Triết học giáo dục là vấn đề còn ít thấy trong các tài liệu giáo dục học Việt Nam. Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu triết học giáo dục đã được triển khai qua một số đề tài cấp Bộ và đã có một số kết quả bước đầu như: xác định hệ thống khái niệm, phạm trù, đối tượng, phương pháp…của triết học giáo dục; hệ thống hoá triết lí giáo dục Việt Nam truyền thống; hệ thống hoá các quan điểm, tư tưởng giáo dục của
Trang 1Mở đầu
Trong những năm qua, các nhà giáo dục Việt Nam đã nỗ lực vươn lên,không ngừng đổi mới, phát triển hệ thống tri thức giáo dục học theo hướnggắn chặt nữa với thực tiễn, tìm kiếm con đường nâng cao chất lượng nhàtrường trong giai đoạn hiện nay để phục vụ hiệu quả sự nghiệp phát triển kinhtế- xã hội của đất nước Thành tựu đạt được trong việc phát triển hệ thống trithức giáo dục học trên nhiều mặt; như: phát triển những vấn đề dạy học,những vấn đề giáo dục cụ thể… trong đó, nổi bật là phát triển những vấn đề líluận chung
Để bảo đảm tính nhất quán và sự phát triển ổn định của lí luận giáo dụchọc Việt Nam, cần nghiên cứu triết học giáo dục Việt Nam và tư tưởng giáodục Hồ Chí Minh Triết học giáo dục cho phép nghiên cứu các vấn đề giáodục trong một dạng tổng thể với sự tác động qua lại nhiều chiều và ở tầm caocủa lý luận, nên đề xuất được những tư tưởng chỉ đạo, những vấn đề trọngtâm và giải quyết các vấn đề giáo dục đúng hướng
Triết học giáo dục là vấn đề còn ít thấy trong các tài liệu giáo dục họcViệt Nam Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu triết học giáo dục đãđược triển khai qua một số đề tài cấp Bộ và đã có một số kết quả bước đầunhư: xác định hệ thống khái niệm, phạm trù, đối tượng, phương pháp…củatriết học giáo dục; hệ thống hoá triết lí giáo dục Việt Nam truyền thống; hệthống hoá các quan điểm, tư tưởng giáo dục của Đảng và Chủ tịch Hồ ChíMinh từ cách mạng Tháng Tám 1945 đến nay qua việc tìm hiểu cấu trúc, tínhchất, quy luật mâu thuẫn, động lực của quá trình giáo dục và hệ thống giáodục quốc dân…; nghiên cứu các vấn đề: chất lượng giáo dục, đổi mới tư duygiáo dục
Việc nghiên cứu tư tưởng triết học giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh
đã được triển khai qua một số đề tài cấp Bộ, các công trình luận án tiến sĩ…và
Trang 2đã bước đầu làm sáng tỏ cấu trúc tư tưởng triết học giáo dục của Người Qua
140 lần phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục đã tổng kết được hệthống tư tưởng của Người gồm 12 phạm trù có mối liên hệ chặt chẽ với nhau
và nói lên sự vận động biện chứng giữa chúng Kết quả nghiên cứu đã đượcđưa vào chương trình đào tạo giáo dục học
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu vẫn còn những hạn chế cần đượcsớm khắc phục như: các vấn đề nghiên cứu nhìn chung còn thiếu một tầmnhìn chiến lược nhiều vấn đề bức xúc như đổi mới tư duy giáo dục- đào tạotrong bối cảnh đất nước gia nhập WTO…chưa được chú ý đúng mức; đội ngũcán bộ nghiên cứu còn bất cập về số lượng, chất lượng, số các nhà giáo dụcđầu ngành đang giảm dần và chưa có lực lượng bổ sung; kinh phí hạn hẹpkhông có điều kiện tổ chức trao đổi khoa học thường xuyên giữa các nhà khoahọc và đầu tư vào những công trình lớn…
Hiện nay, các nhà trường nói chung nhà trường Quân đội nói riêng đangđứng trước những cơ hội và thách thức lớn Điều đó đặt ra cho các nhà giáodục Việt Nam những vấn đề cấp thiết trong việc đào tạo nguồn nhân lực, nângcao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài để phục vụ sự phát triển kinhtế- xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong điềukiện cạnh tranh khốc liệt
Triết học giáo dục trong quá trình dạy học đại học là chủ đề lớn, baogồm nhiều vấn đề: Quá trình dạy học với tư cách là một sự vật hiện tượng vậnđộng và phát triển không ngừng; Vấn đề nội dung và hình thức trong quátrình dạy học; Mối quan hệ giữa cái khách quan và cái chủ quan trong quátrình dạy học; Cái cụ thể và cái trừu tượng trong dạy học… Trong khuôn khổ
bài tiểu luận tác giả chỉ đề cập nội dung: “Mối quan hệ khách quan và chủ quan trong quá trình dạy học- vận dụng trong phương pháp dạy- học tích cực
ở các nhà trường đại học quân sự hiện nay”.
