Với đề tài này tôi muốn góp một ý kiến tìm ra hướng tiếp cận đúng và đầy đủ hơn nhằm nâng cao chất lượng khả năng tiếp thu bài thơ "Bạn đến chơi nhà'', nhằm làm rõ phong cách nghệ thuật [r]
Trang 1Một hướng tiếp cận bài thơ bạn đến chơi nhà
I Lý do chọn đề tài
1 Lý thuyết
Ngữ văn là môn học có vị trí đặc biệt trong việc thực hiện mục tiêu chung của nhà "# T.H.C.S Nó là bộ môn thuộc nhóm khoa học- xã hội, vừa giúp "# học hình thành từng "3 về trình độ học vấn phổ thông tạo tiền đề cho các em học ở bậc cao hơn Đồng thời giúp "# học phát triển và hoàn thiện về mặt nhân cách, các em biết yêu cái hay cái đẹp, ghét cái xấu, biết cách ăn nói, giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày.Từ đó ta thấy trong học văn con "# tiếp cận tác phẩm văn "< có ý nghĩa quan trọng Đây là một vấn đề mà khi học và cảm thụ văn "< học sinh còn khá nhiều lúng túng và bỡ ngỡ, đặc biệt khi các em học các tác phẩm văn học trung đại
Bài thơ "Bạn đến chơi nhà" của tác giả Nguyễn Khuyến là một thi phẩm
nghệ thuật hay thể hiện phong cách nghệ thuật, tâm hồn thanh cao trong sáng
của ''Nhà thơ của làng cảnh Việt Nam'' Tác phẩm "Q "! vào giảng dạy trong
"< trình T.H.C.S, Ngữ văn 7- tập 1, thuộc mảng thơ trữ tình trung đại Việt Nam
Khi "3 dẫn học sinh tiếp cận bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' chúng ta chỉ
tập trung khai thác tình cảm chân thành, sâu sắc của Nguyễn Khuyến dành cho bạn của mình, mà không chú trọng đến khai thác cảnh sắc thiên nhiên trong bài thơ Nếu vậy vô tình chúng ta làm mất đi phần nào giá trị đích thực của tác phẩm
và "! dẫn dắt học sinh đi đến sự cảm nhận sâu xa về hồn thơ cũng " phong cách thơ của bậc thi nhân "# Bùi
Hiện nay, giáo dục có đang có sự chuyển biến rất mạnh mẽ, đặc biệt về 1"< pháp giảng dạy '"< trình đổi mới SGK ở bậc THCS đã "Q thực hiện bắt đầu từ năm học 2002 - 2003, đến nay "3 đầu đã đạt "Q một số kết quả đáng khích lệ, phần nào tích cực đẩy mạnh sự phát triển của nghành, đáp ứng nhu cầu tri thức ngày càng của xã hội
Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn trong nhà "# THCS, bản thân thấy "Q vai trò ý nghĩa lớn của đổi mới 1"< pháp trong dạy và học hiện nay Để góp phần nho nhỏ trong cuộc đó, chúng tôi xin góp một cách hiểu, tiếp cận tác phẩm văn học và thiết kế bài dạy "Bạn đến chơi nhà " trong "< trình SGK ngữ văn 7, tập I
Qua đề tài: Hướng tiếp cận bài thơ "Bạn đến chơi nhà" - Ngữ văn 7, tập 1. Bản thân tôi mong muốn "! lại hiệu quả cao trong dạy và học bài thơ
"Bạn đến chơi nhà'' Vì vậy rất mong "Q sự ủng hộ và chia sẻ của các đồng
nghiệp
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:
1 Thực trạng:
Văn học trung đại (Tính từ văn học thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) "Q "! vào giảng dạy trong "< trình T.H.C.S ở tất cả các khối lớp từ 6 đến 9, trong
đó có rất nhiều các tác phẩm thơ hay "< xứng với vị trí các thi nhân trong từng giai đoạn văn học Song cái hay của các tác phẩm văn "< ấy cũng "!
