=> Như vậy về tục ngữ, các em cần nắm vững những đặc điểm cụ thể như sau: - Tục ngữ là những câu nói dân gian ngắn gọn, ổn định, có nhịp điệu, hình ảnh, thể hiện những kinh nghiệm của nh[r]
Trang 1Tiết 73 Văn bản:
TỤC NGỮ VỀ THIÊN NHIÊN VÀ LAO ĐỘNG SẢN XUẤT
1 Mục tiêu:
Giúp HS:
a) Về kiến thức:
- Hiểu sơ lược thế nào là tục ngữ
- Hiểu nội dung, một số hình thức nghệ thuật (kết cấu, nhịp điệu, cách lập luận) và ý nghĩa của những câu tục ngữ trong bài học
b) Về kỹ năng:
- Phân tích nghĩa đen, nghĩa bóng của tục ngữ; học thuộc lòng những câu tục ngữ trong văn bản
c) Về thái độ:
- Giáo dục lòng tự hào về vốn văn học dân gian dân tộc; bước đầu có ý thức vận dụng tục ng trong nói và viết
2 Chuẩn bị của GV và HS:
a) Chuẩn bị của GV:
- Nghiên cứu kĩ nội dung SGK, SGV; tham khảo thiết kế bài giảng ngữ văn 7 tập 2
- Soạn giáo án
b) Chuẩn bị của HS: Đọc văn bản, trả lời các câu hỏi trong SGK
3 Tiến trình bài dạy:
a) Kiểm tra bài cũ: (3 phút)
Kiểm tra việc chuẩn bị bài của HS Nhắc nhở HS ý thức học tập trong học kì 2
b) Dạy nội dung bài mới:
* Giới thiệu bài: Tục ng là một thể loại văn học dân gian Nó được ví là kho
báu của kinh nghiệm và trí tuệ dân gian, là “ túi khôn dân gian vô tận” Tục ngữ có nhiều chủ đề Tiết học hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu 8 câu tục ngữ có chủ đề về thiên nhiên và lao động sản xuất Đây chỉ là số ít những câu tục ngữ được lựa chọn từ kho tàng tục ngữ rất phong phú của nhân dân ta
( GV ghi tên bài lên bảng )
I Đọc và tìm hiểu
chung: (5 phút)
1 Tục ngữ:
HS - Đọc chú thích * (SGK tr 3)
?Tb * Em hiểu thế nào là tục ngữ?
HS - Trình bày
GV Nhận xét, bổ sung:
- Về hình thức: mỗi câu tục ngữ là một câu nói diễn
đạt một ý trọn vẹn Câu tục ngữ có đặc điểm là ngắn
Trang 2gọn, hàm súc, kết cấu bền vững Tục ngữ giầu hình
ảnh, nhịp điệu
- Về nội dung: Tục ngữ thể hiện những kinh
nghiệm của nhân dân về thiên nhiên, lao động sản
xuất và về con người, xã hội
- Nói tới tục ngữ thường phải chú ý tới nghĩa đen
và cả nghĩa bóng (cũng có thể gọi là nghĩa bề mặt và
nghĩa hàm ẩn) Nghĩa đen là nghĩa trực tiếp, gắn với
sự việc, hiện tượng ban đầu Nghĩa bóng là nghĩa
gián tiếp, nghĩa ẩn dụ, biểu trưng Chẳng hạn câu tục
ngữ: “Lạt mền buộc chặt” thể hiện một kinh nghiệm
lao động: sợi lạt chẻ mỏng, ngâm nước cho mềm, nối
buộc sẽ bền chặt; còn nghĩa bóng của câu tục ngữ này
là: Ai mềm mỏng, khéo léo trong quan hệ giao tiếp
thì dễ đạt được mục đích
- Đa số trường hợp nghĩa đen phản ánh kinh
nghiệm quan sát thiên nhiên và kinh nghiệm lao động
sản xuất, nghĩa bóng thể hiện kinh nghiệm về con
người, xã hội Tuy nhiên không phải câu tục ngữ nào
cũng có nghĩa bóng
- Về sử dụng: Tục ngữ được nhân dân sử dụng vào
mọi hoạt động đời sống để nhìn nhận, ứng sử, thực
hành và để lời nói thêm hay, thêm sinh động, sâu sắc
=> Như vậy về tục ngữ, các em cần nắm vững những
đặc điểm cụ thể như sau:
- Tục ngữ là những câu nói dân gian ngắn gọn, ổn định,
có nhịp điệu, hình ảnh, thể hiện những kinh nghiệm của nhân dân về mọi mặt (tự nhiên, lao động sản xuất, xã hội) được nhân dân vận dụng vào đời sống, suy nghĩ và lời ăn tiếng nói hàng ngày Đây là một thể loại văn học dân gian (Tục: thói quen có lâu đời được mọi người công nhận; Ngữ: lời nói)
Trang 32 Đọc:
GV - Hướng dẫn đọc: Các câu tục ngữ trong bài học hôm
nay rất ngắn gọn, cần đọc rõ ràng, chậm rãi để hiểu
nghĩa của từng câu
- GV đọc mẫu, gọi HS đọc tiếp đến hết Gọi 1 HS đọc
lại toàn bộ
? Tb * Hãy giải thích nghĩa các từ: ráng, thì, thục?
