GV khái quát về nghệ thuật chủ đề nhóm 1: Qua NT đối ý, ngắt nhịp, sử dụng hoán dụ, nói quá và lập luận ngầm lược các từ lập luận , các câu TN không chỉ nói lên các hiện tượng thiên nhiê[r]
Trang 1Ngày soạn : 4/1/2008 Tuần 19 Ngày dạy : 6/1 /2008 Tiết 73
I MỤC TIÊU: Giúp HS
- Hiểu sơ lược thế nào là tục ngữ
- Hiểu một số nội dung và hình thức nghệ thuật (kết cấu, nhịp điệu, cách lập luận) và ý nghĩa của một số câu tục ngữ trong bài học, đặc biệt là cách lập luận
- Thuộc lòng những câu tục ngữ trong văn bản
- GDHS lòng yêu thiên nhiên, lao động sản xuất
II CHUẨN BỊ CỦA THẦY VÀ TRÒ:
1 Thầy: Thiết kế bài giảng
2 Trò: Sưu tầm các câu tục ngữ thuộc chủ đề trên
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG:
1.Ổn định tổ chức: (1’)
2 KTBC: (4’) - Kiểm tra việc chuẩn bị bài của HS
3 Bài mới: Giáo viên giới thiệu bài.
Tục ngữ là trí khôn muôn đời của nhân dân Mỗi câu tục ngữ là một bài học lớn Kho tàng của tục ngữ của nhân dân ta rất phong phú với nhiều mảng khác nhau,trong đó có mảng về tục ngữ thiên nhiên,về lao động sản xuất
5’
25’
HOẠT ĐỘNG 1: GVHDHS ĐỌC VĂN BẢN VÀ
CHÚ THÍCH TRANG 3, 4 SGK CHÚ Ý CHÚ
THÍCH (*)
GV Đọc mẫu một số câu tục ngữ
HS Đọc tiếp theo hết
Chú ý những cấu từ ngữ khó hiểu
H Qua tìm hiểu chú thích, em hiểu thế nào là tục ngữ?
(Khái niệm SGK/3)
GV nhấn mạnh:
- Về hình thức: Tục ngữ là một câu nói có đặc điểm
ngắn gọn , có kết cấu bền vững, có hình ảnh và nhịp
điệu rất dễ nhớ, dễ lưu truyền
- Nội dung: TN diễn đạt kinh nghiệm, cách nhìn nhận
của nhân dân với thiên nhiên, lao động sản xuất, với
con người, với xã hội Có câu chỉ nghĩa đen, nghĩa
bóng…
- Sử dụng: TN được nhân dân sử dụng vào mọi hoạt
động đời sống để nhìn nhận ứng xử thực hành và làm
cho lời nói thêm hay, thêm sinh động
HOẠT ĐỘNG 2 HDHS TÌM HIỂU VĂN BẢN
H Em có thể chia 8 câu tục ngữ trong bài làm mấy
nhóm? ( Hai nhóm )
- Nhóm1: Câu 1, 2, 3, 4: những câu TN nói về thiên
nhiên
I ĐỌC – TÌM HỂIU CHÚ THÍCH
Khái niệm tục ngữ: SGK / 3
II TÌM HIỂU VĂN BẢN
Trang 2- Nhóm 2: Câu 5, 6, 7, 8: Những câu TN nói về lao
động sản xuất
Tìm hiểu câu 1
H Có khi nào đi nằm chưa ngủ đãsáng?
Cách nói như vậy nhằm diễn đạt ý gì?
HS Đêm tháng năm rất ngắn.
H Có khi nào ban ngày chưa cười (sống trong hđ vui
vẻ) đã tối? Cách nói quá như vậy nhằm mục đích gì?
HS Ngày tháng mười rất ngắn
GV Như vậy, tháng năm-ngày ngắn
Tháng mười – ngày dài
H Kinh nghiệm của câu tục ngữ là gì?
HS Tính toán vào mùa vụ, công việc trong ngày,
giữ gìn sức khoẻ
H Em có nhận xét gì về kết cấu, hình thức, và nghi
vấn
của câu tục ngữ?
HS + Kết cấu : ngắn gọn, 2 vế
+ Vần : năm – nằm, mười – cười vần lưng
+ Phép đối : đối vế, đối ngư õ:
đêm tháng năm >< ngày tháng mười, và đối từ
H Với các biện pháp nghệ thuật trên làm cho câu văn
có tác dụng gì?
HS Giàu hình ảnh, gây ấn tượng về sự vất vả của
người
nông dân thông qua lối nói giàu hình ảnh + nói quá
Phân tích câu 2.
H Em hiểu nghĩa từ “mau” và “vắng” ở đây như thế
nào để có thể coi đó là 2 từ trái nghĩa?