Trang 2"Q học sinh khám phá và lĩnh hội triệt để Điều đó do nhiều nguyên nhân đem lại, song cơ bản văn học cổ cũng là một mảng văn học đòi hỏi sự nỗ lực rất lớn trong khả năng tiếp cận của "# học
Trong dạy học tác phẩm văn "< một trong những nguyên tắc cơ bản là phải "3 dẫn học sinh tiếp cận và khai thác tác phẩm trữ tình theo đặc " thể loại.Thế " trong thực tế giảng dạy, giáo viên chúng ta còn đôi lúc mắc
mớ trong 1"< pháp dạy học thơ trữ tình Xử lí tác phẩm thơ trữ tình theo đặc
" thể loại có ý nghĩa rất lớn Nắm vững đặc " của thơ trữ tình giúp giáo viên biết cách "3 dẫn học sinh chiếm lĩnh tác phẩm một cách đúng đắn hơn
Vì vậy khi giảng dạy bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' ta không chỉ khai thác chất
tình mà cần nhìn và tiếp cận thi phẩm ở góc độ mới nữa là cảnh trong thơ
Với đề tài này tôi muốn góp một ý kiến tìm ra "3 tiếp cận đúng và đầy đủ
nhằm làm rõ phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khuyến, "! nội dung " ": tình cảm của nhà thơ vào mạch suy nghĩ của học sinh, làm cho văn học cổ trở thành niềm rung động yêu mến của thế hệ trẻ.Từ đó học sinh thấy và cảm nhận
"Q đóng góp to lớn về nội dung " ": cũng " cách sử dụng ngôn ngữ dân tộc tài hoa của Nguyễn Khuyến.Từ việc khai thác giá trị nội dung và nghệ
thuật của bài thơ "Bạn đến chơi nhà'', chỉ ra "Q sự hoà quện giữa nhân cách
cao đẹp, tình bạn chân thành và tâm hồn yêu thiên nhiên, gắn bó với nông thôn Viêt Nam trong cả bài thơ.Từ đó mạnh dạn "! ra một "3 thiết kế bài dạy
"Bạn đến chơi nhà "
2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên.
Học sinh khối 7 ở "# có 79 em Đa số các em ở lứa tuổi từ 13 đến 14 tuổi, tuổi còn nhỏ, thể lực cũng còn yếu, năng lực học tập còn hạn chế Các em vừa mới làm quen với 1"< pháp dạy học ở cấp II Bên cạnh đó hiểu biết về cuộc sống của các em còn khá ít ỏi, điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị
phục vụ cho việc giảng dạy theo 1"< pháp mới còn hạn chế, vì thế khi học
các tác phẩm thơ trung đại( của Việt Nam và Trung Quốc) trong "< trình ngữ văn học kì 1, với các em quả thật là không đơn giản Bởi vậy, trên thực tế hàng năm khả năng tiếp thu, lĩnh hội kiến thức phần văn học trung đại nói chung
cũng " riêng bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' ở các em tỉ lệ đạt khá giỏi "!
nhiều( chiếm 8 - 12%), tỉ lệ yếu kém vẫn còn nhiều( chiếm 30 - 33%)
Cụ thể kết quả kiểm tra khả năng tiếp thu tác phẩm ''Bạn đến chơi nhà''
trong học kì I, năm học 2004 - 2005:
Điểm 9 -
10 Điểm 7 - 8 Điểm 5 - 6 Điểm 3 - 4 Điểm 0 - 2 Lớp sốSỉ Tổng
Tổng
Tổng
Tổng
Tổng
Trang 3Từ thực trạng trên, để giúp tiết dạy có hiệu quả tốt hơn, với mong muốn học
dạn cải tiến nội dung, 1"< pháp tiếp cận bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' qua đề
tài: Hướng tiếp cận bài thơ "Bạn đến chơi nhà" - Ngữ văn 7, tập I
B Giải quyết vấn đề:
I Các giải pháp thực hIệN:
1 Tiếp cận qua hình tượng nhân vật trữ tình.
Tiếp cận văn "< là đến gần tác phẩm văn "< để tìm hiểu, khám phá
nó Đây là một "3 rất quan trọng phải vận dụng nhiều năng lực tâm lí, cảm thụ
ở nhiều bình diện khác nhau.Tiếp cận đúng thì việc tìm hiểu, phân tích, bình giá tác phẩm sẽ dễ dàng, hiểu chính xác đầy đủ giá trị nội dung - nghệ thuật h"
": chủ đề) của tác phẩm
Để tiếp cận đúng đắn một tác phẩm văn "< cần phải loại trừ những ấn
"Q chủ quan sai lệch về nó Cần xác định rõ: Mỗi tác phẩm văn "< bao giờ cũng là lời nhắn gửi trực tiếp hay gián tiếp, kín đáo hoặc công khai của nhà văn về cuộc đời và với cuộc đời
Thơ trữ tình con "# không "Q phô ra mọi mặt " trong truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết (thuộc 1"< thức tự sự ) mà chỉ cho độc giả thấy rõ tâm " tình cảm, suy nghĩ "3 mơ, đó là nhân vật trữ tình
Trong "Bạn đến chơi nhà'' ta xác định "Q nhân vật trữ tình là bản thân tác
giả - đóng vai trò là chủ nhà trong tình huống đón bạn và đãi bạn thân xa lâu ngày đến thăm ở bài thơ, Nguyễn Khuyến không trực tiếp nói lên tình cảm, tâm
sự của mình " cả bài thơ đã toát lên tâm " tình cảm về tình "# tình đời cũng " cảm xúc "3 cảnh sắc và R" vị của làng quê nông thôn Việt Nam Vì
lẽ đó, khi giảng dạy bài thơ này GV cần phải biết "3 dẫn học sinh tiếp cận, chiếm lĩnh hình "Q cảm xúc, hình "Q nhân vật trữ tình ta phải làm toát lên
"Q nhân cách trong sáng cao "Q của "nhà thơ của làng cảnh Việt Nam".