Trang 3Nội dung
I Những vấn đề chung về triết học giáo dục
1 Vị trí, vai trò của triết học giáo dục
Như chúng ta đã biết, sự phát triển của khoa học giáo dục đặt ra yêu cầu
cần phải có hệ thống những luận điểm “triết lí giáo dục” làm nền tảng phương
pháp luận cho khoa học giáo dục phát triển đúng đắn Đặc biệt trong giai đoạnhiện nay, nghiên cứu triết học giáo dục là vấn đề cần thiết và quan trọng hơnbao giờ hết, đây là một vấn đề khó, mới mẻ, bỏ ngỏ trong lĩnh vực nghiên cứu
lý luận ở Việt Nam mà nó còn là vấn đề trừu tượng, phức tạp, nhạy cảm Tuyvậy, với những triết lý giáo dục truyền thống Việt Nam, nhất là những tưtưởng, quan điểm giáo dục của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc chỉđạo, xây dựng nền giáo dục Việt Nam suốt từ sau Cách mạng tháng Tám đếnnay và thực tiễn phát triển giáo dục nước ta đã bước đầu khái quát, hệ thốngcủa triết học giáo dục Việt Nam như : bước đầu xác định một số khái niệm,phạm trù, đối tượng và phương pháp của triết học giáo dục Việt Nam; hệthống hoá những triết lý giáo dục truyền thống trong lịch sử giáo dục; kháiquát những vấn đề cụ thể của triết học giáo dục như: Quá trình giáo dục; hệthống giáo dục quốc dân (cấu trúc, cơ chế, động lực…) và nêu lên những vấn
đề đang được quan tâm hiện nay…làm cơ sở cho việc tổng kết lý luận vànâng tầm khái quát về hệ thống lý luận giáo dục cho sự phát triển của thựctiễn giáo dục cả trong nước, khu vực và thế giới
Thực tiễn cho thấy, thời gian qua triết học giáo dục đã bắt đầu được đềcập trong các tài liệu giáo dục học Các nước trong khu vực, thuật ngữ nàyđược sử dụng khá phổ thông trong các tài liệu, các nhà trường… Đối với ViệtNam chúng ta, thuật ngữ này đã xuất hiện nhưng còn ít được đề cập một cách
có hệ thống, song dù thế nào đi nữa chúng ta đều thấy rằng vị trí, ý nghĩa củatriết học giáo dục (triết lý giáo dục) là vô cùng quan trọng, chìa khoá để giải
Trang 4quyết thành công các vấn đề giáo dục bảo đảm cho giáo dục có tính hệ thống,tính nhất quán Nếu không có một triết học giáo dục vững vàng thì giáo dục
sẽ vận động trong vòng luẩn quẩn, không phát triển lên được
Vậy triết học, triết học giáo dục là gì? Trả lời câu hỏi này chúng tanghiên cứu một số khái niệm sau:
2 Triết học, triết học giáo dục và mục đích xác định
* Triết học;
Triết học là một hình thái ý thức xã hội, là thế giới quan, là hệ thống tưtưởng và quan điểm đối với thế giới và vị trí của con người trong thế giới.Triết học là một khoa học nghiên cứu các quy luật chung nhất của sựphát triển tự nhiên, xã hội và tư duy
Triết học là phương pháp luận chung của nhận thức khoa học
Xuất phát từ thực tiễn xã hội, triết học có tác dụng tích cực đến tồn tại xãhội, có khả năng hình thành những tư tưởng mới, những chuẩn mực và giá trịvăn hoá mới
* Triết học giáo dục, là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu vận dụng các