HS - Dựa vào chú thích SGK trả lời
?Giỏi * Cho biết nhận xét khái quát của em về hình thức,
cấu tạo của những câu tục ngữ vừa đọc?
- Đa số các câu tục ngữ đều rất ngắn gọn, cô đúc; có
vần, nhịp điệu, hình ảnh và vế đối
?Kh * Dựa vào nội dung có thể chia 8 câu tục ngữ thành
mấy nhóm? Mỗi nhóm gồm những câu nào? Gọi
tên mỗi nhóm đó?
HS - Có thể chia 8 câu tục ngữ trong bài thành 2 nhóm:
+ Nhóm 1: Câu 1, 2, 3, 4 là những câu tục ngữ về
thiên nhiên
+ Nhóm 2: Các câu 5, 6, 7, 8 là những câu tục ngữ
nói về lao động sản xuất
GV - Chúng ta sẽ phân tích văn bản theo bố cục nội dung
phút)
1) Những câu tục ngữ về thiên nhiên:
HS - Đọc câu tục ngữ số 1:
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối
a) Câu tục ngữ số 1:
?Kh * Hãy nhận xét cách ngắt nhịp, gieo vần và biện
pháp nghệ thuật trong câu tục ngữ có gì đáng chú
ý? Cách diễn đạt đó có tác dụng gì?
HS - Trình bày.
GV Cùng HS nhận xét, bổ sung:
- Câu tục ngữ ngắt nhịp 3/4, nhịp lẻ nhanh, mạnh, gợi
Trang 4cảm giác gấp gáp, khẩn trương;
- Cách gieo vần: vần lưng (năm / nằm, mười / cười)
gợi cảm giác dồn ép, xô đẩy
- Đối: (đêm / ngày; tháng năm / tháng mười, nằm /
cười, sáng / tối)
- Lối nói cường điệu, sinh động, hóm hỉnh: lấy giấc
ngủ “chưa nằm đã sáng” “chưa cười đã tối”, không
chỉ để diễn đạt cái ý niệm chốc lát (rất ngắn) của đêm
tháng năm và ngày tháng mười (âm lịch) mà còn để
diễn tả cái cảm giác thảng thốt vì thời gian trôi quá
nhanh, cảm giác thiếu thời gian để sống, để làm việc
Đây là một kinh nghiệm được đúc kết lâu đời của
nhân dân ta về hiện tượng thiên nhiên (tháng năm
đêm ngắn ngày dài, tháng mười ngày ngắn đêm dài)
?Kh,
Giỏi
* Theo em cơ sở thực tiễn của kinh nghiệm được
nêu trong câu tục ngữ là gì?