HS “mau” được hiểu là “nhiều”, “vắng” là “ít”
Hoặc “mau” được hiểu là “dày”, vắng là “thưa”
H Câu TN nói về tính chất báo hiệu thời tiết của sao
như thế nào?
HS Nhiều sao, trời trong, báo hiệu ngày hôm sau sẽ
nắng và ngược lại, ít sao, trời tối đen báo hiệu ngày
hôm sau sẽ mưa…
H Giá trị mà câu tục ngữ này để lại là gì?
H Hãy cho biết đặc điểm nghệ thuật của câu tục ngữ ?
HS Phép đối Mau >< vắng (bằng - trắc)
Nắng >< mưa (trắc - bằng)
Phân tích câu 3
H Từ việc chú thích “Ráng mỡ gà”, em hãy cho biết
cụm từ “có nhà thì giữ” ngụ ý gì?
1 Những câu tục ngữ nói về thiên nhiên
Câu 1:
Đêm tháng năm chưa nằm đã ngủ Ngày tháng mười chưa cười đã tối
Tháng năm ngày ngắn, tháng
mười ngày dài
Vận dụng kinh nghiệm vào chuyện tính toán, sắp xếp công
việc hoặc vào việc giữ gìn sức
khoẻ cho mỗi người vào mùa hè và mùa đông
Câu 2:
Mau sao trời nắng, vắng sao trời mưa
= > Giúp con người ý thức biết nhìn sao để dự đốn thời tiết,sắp xếp cơng việc
Câu 3:
Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ
Trang 3HS “Có nhà thì giữ” có nghĩa là chuẩn bị chống giữ
nhà cửa để đề phòng với giông bão
H Cách nói để sử dụng biện pháp tu từ gì?
HS Cách nói hoán dụ, ý nói việc giữ nhà là một việc
có liên quan đến bão
H Giá trị của kinh nghiệm mà câu TN thể hiện?
H Em hãy chuyển câu TN thành một câu lập luận với
các từ (khi, nếu, thì)?
HS Khi thấy ráng mỡ gà, nếu có nhà thì lo giữ
Phân tích câu 4.
H Em hiểu tại sao “Kiến bò” ?
HS Bò ngang hay bò lên Thì lại lo lụt? (bò lên, thoát
khỏi đất ẩm, và tránh nước)
H Em hãy chuyển câu tục ngữ thành câu nghị luận với
các từ (khi, thì, chỉ, lại)?
HS Tháng 7, khi thấy kiến bì lên thì chỉ lo lại lụt
H Câu tục ngũ không chỉ có tính dự báo thời tiết mà
còn nói lên điều gì về tâm trạng?
HS Nỗi lo của người nông dân về lụt lội (qua từ: chỉ,
lại
cứ xảy ra hằng năm)
H Bốn câu tục ngữ trên nói có đặc điểm gì chung?
GV khái quát về nghệ thuật chủ đề nhóm 1:
Qua NT đối ý, ngắt nhịp, sử dụng hoán dụ, nói quá và
lập luận ngầm (lược các từ lập luận ), các câu TN
không chỉ nói lên các hiện tượng thiên nhiên, báo hiệu
thời tiết (mưa, lụt, bão, ngày ngắn, dài…) mà còn có ý
khuyên nhủ nhau, thông cảm với nhau về cái thuận lợi,
khó khăn của thời tiết đối với cuộc sống
* HS TÌM HIỂU TỪNG CÂU TN TRONG NHÓM 2:
Tìm hiểu câu 5
H Em hiểu “tấc vàng” theo nghĩa như thế nào ?
Nói như vậy có quá không?
HS Tấc vàng: có nghĩa là đất nếu biết khai thác,
có thể làm ra giá trị của cải như vàng
H Em hãy chuyển câu TN thành một câu nghị luận?
HS Lập luận với các từ tương đương ( là, bằng ,như ,
ngang…)
Ví dụ : Tấc đất ngang tất vàng
H Tại sao dân gian lại nói “Tấc đất tấc vàng” mà
Dự đoán bão, giúp người dân
chủ động giữ gìn nhà cửa, hoa màu…
Câu 4:
Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt
Dự đoán lũ lụt
2 Những câu tục ngữ nói về lao động sản xuất.
Câu 5:
Tấc đất, tấc vàng.
Đất nếu biết khai thác có thể làm ra giá trị của cải như vàng
Trang 4không nói “thước đất thước vàng”?
(C H dành cho HSG)
Tìm hiểu câu 6
Đọc biểu cảm câu TN, chú ý nhịp ngắt, trọng tâm ở các
từ mang nghĩa: nhất – trì, nhị –viên, tam – điền
H Hãy dịch nghĩa từng từ Hán trong câu TN ra từ Việt?
Từ đó đánh giá cách dịch toàn câu của văn bản
HS.Nhất = một, canh = trồng, trì = ao, nhị = hai,
viên = vườn, tam =ba, điền = ruộng.
