Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử việt nam lớp 12 ở trường thpt huyện lương tài tỉnh bắc ninh

Dạy học theo chủ đề là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị bài học, môn học có liên hệ với nhau làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn; là

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ ANH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT HUYỆN LƯƠNG TÀI TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2020

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ ANH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT HUYỆN LƯƠNG TÀI TỈNH BẮC NINH

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh” là

công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, bảng biểu, nguồn trích dẫn trong luận văn mang tính khoa học, trung thực Những kết luận của luận văn chưa từng được công

bố trong bất cứ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Anh

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình Cao học và hoàn thành luận văn Thạc sĩ, trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô khoa Lịch sử, phòng Sau đại học Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, đặc biệt là những thầy cô đã trực tiếp đứng lớp giảng dạy cho tôi trong suốt thời gian qua

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc đến TS Hoàng Thị Mỹ Hạnh - người

đã dành rất nhiều thời gian, tâm huyết, chỉ bảo tận tình, chu đáo, luôn động viên và giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn này Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu, giáo viên và học sinh trường THPT Lương Tài - nơi tôi đang công tác; Ban giám hiệu, giáo viên và học sinh trường THPT Lương Tài II, trường THPT Lương Tài III, THPT Gia Bình I, THPT

Lê Văn Thịnh - nơi tôi đến điều tra, khảo sát; các đồng nghiệp, người thân, bạn bè, đã cung cấp tư liệu và động viên tôi hoàn thành luận văn này

Trong quá trình nghiên cứu, mặc dù đã cố gắng hết sức, song do trình độ và thời gian còn hạn chế, nên luận văn còn nhiều thiếu sót Tác giả kính mong nhận được sự đóng góp của thầy, cô để luận văn được hoàn thiện hơn

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Anh

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 8

6 Giả thuyết khoa học 9

7 Đóng góp của đề tài 9

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 9

9 Cấu trúc đề tài 9

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 11

1.1 Cơ sở lí luận 11

1.1.1 Xuất phát điểm của vấn đề 11

1.1.2 Khái quát về dạy học theo chủ đề 18

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 26

1.2.2 Phân tích nguyên nhân của thực trạng 38

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 41

Chương 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 42

Trang 6

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 42

2.1.1 Vị trí 42

2.1.2 Mục tiêu 42

2.1.3 Nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 44

2.2 Quy trình xây dựng các chủ đề 46

2.2.1 Những điểm cần lưu ý khi xây dựng các chủ đề dạy học 46

2.2.2 Quy trình xây dựng chủ đề 47

2.3 Xây dựng các chủ đề dạy học phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 63

2.3.1 Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1945 63

2.3.2 Giai đoạn 1945 - 1954 64

2.3.3 Giai đoạn 1954 - 1975 65

2.3.4 Giai đoạn 1975 đến nay 66

2.3.5 Một số chủ đề khác 66

2.4 Các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực có thể sử dụng trong dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 68

2.4.1 Một số PPDH tích cực 68

2.4.2 Một số kĩ thuật dạy học tích cực 84

2.5 Thực nghiệm sư phạm 88

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 88

2.5.2 Đối tượng thực nghiệm 88

2.5.3 Nội dung thực nghiệm 89

2.5.4 Phương pháp thực nghiệm 89

2.5.5 Kết quả thực nghiệm 89

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 93

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 101

Trang 7

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề 21 Bảng 1.2 Quan điểm của GV về dạy học theo chủ đề 27 Bảng 1.3 Bảng tổng hợp ý kiến GV về PPDH theo chủ đề trong giờ học Lịch sử 31 Bảng 1.4 Bảng tổng hợp ý kiến của HS về dạy học Lịch sử theo chủ đề 34 Bảng 1.5 Bảng tổng hợp ý kiến HS về PPDH theo chủ đề trong giờ học Lịch sử 36 Bảng 1.6 Bảng tổng hợp mức độ hứng thú của HS đối với các phương phápđược

GV sử dụng trong dạy học Lịch sử theo chủ đề 37 Bảng 2.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra của HS lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 90 Bảng 2.2 Bảng so sánh độ chênh lệch điểm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 91

Trang 9

DANH MỤC CÁC HÌNH

Biểu đồ 2.1 Biểu đồ so sánh kết quả bài kiểm tra của hai lớp đối chứngvà lớp

thực nghiệm (theo tỉ lệ %) 90

Trang 10

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại và hội nhập quốc tế vào năm 2020 Để đạt được mục tiêu đó nước ta phải chú trọng phát triển nguồn nhân lực Một trong điều kiện để phát triển nguồn nhân lực chính là giáo dục và đào tạo Xuất phát từ thực tế đó, đòi hỏi giáo dục phải có những chuyển biến mới để đào tạo ra lớp người lao động năng động, sáng tạo và phát triển toàn diện Nghị quyết Hội nghị TW8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo đã xác định: “tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và

học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học

tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.” [1, tr.45]

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm theo quyết định 771/QĐ - TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: Tiếp tục đổi mới PPDH và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học

Như vậy, nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển toàn diện năng lực người học được xem là một nhu cầu bức thiết của xã hội ngày nay Trong các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thì đổi mới PPDH được xem là khâu vô cùng quan trọng

và có ý nghĩa quyết định

Cùng với các môn học khác, bộ môn Lịch sử trong trường phổ thông phải góp phần vào thực hiện mục tiêu giáo dục đã đặt ra Muốn vậy, việc dạy học Lịch sử cần thực hiện đổi mới PPDH để hình thành, phát triển cho HS các năng lực học tập và nâng cao chất lượng dạy - học bộ môn Dạy học theo chủ đề là một trong những quan điểm dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của HS hiện nay, đặc biệt là với bộ môn Lịch sử Dạy học theo chủ đề là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị bài học, môn học có liên hệ với nhau làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn; là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó GV không chỉ dạy học bằng cách truyền thụ kiến thức

mà chủ yếu là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, nhờ đó HS được rèn luyện các

kĩ năng học tập để tìm ra kiến thức và sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ

có ý nghĩa thực tiễn Dạy học theo chủ đề góp phần tạo tư duy lôgic cho HS, kiến thức cung cấp cho HS mang tính hệ thống và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Vì vậy, nếu

Trang 11

áp dụng dạy học theo chủ đề để dạy và học các môn học ở trường phổ thông nói chung

và môn học Lịch sử nói riêng sẽ phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập cho HS

Trong những năm gần đây, việc học tập bộ môn Lịch sử đã có những bước phát triển nhất định, ghi nhận sự cố gắng của cả GV và HS Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, hiệu quả giáo dục lịch sử còn nhiều bất cập, hạn chế gây ra sự bức xúc

và trở thành nỗi lo âu của toàn xã hội Một thực tế đang tồn tại trong việc dạy và học lịch sử ở không ít trường phổ thông trên cả nước nói chung và trên địa bàn huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh nói riêng là tình trạng HS không quan tâm chú ý học một cách nghiêm túc, một số HS coi tiết học Lịch sử nhàm chán, khô khan, dài dòng… Vậy làm thế nào để không chỉ “đánh thức” mà còn “nuôi dưỡng” tình yêu của học trò đối với

môn học Lịch sử? Điều đó luôn trăn trở trong mỗi GV tâm huyết Với từng bài dạy làm

sao để tạo được hứng thú cho HS? Làm sao để HS chủ động, tích cực tham gia các hoạt động học tập? Làm sao để phát triển năng lực tự học, sáng tạo của HS? Câu trả lời chính là phải đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử Đổi mới quá trình dạy học Lịch sử là đổi mới từ mục tiêu đến nội dung chương trình, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, từ nội dung đến hình thức tổ chức kiểm tra

- đánh giá kết quả học tập, cũng như các điều kiện dạy học và cả đội ngũ GV bộ môn

Theo công văn số: 3711/BGDĐT- GDTrH ngày 24/8/2018 về việc hướng dẫn

thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm học 2018 - 2019, Bộ giáo dục và đào tạo

đã khẳng định: “Tiếp tục tinh giản những nội dung dạy học vượt quá mức độ cần đạt

về kiến thức, kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành; điều chỉnh để tránh trùng lặp nội dung giữa các môn học, hoạt đông giáo dục Xây dựng kế hoạch giáo dục của từng môn học, hoạt động giáo dục phù hợp với thực tế của nhà trường theo hướng sắp xếp lại các tiết học trong sách giáo khoa nhằm tạo thuận lợi cho việc

áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực; chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống và giá trị sống, rèn luyện kĩ năng sống, thực hành pháp luật Trên cơ sở kế hoạch dạy học đã được phê duyệt, tổ/nhóm chuyên môn, GV có thể thiết kế tiến trình dạy học cụ thể cho mỗi chủ đề mà không nhất thiết phải theo bài/tiết trong sách giáo khoa Mỗi chủ đề có thể được thực hiện ở nhiều tiết học, mỗi tiết có thể chỉ thực hiện một hoặc một số bước trong tiến trình sư phạm của bài học”[4, tr.2] Hướng dẫn của

Bộ giáo dục và đào tạo thực sự là cơ hội để các trường từng bước tiếp cận với quá trình đổi mới đã được khởi xướng từ sau năm 2015, đặc biệt là đưa PPDH theo chủ đề vào

áp dụng trong thực tiễn

Trang 12

Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 có vị trí vô cùng quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc Đó là những trang sử hào hùng về quá trình đấu tranh của nhân dân ta để giành và giữ độc lập, thống nhất đất nước, từng bước xây dựng và đổi mới đất nước Qua đó giáo dục cho HS lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và quyết tâm xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Vấn đề đặt ra là với khối lượng kiến thức đồ sộ như vậy, người GV cần tổ chức dạy học như thế nào để giúp HS lĩnh hội được kiến thức, phát triển năng lực học tập và luôn hào hứng, say mê trong các giờ học lịch sử

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Thiết kế

và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh” làm đề tài luận văn với mong muốn góp

phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử, đồng thời sẵn sàng tham gia vào đổi mới quá trình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong nhiều cuốn sách, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến dạy học theo chủ đề, vai trò, ý nghĩa to lớn của dạy học theo chủ đề trong quá trình đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy một số công trình tiêu biểu sau:

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trong số các công trình nghiên cứu nước ngoài, tiêu biểu phải kể tới nhà sư

phạm N.G Đairi với cuốn sách“Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” (1973), Nxb

Giáo dục Trong tác phẩm, tác giả đã tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu quan

trọng nhất của giờ học và việc chuẩn bị giờ học lịch sử Tác giả nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài học vì: “Nội dung của hầu như giờ học nào

cũng đều gắn bó chặt chẽ với những giờ học trước và giờ học sau” [20, tr.98] Qua đó

cho ta thấy, việc xây dựng thành các chủ đề trong môn Lịch sử sẽ giúp HS thấy rõ hệ thống kiến thức xuyên suốt vì các sự kiện có mối quan hệ gắn bó, tác động lẫn nhau

Trong công trình “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” của

tác giả I.F Kharlamốp (1978), tập 1, Nxb Giáo dục đã khẳng định dạy học thực chất là

quá trình tự lĩnh hội kiến thức của HS HS chỉ “thực sự nắm vững cái mà chính bản

thân giành được bằng chính sức lao động của mình” [29, tr.17] Từ đó, tác giả kết luận

“học tập là một quá trình nhận thức tích cực của HS, HS muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy đủ một chu trình trí tuệ, bao gồm những hành động tri giác tài liệu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện tập ghi nhớ kĩ năng, kĩ xảo và cuối cùng là hành động khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng đề tài, giữa các đề tài và các môn học” [29, tr.29] Quan điểm của tác giả

Trang 13

về sự tự lĩnh hội, khám phá kiến thức của HS cũng chính là tư tưởng chủ đạo của dạy học theo chủ đề

Tác giả I.Ia Lecne trong “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học Lịch

sử” (1982), NXB Giáo dục Matxcova đã đưa ra yêu cầu đối với GV trong dạy học Lịch

sử là phải tạo ra tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học nhằm nâng cao kĩ năng nhận thức tích cực và phát triển các năng lực học tập cho HS Như vậy, tạo tình huống

có vấn đề chính là một trong những phương pháp phù hợp với dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử

Ở một góc nhìn rộng hơn, tác giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường trong

cuốn “Lí luận dạy học hiện đại” (2014), NXB Đại học Sư phạm đã đề xuất các phương

pháp dạy học tích cực như: dạy học nêu vấn đề, dạy học nhóm, đóng vai, kĩ thuật khăn trải bàn…Nếu vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại nói trên vào dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động học tập và tạo hứng thú cho HS

2.2 Tài liệu trong nước

Trong cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử” (2002) do các tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường đồng chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Ngô Minh Oanh có đóng góp bài viết “Về

mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam ở trường THPT” Trong

bài viết, tác giả đã nêu lên cơ sở thực tiễn và cơ sở khoa học của mối quan hệ và con đường, biện pháp sử dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốt lịch sử Việt Nam Từ mối quan hệ mật thiết gắn bó giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam chúng ta có thể xây dựng được các chủ đề lịch sử phù hợp dựa trên sự tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam góp phần giúp HS hiểu sâu sắc hơn tiến trình lịch sử dân tộc, so sánh với các dân tộc trên thế giới cũng như sự đóng góp của dân tộc vào lịch sử nhân loại

Tác giả Phan Ngọc Liên trong tài liệu “Hướng dẫn học và ôn tập Lịch sử THPT” (2003), NXB Giáo dục đã chỉ ra: việc ôn tập, tổng kết trong môn Lịch sử ở trường phổ

thông phải chú ý đến mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới Do đó, chúng

ta có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trong các bài ôn tập để củng cố kiến thức cho

HS đồng thời chú ý đến việc xây dựng các chủ đề tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam

Trong cuốn “Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông - Một số vấn đề

lý luận và thực tiễn” (2012), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả Hoàng Thanh Tú

đã chỉ rõ: “Các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo

Trang 14

chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh” [47, tr.215-216] Như vậy, tác giả khẳng định dạy và

học Lịch sử theo các chủ đề, chuyên đề không chỉ tạo tư duy logic cho HS, tăng khả năng hiểu bài…mà còn giúp quá trình ôn tập hiệu quả hơn Trên cơ sở đó HS được ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức độ cao và biết vận dụng sáng tạo trong quá trình học tập

Trong kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ

thông Việt Nam (2012), Nghiêm Đình Vỳ có bài viết :“Một số suy nghĩ ban đầu về định hướng xây dựng chương trình và sách giáo khoa môn Lịch sử ở trường phổ thông sau 2015” Tác giả nhấn mạnh: “Hiện nay môn Lịch sử ở trung học phổ thông đang được học theo chương trình đồng tâm với trung học sơ cở, nhưng mức độ chưa được tốt Chúng tôi đề nghị không nên học lặp lại mà nên áp dụng dạy theo chủ đề cả về lịch

sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nói như vậy không có nghĩa là môn Lịch sử là môn tự chọn, mà như trên tôi đã đề nghị phải là môn cơ bản, bắt buộc Nhưng vẫn nên theo xu thế là trong nội bộ môn Lịch sử có những chủ đề bắt buộc và có cả chủ đề tự chọn” [6,

tr.10] Nhận xét trên cho thấy yêu cầu đổi mới dạy học Lịch sử thực sự là vấn đề cấp

bách và dạy học Lịch sử theo những chủ đề là một trong những hướng đi phù hợp, đúng đắn với thực tế giáo dục của chúng ta hiện nay Đó cũng là xu thế phát triển chung mà nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện với nhiều thành tựu to lớn

Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú trong cuốn “Phương pháp dạy học Lịch sử

ở trường THPT” (2014), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội đã trình bày khái niệm chung

về dạy học tích hợp, nhiệm vụ của GV và HS cũng như những ưu điểm của dạy học tích hợp và nhấn mạnh vận dụng tích hợp trong môn Lịch sử Theo đó, có hai cách tích hợp trong dạy và học lịch sử Cách thứ nhất: kiến thức lịch sử có thể được tích hợp lại thành các chủ đề, chuyên đề vì giữa các chương, các bài, các phần có mối quan hệ chặt chẽ giúp cho HS hình thành kiến thức một cách có hệ thống Cách thứ hai: có thể tích hợp liên môn giữa môn học Lịch sử với các môn học khác làm cho kiến thức các môn học bổ sung cho nhau, giúp HS hiểu sâu sắc hơn các sự kiện đã học GV đóng vai trò

là người chủ động trong việc phân tích nội dung chương trình và lựa chọn các phương pháp, phương tiện phối hợp trong quá trình dạy học tích hợp Về phía HS, khâu chuẩn

bị bài của các em là một yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của phương pháp này