HS - Có hiện tượng này là do sự vận động quay quanh
trục của mặt trời và vị trí Việt Nam trên địa cầu Thật
ra hiện tượng đêm dài ngày ngắn và ngược lại không
chỉ xảy ra trong hai tháng (5 và 10) mà đó là hiện
tượng chung của cả hai mùa đông, hạ
- Nhưng xét về khách quan, tháng năm và tháng mười
là hai tháng có khoảng thời gian đêm ngày chênh lệch
nhiều nhất: tháng 5 (mùa hạ), mặt trời mọc sớm, lặn
muộn vì vậy đêm ngắn, ngày dài Còn tháng 10 thuộc
mùa đông, trời mau tối, lâu sáng nên ngày ngắn, đêm
dài
- Xét về chủ quan, tháng năm và tháng mười là hai
thnág cao điểm của thời vụ sản xuất nông nghiệp nên
nhịp độ lao động của người nông dân khẩn trương
nhất, tấp nập nhất do sự thúc bách về cường độ lao
động, sự dồn ép của công việc nên cảm nhận về thời
gian bị ảnh hưởng theo quy luật tâm lý: Tập trung cao
độ vào công việc hoặc việc nhiều thì thấy thời gian
trôi nhanh
?Tb * Câu tục ngữ có ý nghĩa gì?
HS - Câu tục ngữ không chỉ cung cấp cho người ta sự
hiểu biết đơn thuần về sự chênh lệch thời gian mà
còn ngầm nhắc nhở người ta có ý thức chủ động nhìn
nhận, sử dụng thời gian, công việc, sức lao động vào
những thời điểm khác nhau trong năm một cách hợp
lý, có ích
- Câu tục ngữ ngầm nhắc nhở người ta
có ý thức chủ động
để nhìn nhận, sử dụng thời gian, xắp xếp công việc, sức lao động vào những
Trang 5thời điểm khác nhau trong một năm cho phù hợp
HS - Đọc câu 2, GV ghi bảng:
b) Câu tục ngữ số 2:
Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa.
?Yếu * Câu tục có gì đáng chú ý về nghệ thuật? Hãy giải
thích ngiã của câu tục ngữ?
- Câu tục ngữ có 2 vế, mỗi vế gồm 4 chữ đối nhau,
chữ nắng vần với chữ vắng Đây là một cách nói vần
vè dễ nhớ
- Mau có nghĩa là nhiều, là dày, mau sao là nhiều
sao, dày sao và sao xuất hiện sớm, mọc sớm Nhìn
lên bầu trời thấy nhiều sao thì biết trời trong, hơi
nước ít, độ ẩm thấp biết ngày mai và những ngày sắp
tới trời sẽ nắng, đẹp trời, có thể chủ động trong những
ngày cày bừa, gặt hái và ngược lại “vắng” sao có
nghĩa là thưa sao, hoặc không có sao trên bầu trời Đó
là hiện tượng cho biết trời sắp mưa Biết trước trời
mưa, nắng thì mọi công việc làm ăn, nhất là nghề
nông mới chủ động tích cực, mới tránh được rủi ro,
thiệt hại
=> Câu tục ngữ “Dày sao thì nắng, vắng sao thì
mưa” là một kinh nghiệm hay về dự báo thời tiết mùa
hè
? Tb * Câu tục ngữ có ý nghĩa gì?
HS
GV
- Trả lời
- Nhận xét, bổ sung, chốt nội dung: - Câu tục ngữ giúp
con người có ý thức biết nhìn sao để dự đoán thời tiết và sắp xếp công việc
c) Câu tục ngữ số 3:
HS - Đọc câu tục ngữ số 3:
Ráng mỡ gà, có nhà phải giữ.
?Kh * Hãy giải thích nghĩa câu tục ngữ này?
HS - Theo từ điển Tiếng Việt “ráng” là đám mây màu
sắc hồng hoặc vàng do ánh mặt trời buổi sáng sớm
hoặc chiều tà chiếu vào Ráng mỡ gà là ráng vàng
Trang 6tươi như màu mỡ gà xuất hiện ở trên bầu trời, hiện
tượng này cho biết trời sắp nổi gió to, sắp có một cơn
bão ghê gớm xảy ra, cần phải giữ gìn, chằng buộc,
chống đỡ, nhất là nhà gianh vách đất
? Yếu * Vậy kinh nghiêm được đúc rút từ hiện tượng ráng
mỡ gà là gì?