Cách dịch đã Việt hoá một cách nhuần nhuyễn câu
Tục ngữ Hán Việt
H Cũng như các câu tục trên, cách gieo vần lưng cùng
thanh điệu đã có tác dụng gì đối với tính nghị luận
của câu tục ngữ?
HS thảo luận, trả lời : Cùng thanh điệu để dễ đọc,
đọc dễ nhớ, khẳng định mqh của các luận cứ
H Em thấy sự sắp xếp thứ tự ưu tiên trong canh tác của
câu TN có phù hợp với phương pháp chuyển đổi sản
xuất ở nông thôn nước ta hiện nay không?
HS Không, tuỳ từng nơi mà áp dụng thứ tự này một
cách hiệu quả
Tìm hiểu câu 7.
H Kinh nghiệm trồng trọt ở câu TN này áp dụng cho
loại cây nào? Có thể áp dụng được không?
HS Aùp dụng trước hết đối với cây lúa
H Tại sao nói câu TN này (cũng như câu trên) có cách
lập luận vừa tổng hợp, vừa phân tích? Để đạt yêu
cầu
lập luận đó, có cách diễn đạt nào cô đúc hơn không?
HS Tổng hợp, nêu đủ các yếu tố cần thiết cho việc
trồng trọt có năng suất
- Phân tích: Sắp xếp thứ tự quan trọng một cách dứt
khoát đối với từng yếu tố
- Câu TN tỉnh lược diễn đạt đến mức không, thể tỉnh
lược được nữa mà lập luận vẫn sáng sủa, rõ ràng
Tìm hiểu cầu 8
H Dựa theo phần chú thích, em hãy diễn xuôi câu tục
ngữ này?
HS Nhất là đúng thời vụ, nhì là đất phải cày bừa, cuốc
xới kĩ, nhuyễn
H Câu tục ngữ này khuyên người nông dân điều gì?
GV khái quát TN và chủ đề của nhóm TN 2
Câu 6:
Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền
Nói về thứ từ các nghề, các công việc đem lại lợi ích cho con người
Giúp con người biết khai thác tốt điều kiện hoàn cảnh tự
nhiên để tạo ra của cải vật chất
Câu 7:
Nhất nước, nhì phân, tam cần , tứ giống
Khẳng định thứ tự quan trọng
của các yếu tố đối với nghề trồng trọt
Câu 8:
Nhất thì, nhì thục.
Trang 53’
Qua TN dùng nhịp ngắt thay cho qht, cách lập luận cân
bằng không, dùng từ cân bằng, cách sử dụng từ Hán
Việt quen thuộc và có tính cô đúc triệt để của việc lập
câu
Ý nghĩa to lớn của đất đai đối với sản xuất và các
kinh nghiệm, sản xuất từ việc chọn nghề trồng, nuôi
đến các yếu tố quyết định năng suất
HOẠT ĐỘNG 4: HDHS TỔNG KẾT.
HS Đọc phần ghi nhớ SGK/5
HOẠT ĐỘNG 5: HDHS LÀM BÀI TẬP
Sưu tầm những câu tục ngữ phản ánh kinh nghiệm của
nhân dân ta về hiện tượng tự nhiên
HS Làm vào phiếu học tập
Câu tục ngữ khuyên làm ruộng không được quên thời vụ, cũng không được quên việc đồng áng
II TỔNG KẾT
GHI NHỚ SGK/5.
III LUYỆN TẬP
- Tháng 5 u ám thì nắng
Tháng 8 u ám thì mưa
- Mưa cá mòi, muốn lòi con mắt
- Lụt tháng ba, cháy nhà tháng tám
- Ong võ vẽ làm tổ bụi gai thấp thời lụt nhỏ, cao thời lụt to
4 CỦNG CỐ: (3’)
- Định nghĩa câu tục ngữ
- Phân nhóm câu tục ngữ, giá trị của từng câu tục ngữ ?
- Những kinh nghiệm rút ra từ tục ngữ ? Giá trị của TN đối với cuộc sống sinh hoạt và trong lao động sản xuất của nhân dân ta?
5 DẶN DÒ: (2’)
- Học thuộc lòng định nghĩa TN Học phần ghi nhớ Sưu tầm các câu TN với chủ đề trên
- Đọc thêm: Đọc kĩ phần chú thích để hiểu nghĩa đem của các câu TN HDHS dựa vào nhịp ngắt để diễn đạt lại các câu TN thành câu văn xuôi có tính chất nghị luận
Ví dụ : Nếu trăng quầng thì hạn, nếu trăng tán thì mưa;
Nuôi lợn thì ăn cơm năm, còn nuôi tằm thì ăn cơm đứng
TẬP LÀM VĂN.
+ Sưu tâm những câu ca dao, tục ngữ ở địa phương mang tính địa phương
+ Mỗi HS sưu tâm ít nhất là 20 câu