Hoàng Thanh Tú với bài viết: “Đôi nét về sách giáo khoa Lịch sử của hai nước

Trang 15

Anh, Australia và kinh nghiệm trong biên soạn sách giáo khoa lịch sử của Việt Nam sau 2015”, đăng trên Tạp chí Giáo dục số 330, 2014 đã dựa trên cơ sở nghiên cứu sách

giáo khoa Lịch sử các nước để rút ra một số điểm vận dụng cho biên soạn sách giáo khoa Lịch sử ở Việt Nam Theo đó, về nội dung, theo các chủ đề của chương trình quốc gia, sách giáo khoa Lịch sử được biên soạn theo hướng tích hợp lịch sử thế giới và lịch

sử dân tộc, các sự kiện quan trọng được lựa chọn làm chủ đề nghiên cứu sâu (bắt buộc hoặc tự chọn), tập trung vào những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sống hoặc có ý nghĩa với HS trong hiện tại và tương lai

Trong bài viết “Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT” đăng

trên Tạp chí Giáo dục số 388, kì II - 2016, các tác giả Nguyễn Thị Thế Bình và Lê Thị

Thu đã khẳng định:“Dạy học theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với bộ môn Lịch

sử ở trường THPT Các chủ đề không chỉ giúp HS hiểu sâu sắc, hệ thống sự phát triển của lịch sử, mối quan hệ biện chứng giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử mà còn mở rộng, làm phong phú vốn tri thức; giúp HS biết vận dụng linh hoạt kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống Thông qua học tập các chủ

đề, HS được rèn luyện, phát triển kĩ năng tư duy, thực hành bộ môn và các năng lực cốt lõi như: tự học, phát hiện, giải quyết vấn đề…; được bồi dưỡng thế giới quan khoa học, phẩm chất, nhân cách (tính chuyên cần, tự lập, lòng kiên trì, ý chí vượt khó, hứng thú, đam mê với môn học…)” [12, tr.51] Như vậy, các tác giả đã khái quát khá đầy đủ

ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Bên cạnh

đó, tác giả bài viết cho rằng “để tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử cần

vận dụng linh hoạt, đa dạng các hình thức và phương pháp dạy học” [12, tr.52]; từ đó,

tác giả đề xuất các bước tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử gồm:

“Bước 1 - Nêu vấn đề, thu hút sự chú ý của HS vào nội dung trọng tâm của chủ đề

Bước 2 - Cung cấp nguồn sử liệu, hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung của chủ đề lịch sử Bước 3 - Tổ chức, hướng dẫn HS trao đổi, thảo luận, đánh giá về các sự kiện, hiện tượng Bước 4 - Củng cố, kiểm tra hoạt động nhận thức, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của HS [12, tr.52-53] Những biện pháp mà các tác giả đề xuất chính

là định hướng quan trọng trong việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề nói chung

và trong môn Lịch sử nói riêng theo hướng đổi mới hiện nay

2.3 Đánh giá khái quát những thành tựu của các công trình nghiên cứu có liên quan

và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Nhìn chung những tài liệu, công trình nghiên cứu trên đã trình bày những nội dung cơ bản về dạy học theo chủ đề, nhiệm vụ của GV và HS và nhấn mạnh vận dụng

Trang 16

dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử nhằm tạo hứng thú học tập cho HS và phát triển các năng lực cần thiết cho các em trong cuộc sống tương lai Đồng thời các tài liệu, công trình cũng khẳng định dạy học tích hợp theo chủ đề là một xu hướng chung của nhiều nước trên thế giới và là xu thế tất yếu trong quá trình đổi mới giáo dục ở nước

ta

Tuy nhiên, các tài liệu chưa đi sâu vào việc xây dựng các chủ đề tích hợp trong môn Lịch sử và việc vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học cụ thể vào dạy các chủ đề lịch sử nhằm đánh thức và nuôi dưỡng tình yêu của HS với môn Lịch sử; đồng thời tác động đến tư tưởng, tình cảm, hình thành thái độ và định hướng hành động cho

HS trong cuộc sống hiện tại và tương lai Mặc dù vậy, những tài liệu, công trình nghiên cứu trên đây cũng là nguồn tài liệu vô cùng quý giá cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu và là tiền đề để chúng tôi có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trong phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT

Kế thừa những kết quả nghiên cứu nêu trên, luận văn sẽ đi sâu nghiên cứu những vấn đề sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Đánh giá thực trạng việc dạy học lịch sử theo các chủ đề tại các trường THPT (trên địa bàn huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh) hiện nay, từ đó đề xuất một số chủ đề

và PPDH các chủ đề đó trong phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đặt ra

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vận dụng dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT

Về hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài nội khóa

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Trang 17

4.1 Mục đích

Qua nghiên cứu, điều tra khẳng định vai trò, ý nghĩa của dạy học Lịch sử theo chủ đề, từ đó, đề xuất cách thức xây dựng một số chủ đề trong phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT và PPDH phù hợp với các chủ đề đó, đáp ứng yêu cầu đổi mới PPDH, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT

4.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Tiến hành điều tra thực tiễn đối với GV và HS ở một số trường THPT, từ đó đánh giá thực trạng việc dạy học Lịch sử theo các chủ đề

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa để đi sâu xác định nội dung cơ bản chương trình Lịch sử làm căn cứ xây dựng các chủ đề trong dạy học

- Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề tiêu biểu trong chương trình Lịch sử ở trường THPT và PPDH phù hợp

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm qua chủ đề lịch sử cụ thể ở trường THPT Lương Tài để xác minh tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp đề xuất

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

- Cơ sở phương pháp luận của đề tài là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về giáo dục và giáo dục lịch sử

- Cơ sở lí luận về tâm lí học, giáo dục học, PPDH của các nhà giáo dục và giáo dục lịch sử liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: sưu tầm, tổng hợp, phân tích hệ thống, khái quát hóa những tài liệu từ sách, báo, tạp chí…về lý luận PPDH, đổi mới PPDH, dạy học theo các chủ đề, phân tích nội dung chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 12

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với GV, HS, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT; điều tra bằng phiếu hỏi và thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

- Phương pháp thống kê toán học, tập hợp, xử lí các số liệu thu được qua điều tra thực tế, thực nghiệm bằng cách lập bảng, tính tỉ lệ %

- Soạn và thực nghiệm một số bài giảng, bài kiểm tra cụ thể trong chương trình

Trang 18

Lịch sử 12 để chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các chủ đề và tổ chức tốt các hoạt động dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường THPT theo hướng đề xuất, đề tài sẽ góp phần giải quyết các vấn

đề còn tồn tại trong nội dung chương trình học hiện nay như: phát huy tính tích cực của

HS trong quá trình học, tăng cường định hướng phát triển năng lực HS thông qua vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tiễn; giúp HS giảm thiểu nhàm chán, áp lực

do sự trùng lặp kiến thức khi học và hướng tới kết cấu lại những đơn vị kiến thức có tính liên hệ, tổng thể hơn giúp HS nắm bắt bản chất kiến thức sau khi học Bên cạnh

đó, đề tài còn đóng góp đề xuất vào quá trình biên soạn các chủ đề trong chương trình môn Lịch sử THPT mới

7 Đóng góp của đề tài

Thực hiện tốt những nhiệm vụ đề ra, luận văn góp phần:

Khẳng định vai trò, ý nghĩa của PPDH theo chủ đề đặc biệt là vận dụng trong

dạy học Lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực của HS

Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT và lựa chọn PPDH phù hợp

Đặc biệt trong xu thế chung của việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa Lịch sử theo hướng tích hợp các chủ đề, đề tài sẽ góp phần cung cấp cho GV và HS những định hướng trong dạy học theo chủ đề, để từ đó sẵn sàng và chủ động trong dạy

và học Lịch sử theo yêu cầu mới

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: làm phong phú thêm lí luận PPDH Lịch sử nói chung và vấn

đề xây dựng các chủ đề, PPDH các chủ đề trong chương trình môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học Sư phạm; giáo viên môn Lịch sử vận dụng trong quá trình dạy học Lịch

sử ở trường THPT

9 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, nội dung chính của đề tài được kết cấu thành 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo

chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

Chương 2: Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam

lớp 12

Trang 19

Trang 20

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.1.1 Mục tiêu của môn học Lịch sử

Theo Luật Giáo dục năm 2019, giáo dục Việt Nam có mục tiêu "phát triển toàn

diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế" [51]