- Biết dự đoán bão thì sẽ có ý thức chủ động giữ gìn nhà cửa hoa màu
HS Đọc câu 4:
Tháng bảy kiến bò chỉ lo lại lụt.
d) Câu tục ngữ số 4:
?Kh * Xác định và giải thích nghĩa của từng vế câu tục
ngữ trên?
- Câu tục ngữ có 2 vế Có vần lưng bò và lo vần với
nhau Vế thứ nhất: Tháng bảy, ở đây được tính theo
âm lịch Kiến bò: có nghĩa là hiện tượng kiến ra khỏi
tổ từng đàn Vế thứ hai: chỉ lo lại lụt, đã lụt rồi và
còn sẽ lụt nữa
- Câu tục ngữ đưa ra lời nhận xét một dấu hiệu khí
tượng tự nhiên (kiến bò ra khỏi tổ thì có mưa lớn và
lụt) Động từ chỉ trạng thái tâm lý lo thể hiện thái độ
lo lắng, một tinh thần chịu đựng và có thể là một ý
chí chống đỡ, ý thức trông chừng thiên nhiên
?Kh * Vì sao nhân dân lại có câu tục ngữ này?
HS - Vì ở nước ta, mùa lũ xẩy ra vào tháng 7 (âm lịch)
nhưng có khi kéo dài sang cả tháng 8 (âm lịch) Từ
kinh nghiệm quan sát, nhân dân tổng kết quy luật:
kiến bò nhiều vào tháng 7- thường là bò lên cao- là
điềm báo sắp có lụt Kiến là loại côn trùng rất nhạy
cảm với sự thay đổi của khí hậu, thời tiết, nhờ cơ thể
có những tế bào cảm biến chuyên biệt Khi trời chuẩn
bị có những đợt mưa to kéo dài hay lũ lụt, kiến sẽ từ
trong tổ kéo ra dài hàng đàn để tránh mưa, lụt và để
lợi dụng đất mềm sau mưa làm những tổ mới Còn
một số câu tục ngữ tương tự như: “Kiến cánh vỡ tổ
bay ra, bão táp mưa sa gần tới”; “Kiến đen tha trứng
lên cao, thế nào cũng có mưa rào rất to”
GV - Nạn lũ lụt thường xuyên xảy ra ở nước ta, vì vậy
nhân dân có ý thức dự đoán lũ lụt từ rất nhiều hiện
- Câu tục ngữ thể hiện một trong
Trang 7tượng tự nhiên để chủ động phòng chống Câu tục
ngữ thể hiện một trong những kinh nghiệm dự đoán
thời thiết qua hiện tượng tự nhiên để chủ động trong
việc phòng chống lũ lụt
những kinh nghiệm
dự đoán thời thiết qua hiện tượng tự nhiên để chủ động trong việc phòng chống lũ lụt
GV - Chuyển: Những câu tiếp theo nói về những kinh
nghiệm trong lao động sản xuất, chủ yếu là trong
nghề nông, chúng ta cùng tìm hiểu tiếp
2 Những câu tục ngữ về kinh nghiệm trong lao động sản xuất:
HS - Đọc câu 5 (GV ghi bảng):
Tấc đất tấc vàng.
a) Câu tục ngữ số 5:
?Tb * Hãy nhận xét hình thức cấu tạo của câu tục ngữ
trên (số chữ, cách đối) ?Em hiểu ý nghĩa câu tục
ngữ như thế nào?
HS - Câu tục ngữ chỉ có 4 chữ rất ngắn gọn, chia thành 2
vế đối nhau: tấc đất >< tấc vàng
- Tấc đất chỉ một mảnh đất rất nhỏ (tấc: đơn vị cũ đo
chiều dài, bằng 1/10 thước mộc (0,0425) hoặc 1/10
thước đo vải (0,0645); đơn vị đo diện tích đất, bằng
1/10 thước, tức 2,4 m2 (tấc Bắc Bộ), hay 3,3 m2 (tấc
Trung Bộ) Vàng là kim loại quý thường được cân đo
bằng cân tiểu li, hiếm khi đo bằng thước, tấc Tấc
vàng chỉ số lượng vàng lớn, quý giá vô cùng Câu tục
ngữ đã lấy cái rất nhỏ (tấc đất ) để so sánh với cái rất
lớn (tấc vàng) để nói lên giá trị của đất (đất quý như
vàng)
?Yếu * Người ta có thể sử dụng câu tục ngữ này trong
những trường hợp nào?