phương pháp triết học để giải quyết các vấn đề giáo dục, là những nguyên tắcphương pháp luận chủ yếu chung nhất làm cơ sở cho việc nghiên cứu khoahọc và cải tạo thực tiễn giáo dục
Là một bộ phận của triết học, triết học giáo dục phải bảo đảm một sốtính chất sau đây khi nghiên cứu các vấn đề giáo dục như: tính bản chất, tínhphổ quát, tính nhất quán, tính quy luật…
* Mục đích của triết học giáo dục là xác định được những quan điểm chủ yếu
và lý giải được các vấn đề giáo dục một cách đúng đắn, rõ ràng, nhất quán và hệthống nhằm nâng cao chất lượng lý luận giáo dục, góp phần cải tạo thực tiễn giáodục
Trang 5Để làm được điều đó, các nhà triết học giáo dục thường phải đi theo haicon đường:
- Phân tích luận điểm của các nhà triết học lớn trong quá khứ, vì vậy cónhiều phần trùng với lịch sử giáo dục Việc nghiên cứu lịch sử triết học, tìm kiếmnhững mâu thuẫn lôgíc và lịch sử trên cơ sở đối chiếu với hiện tại để rút ra nhữngbài học kinh nghiệm sẽ làm cho các vấn đề lý luận hiện đại có độ tin cậy cao hơn
- Khảo sát thực tiễn, làm rõ mối liên hệ giữa lý thuyết và thực tiễn, quantâm đặc biệt tới việc tìm kiếm các con đường ứng dụng lý luận vào thực tiễn,sao cho các quan điểm triết học giáo dục đi vào quần chúng, được nhữngngười bình thường như người nông dân, công nhân…chấp nhận và vận dụngvào dạy dỗ con cháu trong cuộc sống thường ngày
3 Triết lý, triết lý giáo dục và triết học- sự khác biệt tương đối giữa các thuật ngữ
*Triết lý, triết lý giáo dục.
Theo từ điển tiếng Việt, triết lý là: Quan điểm chung của con người về nhữngvấn đề nhân sinh và xã hội Theo từ điển Hán Việt, triết lý là: lý luận về triết học(triết= trí, lí=lẽ) Từ đó chúng ta có thể hiểu: Triết lý là những quan điểm được kháiquát từ cuộc sống, nhằm chỉ đạo sự suy nghĩ và hành động của con người
Triết lý giáo dục là những quan điểm phản ánh những vấn đề của giáodục thông qua con đường trải nghiệm từ cuộc sống để chỉ đạo sự suy nghĩ vàhành động của con người về các vấn đề về giáo dục
Như vậy, triết lý và triết học có sự tương đồng với nhau, nhưng triết lýthường đề cập tới một vấn đề cụ thể, còn triết học là một khoa học, được xâydựng từ một hệ thống tư tưởng, quan điểm với các khái niệm, phạm trù, đốitượng và phương pháp riêng
Thực tiễn cho thấy, để điều hành, lãnh đạo một sự nghiệp hay một lĩnhvực nào đó không phải chỉ bằng những triết lý cụ thể mà phải bằng những
hệ thống những định hướng tư tưởng và định hướng khoa học mang tầm
Trang 6triết học Do vậy, vai trò của của triết lý và triết học có tầm quan trọngtrong sự nghiệp phát triển giáo dục, vì nó là những tư tưởng cốt lõi tạo nênbản sắc cho sự phát triển bề vững của nền giáo dục; là công cụ định hướngcho nhận thức và hành động; là phương tiện, cách thức để tiến hành cáchoạt động giáo dục của con người.