Nguyễn Khuyến(1835 - 1909), trong cuộc đời 74 năm ông có 11 năm làm quan, 25 năm ở ẩn (1884 - 1909); là một bậc trí thức cao " ông luôn sống gần dân, chan hòa với thôn quê, đất "3% Là "# có nghị lực phi "# trong cuộc sống và luôn gắn bó với thực tiễn đời sống; với ông ( cũng là của "# trí thức) vấn đề lớn nhất là vấn đề dân "3 thấy mình không giúp gì "Q cho dân,
phẩm chất ấy nên ông đã từ quan về quê ở ẩn Những năm sống ở ẩn cũng là thời gian mà nhà thơ Nguyễn Khuyến đạt "Q sự sâu sắc và giá trị về nội dung và
nghệ thuật cao hơn so với các thời kỳ "3% Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà""Q
sáng tác trong thời gian Nguyễn Khuyến đã cáo quan
Nguyễn Khuyến sống là thời suy vi của lịch sử đất "3f Đất "3 bị xâm chiếm chiếm, triều đình "< hèn thối nát, nhân dân lầm than cực khổ Là một đại khoa làm quan Tam phẩm, tham gia giữ gìn kỷ "< phong kiến, Nguyễn Khuyến
Trang 4thấy rõ sự suy thoái vô 1"< cứu chữa ông rơi vào bế tắc và thật sự bi quan
"3 cuộc đời và cả đau đớn "3 thời đại:
" Ngẫm đến bút nghiên đáng trào nước mắt
Ngước nhìn sông núi khôn xiết buồn đau".
Lời tri âm của Nguyễn Khuyến muốn gửi "# cùng chung tâm tình, cùng sông núi là thế đó! Qua từng tác phẩm tấm lòng của một con "# luôn gắn bó với cuộc đời càng đậm nét Đấy chính là sức mạnh của tác phẩm văn "< % Qua tác phẩm là sự đánh thức, khêu gợi tâm hồn rung động của "# đọc Từ đó tác giả đã đốt cháy lên trong lòng "# đọc những tia lửa , những ngọn lửa tình
cảm , những nguồn rung động sâu lắng Qua bài thơ “Bạn đến chơi nhà” cụ
Tam Nguyên Yên Đỗ không chỉ cho độc giả niềm rung động sâu lắng "3 một tình bạn cao quí, trong sáng và rất tuyệt đẹp mà còn gửi tới chúng ta một "<
vị đậm chất làng quê, nông thôn Việt Nam thuần khiết, đơn sơ Vậy nên khi tìm
hiểu phân tích bài thơ “Bạn đến chơi nhà” là ta giúp Nguyễn Khuyến nói và
khẳng định "Q nhân cách, phẩm chất tâm hồn của thi nhân
Đến với thơ Nguyễn Khuyến ta thấy ông không chỉ là một nhà thơ trào phúng sâu sắc, nhà thơ hiện thực tài năng mà còn là nhà thơ trữ tình xuất sắc Vì
thế tiếp cận "Bạn đến chơi nhà'' là ta tiếp cận hình "Q trữ tình, tức tiếp cận,
tìm hiểu tình cảm cụ thể của tác giả trong hoàn cảnh cụ thể " rất tinh tế Đó
là giá trị đích thực mà một tác phẩm văn học mang đến cho độc giả
Mác-xim Goorki đã nói : "Văn học là nhân học" thật hoàn toàn đúng đắn
Trong tác phẩm văn học dù trực tiếp hay không trực tiếp nói đến con "# song trung tâmcủa tác phẩm vẫn là cuộc sống con "#% Trong thơ trữ tình con "#
thông qua cảm xúc của thi nhân ở "Bạn đến chơi nhà'' nhà thơ đã tập trung nói
về một tình huống: có mà không, không mà có trong mối quan hệ giữa vật chất
và tinh thần Nhân vật trữ tình là một vị quan ở ẩn, đã rời xa chốn quan "# từ lâu; là "# " thời mẫn thế " quả là không ngẫu nhiên khi nhà thơ để nhân vật trữ tình trong cảnh sắc "< vị của làng quê để giải bày tâm hồn, tấm chân tình cao đẹp dành cho bạn Chúng ta đều biết cảnh sắc của thôn quê với những hình ảnh mộc mạc, giản dị là nguồn khơi gợi bao xúc cảm cho thi ca.Với một con "# thanh cao " Nguyễn Khuyến, chán ghét sự đời đầy rối ren, tao loạn; Ông muốn gửi lòng mình vào con "# thiên nhiên nơi miền yên bình ấy Vì thế chỉ có những "< vị, cảnh vật của làng quê mới giúp Nguyễn Khuyến trải lòng mình một cách thỏa thê mà thôi
Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' là bài thơ nôm khó quên, cho thấy một tâm hồn
đẹp, một tình bằng hữu thâm giao, chân tình, một tấm lòng hồn hậu, đẹp đẽ,
"Q gửi gắm nơi chốn làng quê thanh bình của vùng đồng bằng Bắc Bộ Tình
bạn của Nguyễn Khuyến trong sáng, thanh bạch, đối lập với nhân tình thế thái" Còn bạc, còn tiền, còn đệ tử - Hết cơm hết %&'( hết ông tôi'' mà Nguyễn Bỉnh
Khiêm đã kịch liệt lên án Hai nhà thơ sống cách nhau mấy trăm năm mà có cùng chung một tâm hồn lớn: nhân hậu, thuỷ chung, thanh bạch Tâm hồn đó, tấm lòng đó của tiền nhân đối với thế thái nhân tình hôm nay vẫn xứng đáng là tấm "< sáng cho mọi "# soi chung Nguyễn Khuyến không chỉ là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam mà còn là nhà thơ của tình bạn trong sáng, thuỷ chung
và cao đẹp rất đáng yêu, đáng kính
Trang 52 Tiếp cận từ đề tài thơ.
Trong nhiều mối quan hệ của cuộc sống con "# thì tình bạn +& nay vẫn
"Q coi là một nhu cầu tinh thần không thể thiếu "Q% Tục ngữ dân gian đã
khẳng định ''Giàu vì bạn, sang vì vợ''.Truyện dân gian kể về đôi bạn a" Bình -
"< Lễ (sau nhà nho ghi thành truyện thơ cùng tên) rất cảm động Danh nho
lục tỉnh Nguyễn Đình Chiểu để lại những hình "Q đẹp đẽ cao cả về tình bạn
một tên phản bạn (Truyện Lục Vân Tiên)
$"3 và sau Nguyễn Khuyến tình bạn cũng " thiên nhiên vốn là nguồn thi
hứng của nghệ thuật Với tình bạn nó là một nhu cầu thiết yếu trong đời sống
tình cảm của con "#w còn thiên nhiên lại là nơi các bậc tao nhân mặc khách
": ngoạn và gửi gắm những tâm sự, nỗi niềm, trải gửi lòng mình Trong
''Bạn đến chơi nhà" nhà thơ đã lồng ghép cả hai cảm xúc ấy.
Đến với thơ Nguyễn Khuyến nói riêng về tình bạn, ta thấy nhà thơ dành cho
mảng thơ này một vị trí khá " ái Ta có thể bắt gặp một cảm xúc chân thành của
nhà thơ đang tâm tình, thủ thỉ với bạn về thế thái, nhân tình:
''Tuổi già đời loạn cảnh gieo neo,
Mùa mất, dồn thêm nạn đói theo.
Cháo rau không đủ, lão lo nghèo
Cõi trần chật vật ai không thể,
Thân thể loàng xoàng nghĩ chán phèo.
Riêng cụ Đào +& sung ?&L nhỉ,
%&L song say tít lại nằm khèo''
( Ký song khế Lương Xá Lê ông -Đỗ Ngọc Toại dịch )
Hay: ''Thân kiện hỉ khan quân hữu mẫu
Nhỡn hoa sầu thảm ngã vô thiên.''
( Dịch xuôi: Mừng bác còn mẹ già sức vẫn khoẻ,
Ngán cho tôi mắt loá, chẳng biết trời đâu.)
(Dữ hữu nhân Đồng, Tốn dạ thoại.)
Trong những bài thơ viết về tình bạn, Nguyễn Khuyến để lại cho đời hai
bài thơ đặc sắc: ''Bạn đến chơi nhà'' và ''Khóc \& Khuê'' Lúc sinh thời,
Nguyễn Khuyến có "# bạn rất thân là "< Khuê Hai ông kết bạn từ hồi
còn để chỏm cho đến lúc đầu bạc răng long, từ thuở bạch diện " sinh cho đến
lúc "Q quan " trí Tình bạn lấp lánh bất chấp sự thay đổi của thời thế và
cảnh ngộ riêng:
''Cũng có lúc %&'( ngon cùng nhắp,
Chén quỳnh & ăm ắp bầu xuân.
Có khi bàn soạn câu văn Biết bao đông bích điển phần %&L sau.
Buổi :& cửu cùng nhau hoạn nạn Phận đẩu thăng chẳng dám than trời''.
