây chính là những yếu tố giúp các em có được những kiến thức cơ bản để làm tốt bài Tập làm văn
B.Hướng dẫn học sinh thực hiện tốt các bước làm bài Nghị luận
về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích):
Trong chương trình ngữ văn 9, số tiết các em được học về thể loại này rất ít
(Tổng cộng chỉ có 3 tiết) và sau khi vừa học xong các em thực hành viết bài làm
ngay Như vậy là các em không có nhiều thời gian để tìm hiểu sâu hơn trước khi thực hành Đó chính là điều khó khăn với các em cũng có nghĩa là giáo viên cần phải có nhiều phương pháp, nhiều cách thức để hướng dẫn học sinh làm tốt kiểu bài này Giáo viên cần chủ động trong việc hướng dẫn học sinh thực hiện tốt các bước làm bài nhằm giúp các em thực hành tốt bài Nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích)
1 Hướng dẫn học sinh phân tích đề:
Có thể nói đây chính là bước quan trọng đầu tiên quyết định cho sự thành công của bài viết Vì chỉ khi nào xác định đúng yêu cầu của đề bài thì người viết mới có những nhận định chính xác để bài viết đi đúng hướng, đáp ứng đúng yêu cầu đề ra Ngược lại nếu xác định sai yêu cầu có nghĩa là người viết đã đi chệch hướng hay nói cách khác là lạc đề Và như vậy thì những việc làm sau đó xem như
vô ích vì nó không mang lại kết quả như mong muốn
Điều đó có nghĩa là người giáo viên phải hướng dẫn học sinh biết phân tích
kĩ đề bài, xác định đúng trọng tâm nội dung yêu cầu của đề bài để có hướng đi chính xác trong quá trình thực hành làm bài
- Bé Thu là cô bé rất đáng yêu Trong lần đầu gặp gỡ, khi đối diện với
người đàn ông xa lạ, em đã thét lên và bỏ chạy Những ngày tiếp theo em kiên quyết không nhận ông Sáu là cha, không cho ông một cơ hội nào để thể hiện tình yêu thương của mình Chi tiết Thu hất tung cái trứng cá anh Sáu gắp cho thể hiện sự kiên quyết, cứng cỏi trong tính cách của em Đó chính là lúc em thể hiện tình yêu thương người cha trong tâm trí mình mạnh mẽ nhất Buổi sáng chia tay trong em đã nhận ra rằng anh Sáu chính là cha của mình, vết thẹo trên mặt anh chính là do bọn giặc gây nên Thế là tình yêu thương cha bấy lầu dồn nén nay vỡ òa ra trong tiếng kếu “ba…” xé cả lòng người….
- Tình cảm của cha con anh Sáu thật sâu nặng thắm thiết nhưng lại bị
chiến tranh chia cắt
Trang 7Trong chương trình Ngữ văn 9, ở phần Nghị luận về tác phẩm truyện ( hoặc
đoạn trích) có nhiều dạng đề khác nhau như đề mệnh lệnh và đề “mở”
Dạng đề mở thường để “mở” yêu cầu, các em có thể vận dụng nhiều cách
khác nhau để thực hiện yêu cầu của đề bài Tuy nhiên dạng đề này cũng gây cho các em khong ít khó khăn Bởi vì muốn làm tốt dạng đề này, các em phải xác định chính xác mình sử dụng suy nghĩ, cảm nhân của bản thân hay phân tích đối với đề bài, từ đó có hướng làm bài tốt Như vậy nếu không khéo các em dễ lẫn lộn các dạng đề và bài làm không đạt yêu cầu Nhưng trong chương trình các em ít gặp dạng đề này mà dạng chính các em thực hành viết chính là dạng đề có mệnh lệnh
Đó chính là điều kiện thuận lợi cho học sinh trong khi học kiểu bài này