- Người ta có thể sử dụng câu tục ngữ này trong nhiều
trường hợp Chẳng hạn:
+ Để phê phán hiện tượng lãng phí đất;
+ Để đề cao giá trị của đất
? Tb * Em hiểu ý nghĩa của câu tục ngữ này là gì?
- Câu tục ngữ đề cao giá trị của đất và khuyên con người
Trang 8phải có ý thức bảo
vệ đất
HS Đọc câu 6:
Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền.
b) Câu tục ngữ só 6:
? Kh * Nhận xét đặc điểm của câu tục ngữ?
- Cấu tạo của câu tục ngữ là sử dụng chuỗi yếu tố thứ
tự để thành lập mệnh đề Đó là hệ số từ Hán Việt vốn
kết hợp với yếu tố đệ để chỉ thứ tự: đệ nhất (thứ
nhất), đệ nhị (thứ nhì),…Khi tách yếu tố đệ ra, nhị
phải biến thành nhì thì hệ số đếm này mới trở thành
các số từ chỉ thứ tự
?Giỏi * Hãy giải thích từng tiếng trong câu tục ngữ và ý
nghĩa của cả câu?
HS - Trì là ao, canh trì là đào ao thả cá…
- Viên là vườn; canh viên nghĩa là làm vườn, trồng
cây ăn trái…
- Điền là ruộng; canh điền là làm ruộng, trồng lúa,
hoa màu…
- Nhất canh trì: nuôi cá, nuôi tôm…thu lợi lớn, chóng
làm giàu nhất Vì thế mới có câu: “Một ao cá, một rá
bạc” Nhị canh viên : làm vườn, trồng cây ăn quả,
trồng rau, trồng hoa cũng là một nghề làm giàu được
xếp vào hạng thứ 2, sau nghề nuôi trồng thuỷ sản
Nghề làm ruộng là nghề căn bản lâu đời được xếp
vào hàng thứ 3 Ngày nay, nền kinh tế thị trường và
khoa học kĩ thuật chăn nuôi, trồng trọt ở nước ta phát
triển, thúc đẩy và mở mang kinh tế trang trại ở khắp
mọi miền quê Các nghề nuôi trồng thuỷ sản, làm
vườn, làm ruộng với kĩ thuật về giống cây con tiến bộ
vượt bậc đã xuất hiện nhiều triệu phú ở nông thôn
GV - Như vậy câu tục ngữ có ý nghĩa khẳng định giá trị
kinh tế của ba hình thức canh tác trong nông nghiệp
Cơ sở khẳng định thứ tự trên là từ giá trị kinh tế thực
tế của các nghề Kinh nghiệm của câu tục ngữ không
phải áp dụng nơi nào cũng đúng Vùng nào, nơi nào
có thể làm tốt cả ba nghề trên thì trật tự đó đúng
Nhưng ở những nơi kiều kiện tự nhiên chỉ phát triển
tốt một nghề, chẳng hạn làm vườn hay nghề làm
ruộng thì vấn đề lại không hư vậy Cơ bản con người
ta cần phải biết khai thác tốt điều kiện, hoàn cảnh tự
nhiên để tạo ra của cải vật chất
- Câu tục ngữ có ý nghĩa khẳng định giá trị kinh tế của ba hình thức canh tác trong nông nghiệp (nuôi cá, làm vườn, làm ruộng), cần phải biết khai thác tốt điều kiện, hoàn cảnh
tự nhiên để tạo ra của cải vật chất
Trang 9HS - Đọc câu số 7 (GV ghi bảng):
c) Câu tục ngữ số 7:
Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống.
? Tb * Em hiểu nghĩa của câu tục ngữ trên như thế nào?