Trang 6Nếu ''Khóc \& Khuê''đau đớn, xót xa, thống thiết, nghẹn ngào khi nghe tin bạn qua đời đột ngột thì ''Bạn đến chơi nhà'' là niềm vui mừng khôn xiết, là
nụ "# hiền và hóm hỉnh khi đã bấy lâu nay bạn già mới về thăm " vậy, theo
dòng cảm xúc của thơ Nguyễn Khuyến ta thấy ''Bạn đến chơi nhà'' cũng nằm
trong mạch cảm hứng về tình bạn
Nhân vật trữ tình trong bài thơ đóng vai trò là một vị chủ nhà đón khách là
"# bạn xa quí lâu ngày đến chơi (Đã bấy lâu nay bác tới nhà ) Thế mà chủ
nhà lại gặp tình huống thật khó xử :
"Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa
Ao sâu & cả, khôn trài cá,
Cải chửa ra cây, cà mới nụ , Bầu vừa rụng rốn, &LI & hoa
Đầu trò tiếp khách trầu không có"
Sáu câu thơ toát lên một nụ "# hóm hỉnh Một ý thơ bao trùm : Đã lâu ngày bạn mới đến chơi , biết lấy gì đãi bạn đây? Thế " một tình thế khá éo le: Có tất cả mà củng chẳng có gì để đãi bạn thân ! Có ao và cá, có "# và gà,
có cà và cải, có "31 và bầu, " Tất cả các lời thơ trên, ta thấy Nguyễn Khuyến đang giãi bày với bạn: trong nhà ngoài "# có bao nhiêu là thứ, " thực ra chẳng có gì để thết đãi bạn, đãi bạn vì tất cả mọi thứ, mọi thức đều "!
đến lúc, đến thời! Câu thơ thứ bảy tiếp nối, mở rộng ý thơ trên, khẳng định luôn
cái ''không có'':
''Đầu trò tiếp khách trầu không có''
Phải chăng cái nghèo của cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã đến mức ấy " ''Vẻ chi một mớ trầu cay''(ca dao) Nhà thơ đã thậm ," hoá cái nghèo, thi vị hoá cái nghèo Một ông quan to triều Nguyễn về ở ẩn, với một cơ ngơi ''chín sào & thổ
là nơi ở'' thì không thể ''miếng trầu là đầu câu chuyện'' để tiếp bạn cũng ''không có'' Đây là lời thơ hóm hỉnh, pha chút tự trào vui vui, để bày tỏ một cuộc sống
thựcPháp, lui về sống bình dị giữa xóm làng quê "< %
Trong “Bạn đến chơi nhà”, với Tam Nguyên Yên Đỗ, tiếp bạn chẳng cần
chân tình, thiết tha:
''Bác đến chơi đây, ta với ta.''
Lần thứ hai, chữ ''bác'' đã xuất hiện trong bài thơ, thể hiện một sự trìu mến, kính trọng Bác đã không quản tuổi già sức yếu, không quản "# sá xa xôi đến thăm tôi, còn gì quí bằng! Tình bạn là trên hết Không một thứ vật chất nào có
thể thay thế "Q tình bạn tri âm, tri kỉ Mọi cái đều ''không có'' " lại ''có'' :
tình bằng hữu thân thiết
Bên cạnh những vần thơ hay viết về tình bạn, Nguyễn Khuyến là một trong những nhà thơ có nhiều bài thơ thật hay về làng cảnh quê "< Việt Nam
"# yêu thơ "3 nhà có ai lại không thuộc và biết đến chùm thơ thu ba
bài(Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm) của thi nhân Trong''Bạn đến chơi nhà'' không
chỉ ngợi ca tình bạn mà còn gợi ra không khí làng quê, "# xanh, cây trái miền
Trang 7Bắc Việt Nam thật tài tình của Nguyễn Khuyến Bởi qua lời nhà thơ bức tranh
"# Bùi thân thuộc hiện lên thật sống động, vui "<% Một cuộc đời thanh bạch,
ấp áp cây đời và tình "# rất đáng tự hào Chúng ta " cảm thấy Nguyễn Khuyến đang dắt tay bạn ra thăm "# cây ao cá, tận ": thú vui dân dã của một ông quan về ở ẩn Chỉ một vài nét chấm phá, nhà thơ đã phác hoạ, gọi tên
đúng "Q cả hồn cốt của làng quê Việt Nam Là "# dân đất Việt, ai mà lại không biết đến những cà, "31 bầu Thậm chí khi:
Anh đi anh nhớ quê nhà,
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm &
Trong ''Bạn đến chơi nhà'' không chỉ ngợi ca tình bạn mà còn gợi ra không
khí làng quê, "# xanh, cây trái miền Bắc Việt Nam thật tài tình Không khí làng quê Hà Nam cứ dậy lên hết "< sắc, âm thanh qua mỗi câu thơ tiếp bạn già Có ao sâu, "3 cả tràn bờ, có "# rộng xanh "3 cải, muống giàn bầu
đung "! quả tròn " bầu, quả dài " lọ Hoa "31 vàng rực Ong "3 rộn ràng, gà mẹ, gà con bới đất tìm sâu Bầu trời xanh ngăn ngắt Cảnh mới sinh
động, ấm áp và thân mật, gần gũi vô cùng Phải hiểu lắm, yêu lắm cảnh làng quê mới có thể hạ những câu đơn giản cứ ngỡ " là chẳng phải cố gắng suy nghĩ gì
mà khiến "<2 đọc vừa vui vừa cảm động đến nao lòng Bởi vì đó cũng chính
là cảnh quê của ta, làng quê - miền thơ ấu và cuộc sống êm đềm của mỗi con "# Việt Nam