Trên cơ sở mục tiêu chung, Luật Giáo dục đã xác định mục tiêu của giáo dục

THPT là: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm trang bị kiến thức công dân; bảo đảm

cho học sinh củng cố, phát triển kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có hiểu biết thông thường về kỹ thuật, hướng nghiệp; có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” [51]

Cùng với các môn học khác ở trường THPT, môn Lịch sử góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ Dự thảo ngày 19/01/2018 của Bộ giáo dục

và đào tạo về Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử đã xác định: “Mục tiêu

chung của giáo dục Lịch sử phổ thông nhằm cụ thể hoá mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực sử học thông qua nội dung kiến thức phổ thông nền tảng về lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông Nam Á và lịch sử Việt Nam Thông qua kiến thức và những bài học từ lịch sử, Chương trình góp phần hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, có ý thức trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước Chương trình góp phần truyền cảm hứng cho học sinh khám phá lịch sử đất nước, lịch sử khu vực và thế giới, giúp học sinh có khả năng và ý thức

tự học lịch sử suốt đời, đồng thời có những hiểu biết cơ bản về đặc điểm, vai trò của

Trang 21

khoa học lịch sử theo định hướng nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” [3,

Thứ hai, trên nền tảng đó, môn Lịch sử hướng tới mục tiêu giáo dục nhân cách, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại để hình thành phẩm chất công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế phát triển của thời đại

Thứ ba, giúp học sinh tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học Lịch

sử cũng như sự kết nối giữa Sử học với các lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác, tạo cơ

sở để học sinh lựa chọn định hướng nghề nghiệp trong tương lai” [3, tr.6]

Các mục tiêu nêu trên được thể hiện ở mục tiêu của chương trình lịch sử ở từng lớp học, là cơ sở xác định được mục tiêu cụ thể cho từng bài học trong chương trình Việc dạy học theo chủ đề cũng cần hướng tới đạt mục tiêu chung cũng như mục tiêu

cụ thể của từng bài, từng chương, góp phần vào việc giáo dục toàn diện HS

1.1.1.2 Đặc trưng của tri thức lịch sử

Lịch sử là một dòng chảy liên tục trên trục thời gian định hướng từ quá khứ, hiện tại đến tương lai Sứ mệnh của khoa học Lịch sử là mang đến những tri thức lịch

sử làm quá khứ sống lại trong hiện tại và tăng thêm sức mạnh cho hiện tại để tiến tới tương lai Hòa trong dòng chảy đó, môn học Lịch sử ở trường THPT cung cấp cho HS những kiến thức lịch sử cơ bản đã được khoa học xác nhận, được các nhà nghiên cứu lựa chọn và trình bày lại trong sách giáo khoa; đồng thời giáo dục tư tưởng, đạo đức, bồi dưỡng khả năng nhận thức và hành động cho HS Khoa học Lịch sử có những đặc trưng riêng khác với các khoa học khác, đó là: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ

thể, tính hệ thống (lôgic lịch sử), tính thống nhất giữa “sử” và “luận”

Tri thức lịch sử mang tính quá khứ Lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luật của xã hội loài người từ lúc con người và xã hội sinh ra đến nay Tất cả những sự kiện

và hiện tượng lịch sử được chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, vì vậy

Trang 22

nó mang tính quá khứ Đây là điều khác biệt giữa hiện tượng lịch sử với hiện tượng tự nhiên Bởi vậy, chúng ta không thể trực tiếp quan sát được lịch sử quá khứ, chỉ nhận thức được chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu lưu lại Với đặc trưng này đòi hỏi GV khi giảng dạy lịch sử và cả khi thiết kế, tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề cần lưu ý xác minh tính chính xác của tài liệu trước khi tổ chức cho HS nghiên cứu, học tập

Tri thức lịch sử mang tính không lặp lại Tri thức lịch sử không lặp lại cả về thời gian lẫn không gian Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một khoảng thời gian, không gian nhất định và khác nhau Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra cùng thời điểm, trong các thời kỳ khác nhau là hoàn toàn giống nhau, dù có điểm giống nhau nhưng không lặp lại nguyên si mà là sự kế thừa, phát triển Đời sống xã hội loài người đã hoàn toàn thay đổi và biến hóa không ngừng, từ công cụ lao động, trình

độ sản xuất, chế độ chính trị, quan hệ xã hội, đến ăn, ở, đi lại, tư tưởng triết lý, đạo đức… nên sự kiện lịch sử không bao giờ lặp lại Điều đó đòi hỏi GV khi tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề cần lựa chọn những kiến thức trọng tâm, cơ bản để nhấn mạnh cho HS; khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phải xem xét tính

cụ thể cả về thời gian và không gian nảy sinh sự kiện, hiện tượng đó; đồng thời phân

bổ thời gian hợp lý giữa việc tổ chức tìm hiểu kiến thức mới với việc củng cố, ôn tập lại những kiến thức đã học cho HS

Tri thức lịch sử mang tính cụ thể Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến trình lịch

sử của các nước, các dân tộc khác nhau và quy luật của nó Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định Mặt khác các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luật chung, trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, đời sống văn hóa tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc không hoàn toàn giống nhau Lịch sử các dân tộc đều tuân thủ những quy luật chung của sự phát triển xã hội loài người Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu càng sinh động bấy nhiêu

Tri thức lịch sử mang tính hệ thống Tri thức của khoa học Lịch sử rất đa dạng, phong phú đề cập đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội loài người: chính trị, quân

sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và khoa học kỹ thuật… Các nội dung tri thức lịch sử

có mối liên hệ chằng chịt, phức tạp Do đó đòi hỏi người GV khi tổ chức dạy học lịch

sử theo chủ đề phải luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề

Trang 23

lịch sử cũng như mối quan hệ nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để định hướng cho HS tìm hiểu những tri thức lịch sử khoa học một cách hệ thống và hoàn chỉnh, nêu được cái khoa học (bản chất cốt lõi của lịch sử) và cái logic (dễ hiểu của hệ thống lịch sử)

Tri thức lịch sử mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận” Sử học xuất hiện

sớm, nhiều nhà sử học đã ghi chép, đánh giá và để lại những tác phẩm có giá trị, những ghi chép đó được thực hiện dưới những góc độ khác nhau Vì vậy kiến thức lịch sử

luôn bao gồm hai phần: một phần “sử” với các yếu tố thời gian đặc điểm, nhân vật, diễn biến, kết quả và phần “luận” bao gồm những đánh giá, giải thích, bình luận về

các sự kiện lịch sử Việc nghiên cứu và dạy học lịch sử phải đấu tranh chống sự xuyên tạc lịch sử của các giai cấp bóc lột và cần dựa vững chắc vào các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử thì những nhận định, kết luận đó mới đảm bảo tính khoa học, vận dụng có hiệu quả vào cuộc sống Trong dạy học lịch sử theo chủ đề người GV cần hướng dẫn cho HS nhận thức được sự thống nhất giữa trình bày sự kiện với giải thích, bình luận: mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác, đáng tin cậy để làm sáng tỏ bản chất lịch sử Trên cơ sở

đó giúp HS hiểu được bản chất, chiều sâu của lịch sử, gây hứng thú học tập và phát huy tính độc lập, sáng tạo của từng cá nhân HS

Giữa các đặc điểm của tri thức lịch sử có mối quan hệ nội tại thống nhất và biện chứng với nhau; xác định được những đặc điểm của tri thức lịch sử giúp người GV tìm

ra phương pháp, con đường phù hợp cho việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Một

trong những con đường đó là thiết kế và dạy học lịch sử theo chủ đề nhằm “thổi hơi thở” của cuộc sống vào những kiến thức cổ điển, nâng cao chất lượng “cuộc sống thật” trong

các bài học, qua đó khơi dậy và nuôi dưỡng niềm đam mê lịch sử, phát huy khả năng tư duy, tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong học tập

1.1.1.3 Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh THPT

Lứa tuổi HS THPT bao gồm những em có độ tuổi 14,15 đến 17,18 tuổi Đây là lứa tuổi có vị trí đặc biệt quan trọng trong các thời kì phát triển của trẻ em bởi đây là thời kì kết thúc căn bản quá trình trưởng thành và phát triển của đứa trẻ cả về sinh lý

và tâm lý; là thời kì mà năng lực trí tuệ, nhân sinh quan, thế giới quan, lý tưởng và toàn

bộ nhân cách của con người dần được hoàn thiện Ở lứa tuổi này, trong cuộc sống và

cả trong học tập, các em luôn luôn thích tìm tòi, khám phá để giải quyết vấn đề, rút ra các kết luận, thích tự khẳng định mình, muốn độc lập trong suy nghĩ Nắm bắt được những đặc điểm tâm lý của HS, trong quá trình giảng dạy, GV phải đưa ra những biện