Ở dạng đề mệnh lệnh các em thường gặp các dạng đề sau:
Dạng 1: Suy nghĩ, cảm nhận về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía
cạnh của nhân vật, tác phẩm:
Ví dụ:
- Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân
(SGK Ngữ văn 9 /65)
- Suy nghĩ của em về truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao ( SGK Ngữ
văn 9/68)
- Cảm nhận của em về đoạn trích truyện “Chiếc lược ngà” của Nguyễn
Quang Sáng ( SGK Ngữ văn 9/68)
- Cảm nhận về anh thanh niên trong Lặng lẽ SaPa của Nguyễn Thành
Long
Dạng 2: Suy nghĩ về đặc điểm nhân vật, tác phẩm theo chủ đề:
Ví dụ:
- Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua truyện ngắn
“Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng (SGK Ngữ văn 9 /65)
- Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhân vật Vũ
Nương ở “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ (SGK Ngữ văn 9
/64)
- Suy nghĩ của em về tình mẫu tử trong đoạn trích “Trong lòng mẹ” (Những
ngày thơ ấu của Nguyên Hồng) (SGK Ngữ văn 9 /69)
- Tryện ngắn “Làng” của Kim Lân gợi cho em những suy nghĩ gì về những
chuyển biến mới trong tình cảm của người nông dân Việt nam thời kháng chiến
chống thực dân Pháp (SGK Ngữ văn 9 /69)
Dạng 3: Phân tích đặc điểm tính cách nhân vật hay tác phẩm
Ví dụ:
- Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân
(SGK Ngữ văn 9 /65)
- Phân tích nét nổi bậc trong tính cách ông Hai trong truyện ngắn “Làng”
của Kim Lân.
Trang 8- Phân tích sự thay đổi của nhân vật Nhuận Thổ và chị Hai Dương trong
truyện ngắn “Cố hương” của Lỗ Tấn.
Mặc dù các dạng đề khác nhau với những yêu cầu nghị luận cũng khác nhau nhưng tựu chung lại người viết đều phải có những kiến thức, hiểu biết, những cảm nhận chung về tác phẩm cũng như những suy nghĩ, tư tưởng tình cảm tác giả gửi gắm trong tác phẩm và nhân vật
Bên cạnh đó, tùy theo mỗi dạng đề mà giáo viên cho học sinh phân biệt sự
khác nhau giữa các mệnh lệnh suy nghĩ, cảm nhận và phân tích Phải hiểu được thế nào là suy nghĩ, cảm nhận? Thế nào là phân tích? Đó chính là điều cần thiết
để học sinh làm chính xác bài nghị luận
Đề phân tích yêu cầu người viết phải phân tích tác phẩm để nêu ra nhận xét
làm sáng tỏ vấn đề Đề bài này yêu cầu người viết phải có những kiến thức tổng hợp đối với tác phẩm, tác giả để có thể giải quyết những vấn đề trọng tâm của tác phẩm
Đề suy nghĩ, cảm nhận yêu cầu người viết nêu nhận xét của mình về nhân
vật, về tác phẩm hay về chủ đề của tác phẩm trên cơ sở cảm nhận chủ quan của người viết và nó được làm sáng tỏ bằng chính những chi tiết trong tác phẩm… Tuy nhiên dạng đề này không yêu cầu người viết phải phân tích đầy đủ các chi tiết hay nội dung và nghệ thuật của tác phẩm mà chỉ cần chọn những chi tiết có thể đáp ứng yêu cầu làm sáng tỏ suy nghĩ và cảm nhận của mình
2 Hướng dẫn học sinh tìm ý:
Đây là một bước không kém phần quan trọng trong quá trình làm bài nghị luận Chỉ khi nào người viết tìm được những ý hay thì mới có thể triển khai bài viết hay Có nghĩa là người viết phải có được những ý đúng với yêu cầu của đề bài và tuyệt vời hơn đó là những ý mới của chính bản thân người viết chứ không phải là những ý đã có sẵn của người người khác