3 Tiếp cận thông qua từ ngữ và hình ảnh, nhịp điệu.
Tình cảm thể hiện sắc thái riêng biệt của nhà thơ "Q gửi gắm qua hệ thống ngôn ngữ phù hợp Trong thơ trữ tình ngôn ngữ thể hiện khí chất và cá tính của "# nghệ sĩ một cách trọn vẹn
Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' là bài thơ nôm hay viết về tình bạn đẹp Mở ra
bài thơ là những câu nhập đề rất tự nhiên, " một lời nói mộc mạc của nhà thơ sau bao tháng ngày mới gặp lại bạn Lời chào vồn vã, biểu lộ niềm vui khôn xiết:
''Đã bấy lâu nay bác tới nhà''
''Đã bấy lâu nay'' là bao thời gian, năm tháng? Bộ phận trạng ngữ "Q
tác giả "! lên đầu câu có tác dụng đậm nét trong diễn tả tình cảm của nhà thơ
Đó là sự nhớ mong, niềm xúc động và sung E"3 vô hạn khi gặp lại bạn
Chữ ''bác'' gợi lên thái độ niềm nở, thân mật và kính trọng của nhà thơ đối với bạn tri âm, một cách ," hô thân tình, mở ra lời chào với "# bạn đã lâu ngày mới đến thăm Cũng từ ngữ ấy, Tam Nguyên Yên Đỗ một lần nữa muốn khẳng định sự trìu mến, kính trọng dành cho bạn khi đặt nó ở vị trí câu thơ cuối:
''Bác đến chơi đây, ta với ta.''
Từ ''bác'' và ''tôi'' đến lẽ tất nhiên là ''hai chúng ta'' Để ''ta với ta'' mới
thực sự giúp nhà thơ bộc lộ một niềm vui trọn vẹn, tràn đầy và lắng đọng trong
tâm hồn Chữ ''ta'' là đại từ nhân ," đa nghĩa( vừa chỉ số ít, vừa chỉ số nhiều),
ta vừa là nhà thơ, vừa là bạn ; tôi và bác, tuy hai mà một tuy một mà hai Chỉ một
cụm từ ''ta với ta'' " R"3 ngòi bút của Nguyễn Khuyến sao mà thật tài tình!
Sự xuất hiện của nó trong câu thơ thêm ấp áp tình đời và sâu nặng tình bạn Còn
trong câu thơ ''Một mảnh tình riêng ta với ta''( Qua Đèo Ngang ) của Bà Huyện
Thanh Quan lại là nỗi buồn cô đơn, lẻ bóng của khách ly "< khi đứng trên
Trang 8đỉnh đèo Ngang lúc hoàng hôn Qua đó ta thấy "Q khả năng sáng tạo ngôn ngữ của các thi nhân đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên giá trị của tác phẩm văn "< %
Quả thực trong bài thơ ta thấy cách sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Khuyến rất tài tình Trong câu thơ: "Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa", chữ ''thời''(thì) vốn là một " từ, rất ít khi xuất hiện vì dễ rơi vào sự tầm "# nhạt
nhẽo " R"3 ngòi bút của thi nhân, nó trở nên thanh thoát tự nhiên vô cùng
Không chỉ sử dụng ngôn ngữ tài tình, trong ''Bạn đến chơi nhà'' phần nào
thể hiện một phong cách thơ ca Nguyễn Khuyến Đó là các sự vật, hiện "Q
"Q đặt trong sự biến đổi ở các thái cực khác nhau Ông vừa nói đến mọi cái
đều ''không có'' : Nào trẻ đi vắng không có "# sai bảo; chợ xa không đi mua
"Q thức ăn đãi bạn; không bắt "Q cá, gà vì ao sâu "3 cả và "# rộng, rào
"!w rồi cải, cà, bầu, "31 đều không dùng "Q vì "! đến độ dùng; thậm
chí cả ''miếng trầu là đầu câu chuyện'' cũng không có nốt " lại có tất cả
của tình "#w có bác và tôi; có tình bạn chân thành của chúng ta Nhà thơ đã dùng cái không để nói cái có; dùng vật chất để nói về tinh thần; dùng cái cụ thể
để nói cái trừu "Q % Quả là Nguyễn Khuyến đã tạo nên hình ảnh vừa quen mà lạ "# " nhà thơ muốn chọn những từ ngữ ấy, hình ảnh ấy để biểu hiện tâm