Trang 24

pháp dạy học tích cực, phải khơi dậy được hứng thú, rèn luyện kĩ năng phân tích, phê phán để phát triển tư duy độc lập, giúp các em tự tin, say mê nghiên cứu, học tập; khi

có hứng thú thì các em sẽ chủ động lĩnh hội kiến thức một cách tự giác và khoa học

V.I Lênin trong “Bút ký triết học” có viết: Từ trực quan sinh động đến tư duy

trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường nhận thức chân lý,

nhận thức hiện thực khách quan Đây chính là quy luật nhận thức của con người nói

chung và của HS nói riêng Trong hoạt động học tập của HS, nhận thức lịch sử bao giờ cũng phức tạp vì con người là một bộ phận không tách rời được của đối tượng nghiên cứu - xã hội loài người; mặt khác, lịch sử là những cái đã xảy ra và đã qua, cần phải nhận thức đúng như nó đã xảy ra một cách chính xác cho nên không thể dựa vào phán đoán và suy lý để rút ra quy luật và bài học Chương trình lịch sử cấu tạo các sự kiện

từ quá khứ đến hiện tại, mà nhận thức phù hợp với trình độ HS phải từ gần đến xa

Trong học tập lịch sử, HS không thể trực tiếp quan sát (trực quan sinh động) đối tượng nghiên cứu như trong học tập các môn khoa học tự nhiên, HS cũng không thể tiến hành các thí nghiệm để tái hiện lịch sử quá khứ khách quan HS chủ yếu nhận thức

thông qua tài liệu, qua GV, nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tập một cách

gián tiếp Học tập lịch sử không phải là quá trình HS tìm ra cái mới cho nhân loại mà

là nhận thức cái mới đối với bản thân mình được rút ra từ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại Việc học tập của HS là quá trình nhận thức dưới sự tổ chức, hướng dẫn, định hướng của GV nhằm cung cấp cho HS những tri thức phổ thông cơ bản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa, đưa vào chương trình môn học Vì vậy, khi tiến hành hoạt động dạy học nói chung, thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ

đề trong môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng, người GV cần có một số lưu ý:

Thứ nhất: phải xác định, lựa chọn những kiến thức trọng tâm mà HS cần đạt được sau khi kết thúc bài học hoặc chủ đề trong chương trình môn học; việc xác định kiến thức trọng tâm sẽ chi phối việc lựa chọn PPDH của GV, phương pháp học và kết quả học tập của HS

Thứ hai: nhận thức của HS là không đồng đều, có em nhận thức nhanh, sâu sắc,

tự tin đưa ra ý kiến riêng của cá nhân mình; ngược lại cũng có những em nhận thức chậm, nhút nhát, ngại phát biểu ý kiến riêng của mình Điều này đòi hỏi GV vừa phải chú ý đến “tính vừa sức” của HS, vừa phải khích lệ, động viên tinh thần tự học, sáng tạo, phát triển năng lực hợp tác của từng cá nhân, từng nhóm, đồng thời có kế hoạch tổng hợp và chi tiết cho từng nhóm đối tượng HS

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả của

Trang 25

quá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu đặc điểm quá trình nhận thức của HS trong học tập lịch sử là cơ sở để GV thiết kế các chủ đề học tập và sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp với bộ môn, cũng như với từng đối tượng HS

1.1.1.4 Yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo (chú trọng đổi mới PPDH

theo định hướng phát triển năng lực HS) và yêu cầu đổi mới PPDH Lịch sử ở trường

phổ thông hiện nay

Giáo dục đào tạo đóng vai trò quan trọng, là động lực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế Không chỉ riêng Việt Nam, ở hầu hết các quốc gia khác trên thế giới, các chính phủ đều coi giáo dục là quốc sách hàng đầu Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ và xu thế toàn cầu hóa hiện nay, các nước trên thế giới

và Việt Nam đều hướng đến đổi mới giáo dục từ mô hình nhà trường khép kín chuyển sang mô hình mở, tăng cường sự đối thoại của giáo dục với xã hội, từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học nhằm rèn luyện kĩ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực người học Trong quá trình đổi mới, ngành Giáo dục và Đào tạo xác định nhiệm vụ trọng tâm là tiến hành đổi mới PPDH kết hợp với đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa và kiểm tra, đánh giá người học Điều này cũng được xác định trong Nghị quyết Hội nghị TW 8 khóa XI về đổi

mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp

dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời “ [1, tr.80-81]

Trong đổi mới giáo dục và đào tạo, vấn đề được đặc biệt quan tâm chính là đổi mới PPDH Mục đích của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông được Bộ Giáo dục

và Đào tạo xác định là: “thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo

Trang 26

phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn” [2, tr.12]

Luật giáo dục 2019 tại Điều 30 - Yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục

phổ thông cũng khẳng định:“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính

tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục” [51] Có thể nói, trong mô hình dạy học truyền thống,

GV giữ vai trò chủ thể, HS chỉ là những người học thụ động, ghi chép, học thuộc lòng những gì GV dạy trên lớp Còn với đổi mới dạy và học, bản chất chính là hướng tới quá trình học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động, GV không chỉ đơn thuần truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn HS hành động; nội dung và PPDH phải giúp HS biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng

Để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo đòi hỏi dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng cần tìm kiếm và vận dụng những PPDH tích cực, sáng tạo để phát huy tối đa năng lực của người học Việc đổi mới PPDH bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông cần chú trọng khuyến khích HS tích cực, chủ động học tập, xóa bỏ thói quen học tập thụ động, loại bỏ PPDH truyền thụ một chiều, nhồi nhét kiến thức; phải hướng vào phát triển năng lực tự học của HS, đa dạng hóa các hình thức, phương pháp học tập để tạo điều kiện cho người học chủ động lĩnh hội tri thức, tự khám phá và giải quyết vấn đề trên cơ sở sự hướng dẫn, tổ chức của GV; phải hướng tới tăng cường sự tương tác, phối hợp giữa người dạy với người học và tăng cường sử dụng các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại Có thể nói cốt lõi của việc đổi mới PPDH chính là hướng tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của HS; GV là người tổ chức, hướng dẫn HS học tập, chống lại lối dạy đọc chép, thói quen học tập thụ động Tuy nhiên, cần phải nhận thức rằng đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp truyền thống của bộ môn Lịch sử (trình bày miệng, miêu tả, tường thuật…) mà phải vận dụng một cách hiệu quả các PPDH hiện có theo quan niệm dạy học tích cực kết hợp với các phương pháp hiện đại

Trong những năm gần đây, nhiều PPDH mới đã được nghiên cứu áp dụng trong giảng dạy như dạy học hợp tác, dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy

Trang 27

học theo chủ đề…Trong đó dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa việc truyền thụ kiến thức với định hướng phát triển năng lực, khi vai trò người dạy và người học có sự thay đổi Người thầy giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn giúp các em tự tìm kiếm thông tin, chủ động tiếp thu kiến thức Như vậy, việc thiết kế và vận dụng tốt các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử là một trong những cách thức góp phần phát triển nhận thức độc lập, tư duy sáng tạo của HS; góp phần thiết thực trong việc đổi mới, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn và phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay

1.1.2 Khái quát về dạy học theo chủ đề

1.1.2.1 Một số khái niệm

Theo từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học:

“Dạy học là truyền đạt lại kĩ năng, tri thức một cách có phương pháp”

[50, tr.329]

“Chủ đề là đề tài được chọn làm nội dung chủ yếu” [50, tr.239]

Khái niệm dạy học theo chủ đề đã được nhiều tác giả đưa ra, điển hình là:

Tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài viết “Tổ chức hiệu quả việc dạy học chủ đề

lịch sử ở trường THPT” khẳng định: “Dạy học theo chủ đề thực chất là cách tiếp cận dạy học theo hướng liên ngành có sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại Nếu dạy học truyền thống chú trọng cách truyền đạt kiến thức có sẵn (nhồi nhét HS) thì dạy học theo chủ đề chủ yếu hướng dẫn HS tự thực hiện các hoạt động học tập, tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm vụ

có ý nghĩa thực tiễn Mô hình này chú trọng các hoạt động lớp học với trung tâm học tập là HS, nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tích hợp những vấn đề gắn liền với thực tiễn” [19, tr.272]