HS - Vẫn là cách sử dụng chuỗi yếu tố thứ tự để thành
lập mệnh đề giống câu TN số 6
- Câu tục ngữ dùng các yếu tố Hán Việt chỉ thứ tự
quan trọng của các yếu tố nước, phân bón, lao động,
giống lúa đối với nghề trồng lúa nước của nhân dân
ta Nước là yếu tố quan trọng nhất Khoa học hiện đại
chứng minh rằng nước nước là yếu tố tạo ra sự sống
đầu tiên trên trái đất Trong cơ thể động thực vật 70%
là nước với nhà nông nói đến nước là nói đến điều
kiện thuỷ lợi, thiếu hoặc thừa nước cũng đều dẫn đến
mất mùa Sau yếu tố thuỷ lợi là đến yếu tố phân bón
Không có nước hoặc ngập nước thì lúa chết, nhưng
thiếu phân thì cây lúa cũng lâm vào tình trạng dở
sống dở chết, tầm quan trọng của phân còn đợc thể
hiện trong một số câu tục ngữ: “Người đẹp vì lụa, lúa
tốt vì phân”, "lúa không phân, như thân không của"
Yếu tố thứ ba là cần (chuyên cần, cần cù, siêng
năngtrong mọi khâu của nghề làm ruộng, như cày
bừa, bắt sâu, làm cỏ, chăm bón,…) nếu nghề nông
không chuyên cần thì cũng chẳng cho kết quả gì
Cuối cùng là khâu trọn giống Chọn được giống tốt
thì sẽ có vụ thu hoạch bội thu
? Tb * Câu tục ngữ đúc kết kinh nghiệm gì? - Câu tục ngữ được
vận dụng trong quá trình trồng lúa, giúp người nông dân thấy được tầm quan trọng của từng yếu tố cũng như mối quan
hệ của chúng
? Yếu * Dựa vào chú thích 7, 8 SGK tr Em hãy nêu nghĩa
của câu tục ngữ trên?
- Nghĩa của câu tục ngữ là: thứ nhất là thời vụ, thứ
hai là canh tác
? Kh * Em có nhận xét gì về hình thức câu tục ngữ này?
Kinh nghiệm đúc kết trong câu tục ngữ này như thế
Trang 10- Câu tục ngữ rút gọn lại một cách tối thiểu nhất( cực
gọn) và đối xứng Qua đó nhấn mạnh hai yếu tố thì
và thục, thông tin nhanh, dễ nói, dễ nghe, dễ nhớ.
- Trong trồng trọt cần đảm bảo hai yếu tố : thời vụ
và đất đai, trong đó yếu tố thời vụ là quan trọng hàng
đầu vì trồng cây đúng thời vụ sẽ thu hoạch đúng thời
gian thời tiết thuận lợi nhất như tranh được mưa lụt
hoặc mưa đúng lúc, giúp cải tạo đất sau mỗi thời vụ
- Câu tục ngữ khẳng định tầm quan trọng của thời
vụ và đất đai đã được khai phá, chăm bón đối với nghề trồng trọt
III Tổng kết - ghi
nhớ (5 phút)
? Kh * Nêu những đặc sắc nghệ thuật và nội dung của 8
câu tục ngữ trên?
- Nghệ thuật: Lối nói ngắn gọn, có vần nhất là vần lưng, các vế thường đối xứng nhau cả về hình thức và nội dung, lập luận chặt chẽ, giàu hình ảnh.
- Nội dung: Những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất
đã phản ánh những kinh nghiệm quý báu của nhân dân trong việc quan sát các hiện tượng thiên nhiên và trong lao động sản xuất Những câu tục ngữ ấy là “túi khôn” của nhân dân nhưng chỉ có tính chất tương đối chính xác vì không ít kinh nghiệm chỉ được tổng kết chủ yếu là dựa vào quan sát.
HS - Đọc * Ghi nhớ (Tr 15)
c) Củng cố, luyện tập:
? Thế nào là tục ngữ? Phân tích một câu tục ngữ đã học mà em thích nhất?
d) Hướng dẫn HS tự học ở nhà: (2’)
- Về nhà học thuộc lòng các câu tục ngữ đã tìm hiểu
- Tập phân tích lại từng câu Làm bài luyện tập của bài này Chuẩn bị bài: Chương trình địa phương theo câu hỏi trong SGK
=========================