" cảm xúc của mình, gửi vào đó một tình cảm chân thành, sâu sắc giữa cuộc đời
đầy biến đổi, thăng trầm Ta biết rằng Nguyễn Khuyến về ở ẩn là để lắng đục tìm
về với cái trong, cái yên bình sau luỹ tre làng Có lẽ vì thế mà những vần thơ viết
ở "# Bùi R"# " đều có sức lắng đọng sâu xa
Nhịp điệu của bài thơ vừa có nhịp " bất cứ bài thơ thất ngôn bát cú
="# luật nào, đó là nhịp 4/3; 2/2/3; đặc biệt ở câu 7 nhịp thơ là 4/1/2 (Đầu trò tiếp khách /trầu/ không có.) Nhịp thơ ấy đã tạo nên giọng điệu của bài thơ vừa
chậm rãi, ung dung vừa hóm hỉnh " thấp thoáng một nụ "#%
"Bạn đến chơi nhà " là thi phẩm đậm sắc trữ tình Đó là bài thơ của tiếng
nói vang lên từ tâm hồn, vẻ đẹp phẩm chất của nhà thơ Qua từng câu chữ ta cảm nhận "Q một tình bạn cao đẹp Đó là một tình bạn "Q lên trên mọi lễ nghi, vật chất tầm "# để khẳng định một tình bạn trong sáng, thuỷ chung và rất
đáng yêu, đáng kính
4 Tiếp cận từ thể loại của bài thơ.
Tiếp cận một tác phẩm văn "< ta không chỉ dừng lại ở việc tập trung khai thác tâm cảnh mà còn phải chú trọng khai thác ngoại cảnh của tác phẩm
Đồng thời khi tiếp cận cần chú ý về đặc điểm thể loại Nắm "Q đặc " của thể loại "# giáo viên đã nắm "Q chìa khoá để mở tác phẩm Từ đó giáo viên giúp học sinh hiểu tác phẩm từ góc độ đặc " thể loại, đánh giá "Q giá trị
đích thực của tác phẩm
"Bạn đến chơi nhà" "Q viết theo thể thơ thất ngôn bát cú ="# luật
Với thể thơ này qui định về niêm, luật khá chặt chẽ Về kết cấu thơ phải tuân theo bốn liên (cứ hai câu một liên): đề (câu1-2) - thực (câu3-4) - luận (câu5-6) - kết (câu7-8) Trong bài thơ Nguyễn Khuyến không tuân theo theo bố cục ấy mà cấu trúc theo: (1+6+1) câu đầu nói lên niềm vui khi bạn đến; sáu câu giữa hóm
Trang 9hỉnh "# vui, không có gì để đãi bạn; câu cuối khẳng định chỉ có tình bạn đẹp Ngay ở cặp câu 5 - 6(phần luận):
Cải chửa ra cây, cà mới nụ, Bầu vừa rụng rốn, &LI & hoa.
thì lại không phải là bàn luận mà vẫn tiếp tục làm nhiệm vụ của câu thực 3-4 (trình bày với bạn về hoàn cảnh thực tại của mình) Nguyễn Khuyến vẫn tả cảnh nhà vẫn vừa "# vừa " muốn thanh minh cùng bạn già chứ không tuân theo
bố cục nghiêm ngặt của bài thơ ="# bát cú là phải trực tiếp bàn luận vấn đề Qua đó ta thấy "Q sự sáng tạo, linh hoạt của thi nhân Chỗ bản lĩnh cao của nhà thơ chính là ở chỗ đó
Điểm lại những hình ảnh thơ của bài, ta thấy những hình ảnh thơ, điệu thơ, hồn thơ đã "Q qua những khuôn sáo trong thơ ="# của kiểu tứ thời, tứ quí, tứ linh, tứ vật Hình ảnh thơ, ngôn ngữ thơ rất giản dị, gần gũi " cũng đầy chất thơ Với sự sáng tạo đó Tam Nguyên Yên Đỗ đã làm giàu thêm, đẹp thêm cảnh
và tình của thiên nhiên, đất "3 con "# Việt Nam; góp thêm sự phong phú
và đa dạng cho nền văn học dân tộc Đồng thời giúp chúng ta hiểu hơn về phẩm chất tâm hồn cũng " ngòi bút tài hoa năng lực sáng tạo của nhà thơ
II Các biện pháp thực hiện :
Để vận dụng có hiệu quả đề tài này tôi đã tiến hành thực hiện "! vào
thiết kế giảng dạy trong bài học văn bản "Bạn đến chơi nhà " một cách cụ thể.