Trong bài viết “Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học thể loại thơ Nôm

Đường luật ở Trung học phổ thông” tác giả Lã Phương Thúy có định nghĩa: dạy học

theo chủ đề “là sự kết hợp giữa mô hình truyền thống và hiện đại, ở đó GV không chỉ

dạy bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Trong dạy học theo chủ đề, GV sẽ xây dựng một nội dung dạy học thành một kết cấu chặt chẽ chứ không phải thành những bài học riêng lẻ HS phải tự tìm tòi những kiến thức thực tế liên quan đến nội dung học và vận dụng các kiến thức vào giải quyết các vấn đề mà chủ đề học tập đặt ra” [42, tr.33]

Từ những định nghĩa trên có thể hiểu dạy học theo chủ đề (themes based

Trang 28

leraning) là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ

về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học

có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó HS có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó GV không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ (xây dựng) kiến thức mà chủ yếu

là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm

vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà GV giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào HS và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn Với mô hình này, HS có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có

hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức Việc học của HS thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống HS cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào Với cách tiếp cận này, vai trò của GV chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp HS làm việc

Dạy học theo chủ đề ở bậc THPT là sự cố gắng tăng cường tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự tích hợp vào nội dung những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Chủ đề được dạy học có thể là chủ đề đơn môn; liên môn hoặc tích hợp, liên môn

Chủ đề đơn môn: Là các chủ đề được xây dựng bằng cách cấu trúc lại nội dung kiến thức theo môn học trên cơ sở nghiên cứu chương trình sách giáo khoa hiện hành đảm bảo các yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ Chủ đề đơn môn sẽ bao gồm nội dung kiến thức của một chương hoặc một chủ đề tích hợp theo chiều dọc (kiến thức của một số bài khác nhau trong cùng môn học)

Chủ đề liên môn: Bao gồm các nội dung dạy học gần giống nhau, có liên quan

Trang 29

chặt chẽ với nhau (có thể đang trùng nhau) trong các môn học của chương trình hiện hành, biên soạn thành chủ đề liên môn - chủ đề tích hợp ngang (tích hợp kiến thức của nhiều môn)

Chủ đề tích hợp, liên môn: Có nội dung giáo dục liên quan đến các vấn đề thời

sự của địa phương, đất nước

Với nội dung của đề tài này, chúng tôi tiến hành xây dựng chủ đề đơn môn Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử được các tác giả Vũ Quang Hiển - Hoàng

Thanh Tú trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT” định nghĩa:“là sự kết hợp giữa kiến thức lịch sử trong nhiều chương, nhiều bài có nội dung

liên quan đến nhau để có thể hình thành nên những chủ đề, chuyên đề khác nhau, theo một cấu trúc khác”[23, tr.132] Dạy học theo chủ đề lịch sử cũng chính là sự tích hợp

kiến thức môn học gồm những nội dung có tính chất tổng quát, có thể riêng biệt, cũng

có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực (chính trị, kinh tế, văn hóa…), liên quan giữa thế giới và Việt Nam, gắn liền với thực tiễn cuộc sống

Như vậy, tổ chức dạy học theo chủ đề lịch sử là sự sắp xếp, phối hợp hoạt động

của GV và HS theo kế hoạch chuẩn bị trước để đạt được mục tiêu dạy học Lịch sử nói chung và mục tiêu dạy học các chủ đề lịch sử nói riêng Đó là các hoạt động cùng nhau của cả GV và HS GV sẽ là người định hướng, tổ chức, hướng dẫn; HS phải tích cực, chủ động và sáng tạo trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập các chủ đề lịch sử

1.1.2.2 Ưu thế của dạy học chủ đề so với dạy học truyền thống hiện nay

Mỗi một mô hình hay PPDH đều có những ưu thế hoặc những hạn chế riêng Tuy nhiên, nếu đặt ra vấn đề cho ngành giáo dục hiện nay là: Làm thế nào để nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn kĩ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ phải dạy kiến thức theo từng bài thì HS mới hiểu và vận dụng được kiến thức? Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước

sự bùng nổ vũ bão của thông tin để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học?

Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục, mô hình dạy học trong thời đại mới, đồng thời cũng sẽ chỉ ra cho ta thấy những lợi thế nhất định của từng mô hình khi áp dụng vào giảng dạy Đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên sẽ cho thấy những ưu điểm của dạy học theo chủ đề khi so sánh với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay

Trang 30

Bảng 1.1 So sánh dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề

Dạy học theo cách tiếp cận

truyền thống hiện nay

Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ có mối

liên hệ tuyến tính (một chiều theo thiết kế

chương trình học)

Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau

Trình độ nhận thức sau quá trình học tập

thường theo trình tự và thường dừng lại ở

trình độ biết, hiểu và vận dụng (giải bài tập)

Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức

độ cao: Phân tích, tổng hợp, đánh giá

Kết thúc một chương học, HS không có một

tổng thể kiến thức mới mà có kiến thức từng

phần riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức

liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài học

Kết thúc một chủ đề HS có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và khác với nội dung trong sách giáo khoa

Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà người học

đang sống do sự chậm cập nhật của nội dung

sách giáo khoa

Kiến thức gần gũi với thức tiễn mà HS đang sống hơn do yêu cầu cập nhật thông tin khi thực hiện chủ đề

Kiến thức thu được sau khi học thường là hạn

hẹp trong chương trình, nội dung học

Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ đề thường vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của

HS

Không thể hướng tới nhiều mục tiêu nhân văn

quan trọng như: rèn luyện các kĩ năng sống và

làm việc: giao tiếp, hợp tác, quản lý, điều

hành, ra quyết định…

Có thể hướng tới bồi dưỡng các kĩ năng làm việc với thông tin, giao tiếp, ngôn ngữ, hợp tác

Điểm giống nhau giữa dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống là vẫn coi trọng việc lĩnh hội nội dung kiến thức nền tảng, vì thế dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụng vào thực tiễn hiện nay dễ dàng hơn một số mô hình khác Điều cần làm để có thể vận dụng nó là phải tổ chức lại một số bài học thành một chủ đề được cho là sự tích hợp tốt hơn, có ý nghĩa thực tiễn hơn cách trình bày của sách giáo khoa

Trang 31

+ Dạy học theo chủ đề hướng tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết vào thực tiễn các nhiệm vụ học tập; hướng tới sự lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp cao, tinh giản và tính công cụ cao; đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác (ví dụ các năng lực) Trong khi đó, dạy học theo truyền thống lại coi trọng việc xây dựng kiến thức nên chỉ hướng tới các mục tiêu được cho là quá trình này có thể mang lại

+ Dạy học theo chủ đề kiến thức mới được HS lĩnh hội trong quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một tổng thể mới khác với kiến thức trình bày trong tất cả các nguồn tài liệu Hơn nữa, với việc HS lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập, cũng mang lại một lợi thế to lớn đó là mở rộng không gian, thời gian dạy học, tinh giản thời gian dạy, độ ứng dụng thực tế cao hơn nhiều

+ Với dạy học theo chủ đề, vai trò của GV và HS cơ bản thay đổi và khác so với dạy học truyền thống: Người GV từ chỗ là trung tâm trong mô hình truyền thống đã chuyển sang là người hướng dẫn và HS trở thành trung tâm

Dạy học theo chủ đề với những lợi thế so với dạy học truyền thống như đã so sánh ở trên chính là bước chuẩn bị tương đối phù hợp cho vấn đề đổi mới chương trình

và sách giáo khoa trong thời gian tới

Trang 32

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

Lịch sử giữ vai trò chủ đạo trong việc giáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, truyền thống lịch sử và văn hóa dân tộc, củng cố các giá trị nhân văn, lòng khoan dung nhân ái, tinh thần cộng đồng và hình thành những phẩm chất của công dân Việt Nam - công dân toàn cầu trong xu thế phát triển của thời đại Tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề là một PPDH mới phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay, đồng thời phát huy được vai trò chủ đạo của bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông

1.1.3.1 Vai trò của dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

* Đối với HS

Dạy học theo chủ đề được coi là một bước tiến mới từ việc dạy lấy HS làm trung tâm Trong dạy học Lịch sử, dạy học theo chủ đề giúp HS tích cực, chủ động trong hoạt động học tập Các em phải có khả năng tự đặt mục tiêu và tự giải quyết chúng một mình cũng như thông qua làm việc nhóm Việc học tập sẽ hiệu quả khi HS tích cực đặt câu hỏi, tư duy, tra cứu kiến thức, hợp tác, trao đổi với thầy cô và bạn bè trong nhóm Thông qua các chủ đề lịch sử giúp HS phát triển năng lực sử học, đặc biệt là tư duy lịch sử, có khả năng thu thập và xử lý sử liệu, kết nối quá khứ với hiện tại, vận dụng bài học lịch sử vào giải quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống

Lợi ích lớn nhất của việc học tập theo chủ đề là rèn luyện cho HS kỹ năng hợp tác, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề và vận dụng bài học vào giải quyết các tình huống trong thực tiễn Phương pháp học này sẽ thôi thúc HS khám phá, sáng tạo, hợp tác và hành động, phát huy khả năng chủ động, độc lập của HS, giúp các em hiểu được mối liên hệ giữa kiến thức lịch sử với các khoa học khác, từ đó HS có thể liên hệ và vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống Đây đều là những kỹ năng quan trọng trong cuộc sống, đặc biệt là công việc tương lai của HS, và các em sẽ không học được những kỹ năng này nếu chỉ ngồi im nghe thầy cô giảng bài và làm bài tập được giao

* Đối với GV

A Đixtecvec từng nói: “Người GV bình thường mang chân lý đến cho trò, người

GV giỏi biết dạy cho trò đi tìm chân lý” [57] Trong thiết kế và tổ chức dạy học Lịch

Trang 33

sử theo chủ đề, GV chính là người “biết dạy cho trò đi tìm chân lý” vì vậy vai trò của

người GV có nhiều thay đổi căn bản GV phải chuyển từ vai trò của người đơn thuần truyền thụ kiến thức sang vai trò của người hướng dẫn, hỗ trợ và cố vấn Do đó, GV sẽ phải có khả năng điều chỉnh và đánh giá toàn bộ quá trình học, có nhiệm vụ khuyến khích HS đặt câu hỏi và sau đó sàng lọc, chọn các câu hỏi phù hợp với lượng kiến thức trong chủ đề học rồi cùng hợp tác với HS tìm các câu trả lời, GV sẽ theo sát và đánh giá HS qua các hoạt động học tập

Với hình thức dạy học Lịch sử theo chủ đề, GV là người hướng dẫn HS củng cố

hệ thống kiến thức cơ bản, nâng cao nhận thức về lịch sử Việt Nam, khu vực và thế giới thông qua hệ thống chủ đề về lịch sử chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, tư tưởng

- tôn giáo, nghệ thuật…Thông qua hệ thống chủ đề dạy học, GV giúp HS có khả năng tiếp cận và xử lý thông tin từ những nguồn khác nhau, có khả năng xâu chuỗi các sự kiện lịch sử có liên quan, đưa ra nhận xét cá nhân về các sự kiện, xây dựng năng lực phản biện và sáng tạo, từ đó có khả năng vận dụng những kinh nghiệm lịch sử vào thực tiễn, dùng tri thức lịch sử để giải quyết các vấn đề hiện tại

Như vậy, khác với PPDH truyền thống, khi tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề,

GV không chỉ đóng vai trò là người truyền thụ kiến thức, mà quan trọng hơn GV phải

là người định hướng, tổ chức, hướng dẫn, là người bạn đồng hành cùng HS trong suốt quá trình học tập để giúp các em chủ động lĩnh hội kiến thức, phát huy năng lực và hoàn thiện nhân cách

1.1.3.2 Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

Thiết kế và tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình học tập của HS, được thể hiện rõ trong mục tiêu dạy học trên cả ba mặt: kiến thức, thái độ và kĩ năng

Về kiến thức: Trong dạy học theo chủ đề, HS được tiếp nhận kiến thức một cách

có hệ thống và ở mức độ khái quát hóa cao Qua các chủ đề lịch sử, các sự kiện GV cung cấp được bố cục theo cả “chiều dọc” (có tính khái quát hóa cao) và cả “chiều sâu” (phân tích, tổng hợp, đánh giá), HS vừa được lĩnh hội những kiến thức cơ bản vừa được tiếp cận với những nhìn nhận, đánh giá khác nhau về các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Từ đó, HS sẽ được củng cố, mở rộng, khắc sâu kiến thức cơ bản của môn học, làm giàu

vốn tri thức của mình

Trang 34

Về kĩ năng: tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề sẽ hình thành, phát triển cho

HS các kĩ năng trong học tập các môn học nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng như:

kĩ năng khai thác, sử dụng các nguồn sử liệu (tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, sa bàn); kĩ năng nhận thức và trình bày lịch sử trong logic lịch đại và đồng đại, kết nối quá khứ với hiện tại; kĩ năng sưu tầm, tìm kiếm và xử lí thông tin… Qua các chủ đề lịch sử, HS vừa được lĩnh hội kiến thức cơ bản vừa phát huy được tư duy sáng tạo và khả năng của bản thân qua việc so sánh, phân tích, nhận xét, đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử được nêu ra trong chủ đề Không những thế, dạy học theo chủ đề còn góp phần rèn luyện kĩ năng sống cho HS như: kĩ năng vấn đáp, thuyết trình; hợp tác, làm việc nhóm; giải quyết vấn đề

Về thái độ: Môn Lịch sử hướng tới mục tiêu giáo dục nhân cách, tinh thần dân

tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại để hình thành phẩm chất công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với

xu thế phát triển của thời đại Dựa trên mục tiêu chung đó, dạy học Lịch sử theo chủ

đề góp phần hình thành những phẩm chất tốt đẹp cho HS đó là tính tích cực, sáng tạo,

sự tự tin, hoạt động độc lập, vươn lên trong học tập Đồng thời, giúp HS nhận thức được giá trị khoa học, giá trị thực tiễn của sử học trong đời sống xã hội hiện đại, hiểu biết và có tình yêu đối với đất nước, với lịch sử, văn hoá dân tộc và nhân loại, như Tiến

sĩ Sử học Nguyễn Văn Khoan - Hội viên Hội khoa học Lịch sử Việt Nam từng chia sẻ: dạy Sử bản chất là dạy cho HS lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, phải truyền được

ngọn lửa yêu nước chứ không chỉ dạy về ngày tháng, số liệu, sự kiện Dạy học Lịch sử

theo chủ đề (đặc biệt ở bậc THPT) còn có ý nghĩa định hướng nghề nghiệp cho HS khi hướng đến việc giúp người học phát triển năng lực tự tìm hiểu lịch sử suốt đời; có thể ứng dụng kiến thức, kỹ năng vào cuộc sống, nhất là phát triển các nghề nghiệp dựa trên kiến thức lịch sử - văn hóa, qua đó góp phần định hướng HS lựa chọn nghề nghiệp như: nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, ngoại giao, quản lí, hoạt động du lịch, công

nghiệp văn hoá, thông tin truyền thông

Trên thực tế, khi xây dựng các chủ đề lịch sử, tùy theo nội dung của chủ đề, mỗi

GV cần xác định các mục tiêu HS có thể đạt được qua từng chủ đề chứ không nhất thiết đòi hỏi chủ đề lịch sử nào cũng cần đạt được tất cả các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái

độ nêu trên

Trang 35

1.2 Cơ sở thực tiễn

Nhà triết học Xi-xê-rông đã từng nói: Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống Thực

tế đã chứng minh điều đó hoàn toàn đúng Không có người nào thành công mà không biết trân trọng, hiểu và yêu lịch sử Và không có một dân tộc văn minh nào lại không

biết, không tôn trọng lịch sử của nước mình Trong cuốn sách nổi tiếng “Việt Nam sử

lược”, nhà sử học Trần Trọng Kim đã viết:“Người trong nước có thông hiểu những sự tích nước mình mới có lòng yêu nước nhà, mới biết cố gắng học hành, hết sức làm lụng,

để vun đắp thêm vào cái nền xã hội của tiên tổ đã xây dựng nên mà để lại cho mình ”,

“ ta hãy làm thế nào cho những thiếu niên nước ta ngày nay ai cũng có thể biết một đôi chút sự tích nước nhà, cho khỏi tủi quốc hồn”[30, tr.10]

1.2.1.1 Về phía GV

Chúng tôi đã tiến hành cuộc khảo sát về tình hình dạy học theo chủ đề đối với

20 GV giảng dạy bộ môn Lịch sử công tác tại các trường THPT trên địa bàn huyện Gia Bình và huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh: trường THPT Lương Tài, THPT Lương Tài

II, THPT Lương Tài III, THPT Gia Bình I, THPT Lê Văn Thịnh

Nội dung điều tra, khảo sát xoay quanh quan điểm của GV về các vấn đề như: vai trò, sự cần thiết của dạy học Lịch sử theo chủ đề; mức độ thiết kế và tổ chức dạy học theo các chủ đề của GV; thực trạng sử dụng các phương pháp, hình thức kiểm tra, đánh giá trong dạy học Lịch sử theo chủ đề; những thuận lợi, khó khăn của GV khi triển khai dạy học Lịch sử theo chủ đề và đề xuất của GV để việc dạy học theo chủ đề được hiệu quả hơn

Sau khi tiến hành điều tra khảo sát, qua thống kê, phân tích, tổng hợp kết quả,

xử lý số liệu điều tra, chúng tôi đã thu được kết quả như sau:

Trang 36

Bảng 1.2 Quan điểm của GV về dạy học theo chủ đề

1 Theo thầy (cô), dạy học Lịch sử theo chủ đề có cần thiết không?

2 Theo thầy (cô) việc thiết kế các chủ đề trong dạy học Lịch sử

có vai trò như thế nào?