Trước hết ta cần hiểu rằng tác phẩm văn học chính là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống muôn màu muôn vẻ qua cảm nhận của tác giả gửi vào cái nhìn,
sự phát triển trong hành động, suy nghĩ, tính cách của nhân vật mỗi nhân vật thường đại diện cho một tầng lớp người trong xã hội trong một thời điểm lịch sử nhất định
Ví dụ: Ông Hai (Làng – Kim Lân) là đại diện cho người nông dân Việt Nam
trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp; anh thanh niên (Lặng lẽ SaPa – Nguyễn
Thành Long) là đại diện cho những con người lao động mới hăng say lao động vì
quê hương đất nước trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; anh Sáu
( Chiếc lược ngà –Nguyễn Quang Sáng) là đại diện cho những người cán bộ miền
Nam trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Mỹ cứu nước…
Vì thế, giáo viên cần xác định cho học sinh hiểu rằng muốn tìm được ý hay,
ý đúng đáp ứng được yêu cầu của đề bài thì các em phải đọc kĩ, đọc sâu tác phẩm Đây là thao tác mà các em đã được thực hiện trong khi học văn bản Đó chính là
Trang 9điều thuận lợi cho các em khi học kiểu bài nghị luận này Tuy nhiên để học sinh có được những ý tốt, giáo viên yêu cầu học sinh phải đọc lại tác phẩm, tóm tắt tác phẩm, nắm được những ý chính xoay quanh nhân vật chính, đặc điểm tính cách của nhân vật, tình huống truyện và tác dụng của việc xây dựng tình huống đó., nghệ thuật của tác phẩm … Chỉ có đọc kĩ tác phẩm các em mới có được những kiến thức cần thiết cho việc làm bài văn nghị luận, chỉ có đọc kĩ, đọc sâu tác phẩm các
em mới có thể đồng cảm, rung động cùng với số phận nhân vật, thêm hiểu biết về một thời đại đã qua với những chuyển biến thăng trầm của đất nước và con người
… Không thể nào có một bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) tốt khi người viết chưa một lần đọc hoặc chỉ đọc lướt qua tác phẩm Vì để hoàn tất một
tác phẩm, tác giả phải trãi qua quá trình “thai nghén” với nhiều trăn trở suy tư, thậm chí phải gần như vắt kiệt sức mình để “sinh” ra đứa con tinh thần đặc sắc
cống hiến cho cuộc đời
Ví dụ:
Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm ý bằng cách đặt ra và trả lời câu hỏi để tìm
ra những ý liên quan đến tác phẩm Giáo viên có thể giúp học sinh tìm ý bằng cách
sử dụng các dạng câu hỏi sau:
a Câu hỏi tìm hiểu về tác giả, tác phẩm và hoàn cảnh sáng tác:
- Tác giả của truyện ngắn là ai? Những nét nổi bậc về cuộc đời và sáng tác của tác giả ấy? Tác giả có những đặc sắc gì trong phong cách sáng tác? Những tác phẩm tiêu biểu ? Những đóng góp của tác giả đối với nền văn học nước nhà? Những ghi nhận của xã hội đối với tác giả?
- Đoạn trích phải nghị luận là từ đâu? Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào? Tác phẩm này có phải là tác phẩm đặc sắc nhất của tác giả hay không? Tác phẩm được đánh giá như thế nào?