Thiết kế bài dạy :
Tiết 30: Văn bản : Bạn đến chơi nhà.
(SGK Ngữ văn 7, tập một)
A Mục tiêu cần đạt:
Giúp học sinh (HS) :
- Nắm và hiểu "Q tình cảm chân thành, đậm đà, hồn nhiên, trong sáng của Nguyễn khuyến đối với bạn; cảm nhận "Q bức tranh quê đậm đà "< sắc Việt Nam trong bài thơ;
- Nắm "Q nghệ thuật sử dụng ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh thơ; tiếp tục cũng cố thêm về thể thơ thất ngôn bát cú ="# luật
-Tích hợp kiến thức với phần Tiếng Việt về Quan hệ từ, Đại từ; với tập làm văn ở bài viết số 2: Văn biểu cảm
- Rèn luyện kĩ năng đọc, phân tích, cảm nhận thơ trữ tình trung đại và so sánh giữa các bài thơ cổ
B.chuẩn bị :
1 Giáo viên:
- Tài liệu tham khảo (Về Nguyễn Khuyến, bài thơ Bạn đến chơi nhà )
- ảnh Nguyễn Khuyến, tranh ảnh ao làng, căn nhà Nguyễn Khuyến
2 Học sinh:
- Đọc "3 toàn bộ bài thơ; nắm về tác giả, thể thơ , chú thích
Trang 10- Soạn bài ở nhà.
- (" tầm các bài thơ của Nguyễn Khuyến và các nhà thơ khác viết về tình bạn , thiên nhiên
C Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy - học:
Hoạt động của giáo
viên
hoạt động của học sinh
nội dung cần đạt
Hoạt động 1: ổn định lớp,
kiểm tra bài
cũ.
H: Đọc diễn cảm bài thơ
“Qua Đèo Ngang” và nêu
hiểu biết của em về tác giả
bài thơ?
- Lắng nghe và nhận
xét cho điểm
Hoạt động 2:Giới thiệu
bài học.
Tình bạn là một nhu cầu
không thể thiếu trong đời
sống của mỗi chúng ta
Hơn thế nó còn trở thành
nguồn cảm hứng vô tận,
dồi dào cho thơ văn
Nguyễn Khuyến – nhà
thơ của làng cảnh Việt
Nam, không chỉ có những
vần thơ hay viết về nông
thôn Việt Nam mà còn để
lại những áng thơ đặc sắc
về đề tài tình bạn Một
trong những bài thơ "
thế là bài “Bạn đến chơi
nhà” Hôm nay cô cùng
các em sẽ đến với bài thơ
ấy để hiểu hơn về vẻ đẹp
phẩm chất, tâm hồn cũng
" tài hoa văn "<
của nhà thơ "# Bùi
Hoạt động 3: Hướng
dẫnHS tìm hiểu chung
văn bản.
H: Đọc chú thích*SGK và
trình bày những hiểu biết
của em về nhà thơ
Nguyễn Khuyến?
1-2 học sinh trả
lời
Nhận xét, bổ sung ý kiến
Lắng nghe, cảm nhận
Dựa vào chú thích * trả lời
Làm việc độc lập
Lắng nghe và
Kiểm tra việc học bài và nắm bài
của HS
Thu hút HS vào bài
I Tìm hiểu chung văn
bản
1 Tác giả:
Nguyễn Khuyến (1835 – 1909) quê ở thôn Vị Hạ, xã Yên Đỗ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam .Là "# thông minh học giỏi
đỗ đầu cả ba kì thi nên còn có tên gọi là Tam Nguyên Yên
Đỗ.Ông ra làm quan khoảng
...vần thơ hay viết nơng
thơn Việt Nam mà để
lại thơ đặc sắc
về đề tài tình bạn Một
trong thơ "
thế ? ?Bạn đến chơi
nhà? ?? Hôm cô
các em đến với thơ. .. cao nhà thơ chỗ
Điểm lại hình ảnh thơ bài, ta thấy hình ảnh thơ, điệu thơ, hồn thơ "Q qua khuôn sáo thơ ="# kiểu tứ thời, tứ quí, tứ linh, tứ vật Hình ảnh thơ, ngơn ngữ thơ. .. riêng biệt nhà thơ "Q gửi gắm qua hệ thống ngơn ngữ phù hợp Trong thơ trữ tình ngơn ngữ thể khí chất cá tính "# nghệ sĩ cách trọn vẹn
Bài thơ '' ''Bạn đến chơi nhà'' '' thơ nôm