4 Khi dạy phần lịch sử Việt Nam lớp 12, thầy (cô) thường tổ chức

dạy học như thế nào?

5 Thầy (cô) lựa chọn chủ đề để xây dựng dựa trên những yếu

tố nào?

Dựa vào tên chương, phần trong sách giáo khoa 20 100

Dựa vào nội dung kiến thức của chương, phần, mức độ nhận

6 Thầy (cô) thường sử dụng hình thức tổ chức nào trong quá

trình dạy các chủ đề?

Trang 37

7 Mức độ tích cực của HS khi tham gia dạy học theo chủ đề?

9 Thầy (cô) thường sử dụng hình thức kiểm tra, đánh giá nào

trong quá trình dạy các chủ đề?

10 Thầy (cô) gặp khó khăn gì trong quá trình triển khai dạy học

Lịch sử theo chủ đề?

Chưa thực sự thành thạo trong việc xây dựng chủ đề 5 25

Kết quả điều tra cho thấy:

- Thứ nhất: quan niệm của GV về dạy học theo chủ đề

100% GV được khảo sát đều khẳng định dạy học Lịch sử theo chủ đề là cần

thiết trong hoạt động dạy học (với câu hỏi “dạy học Lịch sử theo chủ đề có cần thiết

không?”) Khi được hỏi “việc thiết kế các chủ đề trong dạy học Lịch sử có vai trò như thế nào?” có 65% GV cho rằng việc thiết kế có vai trò rất quan trọng, còn 35% GV

khẳng định việc thiết kế các chủ đề có vai trò bình thường, không có GV nào quan niệm việc thiết kế các chủ đề là không quan trọng Như vậy, đa phần GV đã được tiếp xúc với dạy học theo chủ đề và thấy được vai trò quan trọng của hoạt động thiết kế và

Trang 38

tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề trong nhà trường phổ thông Điều này cho thấy, dạy học theo chủ đề là một trong những PPDH tích cực phù hợp với nhu cầu đổi mới dạy học hiện nay và là một trong những hướng đi đúng đắn trong quá trình đổi mới dạy học Lịch sử ở nhà trường phổ thông

- Thứ hai: thực trạng tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường phổ thông

Khi tìm hiểu về mức độ tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề của GV với câu hỏi “Thầy (cô) có thường xuyên tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề không?”, kết quả thu được cho thấy chỉ có 15% GV thường xuyên tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề,

60% thỉnh thoảng, 15% hiếm khi và 10% GV không thực hiện tổ chức dạy học theo chủ đề trong chương trình Lịch sử THPT

Sau khi khảo sát mức độ tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề của GV, chúng tôi đi sâu vào một nội dung lịch sử cụ thể với câu hỏi “Khi dạy phần lịch sử Việt Nam

lớp 12 thầy (cô) thường tổ chức dạy học như thế nào?”, kết quả thu được chỉ có 20%

GV chọn cách tổ chức dạy theo chủ đề, 55% GV chọn cách dạy theo từng bài trong sách giáo khoa, 25% GV sử dụng phối hợp nhiều PPDH và không có GV nào chọn theo cách khác

Thông qua kết quả điều tra thực trạng việc tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề

của các GV công tác tại các trường THPT trên địa bàn huyện Gia Bình và huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh có thể thấy, đa số các GV được khảo sát đã biết tới hình thức dạy học theo chủ đề, song thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong các giờ học lịch sử vẫn còn ở mức độ khiêm tốn nên chưa thể phát huy được đầy đủ ý nghĩa của PPDH này Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần tìm ra và tháo gỡ các khó khăn để giúp người GV có thể áp dụng thường xuyên dạy học Lịch sử theo chủ đề trong những năm học sắp tới

Để tìm hiểu về những khó khăn mà GV thường gặp phải khi tiến hành tổ chức

dạy học theo chủ đề, chúng tôi có câu hỏi:“Thầy (cô) gặp khó khăn gì trong quá trình

triển khai dạy học Lịch sử theo chủ đề?”, có tới 65% GV đưa ra khó khăn mà họ gặp

phải là mất thời gian chuẩn bị và tiến hành, 25% GV chưa thực sự thành thạo trong việc xây dựng các chủ đề, 10% GV gặp khó khăn do HS không tích cực tham gia vào quá trình học Đây là những khó khăn chung mà không chỉ các GV ở các trường THPT thuộc phạm vi khảo sát gặp phải mà đối với các GV dạy môn Lịch sử ở các trường

Trang 39

THPT khác cũng thường gặp phải khi tiến hành thiết kế và tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề, làm cho việc tổ chức dạy học theo chủ đề chưa được sử dụng rộng rãi ở các môn học, đặc biệt là trong môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay

- Thứ ba: quá trình thiết kế và tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường phổ thông

Để tìm hiểu quá trình thiết kế và tổ chức dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường phổ thông, chúng tôi đã đưa ra 4 câu hỏi đối với GV:

(1) Thầy (cô) lựa chọn chủ đề để xây dựng dựa trên những yếu tố nào?

(2) Thầy (cô) thường sử dụng hình thức tổ chức nào trong quá trình dạy các

Qua quá trình khảo sát, chúng tôi thu được kết quả như sau:

Với câu hỏi “Thầy (cô) lựa chọn chủ đề để xây dựng dựa trên những yếu tố

nào?”, 100% GV đều lựa chọn là dựa vào tên chương, phần trong sách giáo khoa và

dựa vào nội dung kiến thức của chương, phần, mức độ nhận thức của HS cùng với điều kiện nhà trường 50% GV cũng lựa chọn dựa vào kinh nghiệm của cá nhân và 35% chọn dựa vào mức độ nhận thức của bản thân

Khi được hỏi về hình thức tổ chức dạy các chủ đề lịch sử thì 100% GV đều chọn hình thức dạy học trên lớp, không có GV nào sử dụng hình thức dạy học ngoài giờ và hoạt động ngoại khóa Để tìm hiểu tại sao các thầy, cô chỉ sử dụng một hình thức tổ chức duy nhất, chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn nhanh một số GV và nhận được câu trả lời nhất quán rằng do điều kiện môn học và điều kiện nhà trường không cho phép

để triển khai các hình thức khác

Với câu hỏi tìm hiểu về các PPDH GV sử dụng trong quá trình dạy học theo chủ

đề, chúng tôi đã thu được kết quả thể hiện qua bảng tổng hợp dưới đây:

Trang 40

Bảng 1.3 Bảng tổng hợp ý kiến GV về PPDH theo chủ đề trong giờ học Lịch sử

Mức độ Phương pháp

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Không bao giờ

Số lượng %

Dạy học tích hợp (liên hệ kiến thức

Tổ chức dạy học theo dự án (HS trong

vai trò khác nhau của cuộc sống thức:

biên tập viên, kĩ thuật viên, người dẫn

Quá trình dạy học luôn gắn liền với hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học

tập của HS Khi được hỏi “Thầy (cô) thường sử dụng hình thức kiểm tra, đánh giá nào

trong quá trình dạy các chủ đề?”, 100% GV đều lựa chọn kết hợp cả 2 hình thức kiểm

tra thường xuyên và kiểm tra viết định kỳ Việc kết hợp cả hai hình thức trên giúp GV

Định dạng
Số trang	154
Dung lượng	6,32 MB