Trong truyện ngắn “Làng” khi xây dựng nhân vật ông Hai, chắc hẳn
nhà văn Kim Lân phải có những trãi nghiệm thật đặc sắc, những am hiểu sâu sắc về tâm lí của người nông dân trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, người nông dân có sự gắn bó sâu sắc với làng quê của mình gần như máu thịt, người nông với cái tính đáng yêu là hay khoe về làng của mình
Và sáng tạo hơn ông đã cho thấy sự đấu tranh giữa tình làng và tình nước – một chuyển biến mới trong tâm lí của người nông dân Việt Nam- gay gắt trong suy nghĩ của ông Hai Cuối cùng tình yêu nước, tình yêu kháng chiến, yêu cụ
Hồ đã chiến thắng tình làng: “ Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất
rồi thì phải thù”
Trang 10b Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật, chủ đề của tác phẩm:
- Đề bài yêu cầu nêu những khía cạnh nào của tác phẩm? Những ý nào trong tác phẩm thể hiện rõ nhất chủ đề tư tưởng của tác phẩm? Nội dung tác phẩm phản ánh vấn đề gì? Giá trị của vấn đề ấy đối với cuộc sống xã hội đương thời hiện tại?
- Tác phẩm được viết với phương thức biểu đạt nào? Ngôi kể thứ mấy? Tác dụng của ngôi kể? Tình huống truyện như thế nào? Tác dụng của tình huống truyện đối với sự phát triển tâm lý nhân vật? Ngôn ngữ của tác phẩm như thế nào?
- Chủ đề của tác phẩm là gì? Những nhân vật nào thể hiện rõ chủ đề đó của tác phẩm? Chủ đề đó có phải là trọng tâm của vấn đề tác giả muốn nói hay không?
c Câu hỏi tìm hiểu đặc điểm tính cách của nhân vật:
- Nhân vật được nghị luận là ai? Đó có phải là nhân vật chính của truyện hay không? Nhân vật đại diện cho tầng lớp nào của xã hội?
- Nhân vật có những đặc điểm tính cách gì? Nét tính cách nào là tiêu biểu nhất của nhân vật? Diễn biến tâm lí ra sao? Những chi tiết nào trong tác phẩm thể hiện điều đó? Sự phát triển tâm lý nhân vật có hợp lí không? Vì sao?
d Câu hỏi gợi mở, nâng cao giá trị của tác phẩm:
- Trong thời điểm đó có những tác phẩm nào cùng phản ánh một đề tài với tác phẩm không?
- Sự ảnh hưởng của tác phẩm đối với cuộc sống xã hội? Tại sao tác phẩm lại được mọi người yêu quý? Trong thời điểm hiện nay, tác phẩm có ảnh hưởng như thế nào?
- Em có những cảm nhận như thế nào về tác phẩm? Suy nghĩ của em sau khi tìm hiểu tác phẩm?
Đây chỉ là một số câu hỏi mang tính chất gợi mở nhằm giúp học sinh đặt ra để tìm được những ý liên quan đến yêu cầu nghị luận của đề bài Tuy nhiên không thể nào trong một tiết học giáo viên có thể giảng giải được tất cả Đó là điều không tưởng và nếu cố gắng thực hiện tất cả thì học sinh cũng không thể nào hiểu rõ và trả lời hết các câu hỏi này Hơn nữa nếu cùng một lúc giáo viên đưa ra hàng loạt câu
hỏi thì học sinh sẽ bị rối lên, thậm chí các em thấy nặng nề và “sợ hãi” luôn.
Như vậy, người giáo viên phải giúp học sinh chọn lựa những câu hỏi phù hợp với yêu cầu của đề bài Có như vậy thì các em mói có thể cảm nhận hết giá trị của tác phẩm Các em sẽ có được những ý hay, nêu được những cảm nhận tinh tế của mình đối với tác phẩm và nhân vật
Ví dụ: Đối với đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn
“Làng” của Kim Lân, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đặt ra một số câu hỏi
nhằm giải quyết yêu cầu của đề bài như sau:
+ Nhà văn Kim Lân có những đặc sắc gì trong sáng tác của mình?
+ Nhân vật ông Hai có những nét nổi bật nào trong tính cách?
+ Tình yêu làng của ông thể hiện như thế nào khi ở nơi tản cư?
+ Tình cờ ông Hai nghe được tin dữ gì về làng Chợ Dầu yêu quý của ông?