Nhận thức đúng đắn vấn đề trên, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạngĐảng ta và Chủ tịch Hồ chí Minh luôn quan tâm đến vấn đề giáo dục, những vấn
đề về triết lý, triết học giáo dục để xây dựng một nền giáo dục hoàn toàn mới,phục vụ tích cực và có hiệu quả cho công cuộc kháng chiến chống Pháp vàchống mỹ, cho cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân, cách mạng xã hội chủnghĩa, cho công cuộc đổi mới và công nghiệp hoá- hiện đại hoá đất nước hiệnnay
Hệ thống giáo dục Việt Nam được xây dựng theo những quan điểm, tưtưởng của Đảng và Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh.Những quan điểm ấy rất phong phú, đa dạng, đã được kiểm chứng qua thựctiễn giáo dục Việt Nam và hiện còn được lưu giữ lại trong các văn kiện củaĐảng và Nhà nước Đặc biệt, những bài viết, bài nói… của Chủ tịch Hồ ChíMinh là những tài sản vô cùng quý giá
Những thành tựu to lớn của nền giáo dục Việt Nam trong mấy chục nămqua là cơ sở thực tiễn chứng tỏ những quan điểm của Đảng và Chủ tịch HồChí Minh về giáo dục là hoàn toàn đúng đắn
Theo quan điểm triết học, các vấn đề giáo dục sẽ được nghiên cứu trongdạng chỉnh thể, trong sự xem xét dưới sự tác động qua lại nhiều chiều giữacác yếu tố của hệ thống giáo dục với nhau và các yếu tố của môi trường tựnhiên và xã hội Sự nghiên cứu các vấn đề giáo dục trong mối quan hệ rộng
và ở tầm cao của lý luận sẽ cho phép đi sâu vào bản chất các vấn đề giáo dục
và đưa ra được những giải pháp có hệ thống đúng đắn và hiệu quả
Trang 7II Những vấn đề triết học trong quá trình dạy học ở nhà trường quân sự
1 Giải quyết mối quan hệ khách quan và chủ quan trong quá trình dạy học
* Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự
Chúng ta biết rằng, lý luận dạy học trong nhà trường quân sự là một bộphận hợp thành quan trọng của giáo dục học quân sự, đi sâu nghiên cứunhững quy luật của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự Xuất hiện với
tư cách là hệ thống các luận điểm, các tư tưởng dạy học, lý luận dạy học địnhhướng cho việc tìm ra các con đường, cách thức, phương tiện dạy học tối ưu
để các nhà trường quân sự đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quan, đội ngũ cácchuyên gia quân sự có trình độ nghiệp vụ cao, có phẩm chất đạo đức trongsáng đáp ứng với yêu cầu xã hội, của quân đội
Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự: Là một bộ phận của quátrình sư phạm nhà trường quân sự, quá trình dạy học là một quá trình có mụctiêu, có tổ chức, phối hợp thống nhất giữa hoạt động của người dạy và ngườihọc nhằm trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triểnkhả năng tư duy sáng tạo, giáo dục những phẩm chất nhân cách cần thiết chohọc viên đáp ứng yêu cầu của xã hội của quân đội
Quá trình này trước hết được hiểu là quá trình có mục tiêu rõ ràng, có tổchức chặt chẽ, có chương trình nội dung xác định, có cơ sở vật chất, thiết bị
kỹ thuật bảo đảm kết quả đào tạo theo yêu cầu của xã hội, của quân đội đặt ra.Dấu hiệu nổi bật của quá trình này là sự phối hợp thống nhất giữa hoạtđộng dạy và hoạt động học Đây là mối quan hệ sinh thành quá trình dạy học,quy định sự vận động, phát triển của quá trình này
Chức năng trội của quá trình học là hình thành hệ thống kiến thức, kỹxảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự cho người học, trên cơ sở đó phát triển trí
Trang 8tuệ, giáo dục nhân cách, chuẩn bị tâm lý cho họ bước vào cuộc sống hoạtđộng quân sự.
Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự tiến hành đào tạo các đốitượng là những nhân cách đã trưởng thành nhất định, một bộ phận có kinhnghiệm thực tiễn quản lý, lãnh đạo xây dựng, chiến đấu, giảng dạy…trongquân đội Quá trình dạy học không chỉ diễn ra trong trường, lớp, phòng thínghiệm mà còn ở dã ngoại, trên không, trên biển, trong những tình huốnggần với chiến đấu Quá trình dạy học còn được tiến hành trong môi trườnghoạt động quân sự, tuân theo những yêu cầu kỷ luật quân sự Mục tiêu đàotạo của nhà trường quân sự không chỉ theo một trình độ học vấn nhấtđịnh, một ngành nghề quân sự nhất định mà còn đào tạo theo một chứcdanh nhất định Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự không chỉgóp phần đào tạo một chuyên gia quân sự đơn thuần mà còn nhằm đào tạo
họ trở thành nhà tổ chức, nhà sư phạm quân sự, nhà giáo dục, người thầycủa cấp dưới
Như vậy, những nét chung, nét riêng của quá trình dạy học trong nhàtrường quân sự đòi hỏi các giáo viên, cán bộ quản lý phải tiến hành trên một
cơ sở khoa học, nghiêm túc, chặt chẽ, đồng thời phải hết sức linh hoạt, vậndụng sáng tạo những triết lý giáo dục những luận điểm dạy học cho phù hợpvới tính chất, đặc điểm ở nhà trường quân sự, đây là vấn đề khách quan, làvấn đề có tính nguyên tắc
*Khách quan - chủ quan và mối quan hệ giữa khách quan, chủ quan trong dạy học.
Đối với lĩnh vực quân sự nói chung, trong dạy học nói riêng, việc quántriệt và vận dụng sáng tạo quan điểm của triết học về mối quan hệ cơ bản trênđây luôn có ý nghĩa rất quan trọng Nó giúp cho các chủ thể, một mặt tránh
Trang 9được chủ nghĩa chủ quan; mặt khác, biết cách phát huy tính năng động chủquan trong hoạt động dạy học.
Mục đích tối cao của việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học là đểluận giải cho con người mối quan hệ giữa họ (con người có ý thức) với thếgiới có con người (thế giới vật chất) Trong tính hiện thực lịch sử của nó, conngười không chỉ giải thích thế giới mà còn cải tạo thế giới bởi thực tiễn Thựctiễn của con người; một mặt, do sự tham gia hướng dẫn của ý thức, mặt khác,
do yêu cầu về tính hiệu quả quy định, nên tất yếu phải giải quyết tốt mối quan
hệ giữa khách quan và chủ quan
Khách quan là phạm trù dùng để chỉ tất cả những gì tồn tại không phụ thuộc vào chủ thể, hợp thành một hoàn cảnh hiện thực thường xuyên tác động đến việc xác định mục tiêu, nhiệm vụ và phương thức hoạt động của chủ thể.
Nói đến khách quan là nói đến tất cả những gì tồn tại độc lập, bên ngoài
và không lệ thuộc vào chủ thể hoạt động Theo đó, khách quan bao gồmnhững điều kiện, khả năng và quy luật khách quan Trong đó, quy luật kháchquan luôn giữ vai trò quan trọng nhất Tuy nhiên, khác với những quan niệmchung chung trừu tượng về khách quan, triết học luôn xác định nội hàm vàngoại diên của phạm trù khách quan căn cứ theo những chủ thể nhất định.Không phải mọi điều kiện, khả năng và quy luật khách quan bất kỳ, mà chỉ cónhững điều kiện, khả năng và quy luật khách quan nào hợp thành một hoàncảnh hiện thực thường xuyên tác động đến mọi hoạt động của chủ thể xácđịnh được mới coi là phạm trù khách quan đối với hoạt động của chủ thể ấy.Chính vì thế, với những chủ thể khác nhau, quan hệ khác nhau, lĩnh vực hoạtđộng khác nhau thì phạm vi, tính chất “cái” khách quan không hoàn toàn nhưnhau Chẳng hạn, hệ thống các quy luật khách quan phải tính đến khi chủ thể
là toàn thể cán bộ, giáo viên trong các nhà trường quân đội sẽ khác khi chủthể là một bộ phận cán bộ, giáo viên ở một khoa hay một nhà trường nào đó
Trang 10Trong triết học, phạm trù khách quan luôn được đặt trong mối quan hệ
với phạm trù chủ quan- đó là: Phạm trù dùng để chỉ tất cả những gì cấu thành phẩm chất và năng lực của một chủ thể nhất định, phản ánh vai trò của chủ thể ấy đối với những hoàn cảnh hiện thực (khách quan) trong hoạt động nhận thức và cải tạo khách thể.
Thuộc về chủ quan, trước hết bao gồm tất cả những gì cấu thành và phảnánh trình độ phát triển về phẩm chất và năng lực của chủ thể nhất định Theo
đó, phải kể đến phẩm chất tư duy, trình độ hiểu biết, đến tình cảm, ý chí,nguyện vọng và thể chất của chủ thể Đến lượt nó, sức mạnh ấy lại luôn đượcbiểu hiện ra ở năng lực tổ chức hoạt động (nhận thức và thực tiễn) của chủ thể
mà tiêu chí cơ bản, quyết định để đánh giá năng lực ấy là sự phù hợp giữahoạt động của chủ thể với điều kiện, khả năng và quy luật khách quan
Trong quá trình dạy học, mối quan hệ giữa khách quan và chủ quan làvấn đề phổ biến, phức tạp; là dấu hiệu của người dạy và người học (chủquan), năng lực, tính cách, khát khao nhận thức…
Khách quan, là những điều kiện, nhiệm vụ, mục tiêu khách quan của quátrình dạy học, là yêu cầu của xã hội, nhà trường đối với người dạy và người học.Chủ quan và khách quan vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn; việc tìm racách giải quyết mâu thuẫn sẽ làm cho khách quan và chủ quan thống nhất vớinhau Biểu hiện, trình độ của người học - nhu cầu luôn vận động phát triểnkhông ngừng nảy sinh yêu cầu, có khi vượt ra khỏi giới hạn
Hai yêu cầu chủ thể: Cá nhân luôn đặt ra mục tiêu mới, nhiệm vụ mớiđiều đó dẫn đến cần phải xác định mục đích mới Tập thể (nhóm) yêu cầu cao
mà khách quan là mục tiêu, mục đích phải đáp ứng
Do vậy, phải thống nhất giữa yêu cầu cá nhân và tập thể Khách quan:Mục tiêu, nhiệm vụ chuyển thành chủ quan là người dạy, người học
Trang 11Như vậy, cái khách quan của quá trình dạy học ở đại học phản ánhnhững yêu cầu của xã hội, đòi hỏi tất yếu của sự phát triển của khoa học kỹthuật, công nghệ đối với nhà trường đại học Cái chủ quan của quá trình dạyhọc bao gồm những dấu hiệu có liên quan đến hoạt động của chủ thể: giáoviên, học viên, cán bộ quản lý…
Mối quan hệ biện chứng khách quan và chủ quan trong quá trình day- học.
Khách quan và chủ quan là hai mặt, hai yếu tố không thể tách rời trongmọi hoạt động của mỗi chủ thể Nhưng tính chất của hoạt động nhận thức vàcải tạo thế giới lại luôn đòi hỏi chủ thể phải giải quyết mối quan hệ giữakhách quan và chủ quan sao cho phù hợp với vai trò, vị trí thực sự của conngười trong thế giới – nghĩa là phải phù hợp với lập trường của chủ nghĩa duyvật biện chứng trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học
Theo lập trường ấy, mối quan hệ khách quan và chủ quan thì khách quanbao giờ cũng là cơ sở, là tiền đề, là cái giữ vai trò quyết định suy đến cùng Sở
dĩ như vậy là vì, các điều kiện, khả năng và quy luật khách quan, khôngnhững luôn tồn tại độc lập không lệ thuộc vào chủ thể, luôn buộc chủ thể(người dạy- học) phải tính đến trước tiên trong mọi hoạt động, mà còn gọi làcội nguồn làm nảy sinh mọi tri thức, tình cảm, ý chí và nguyện vọng của chủthể Cả lý luận và thực tiễn đều cho thấy, nếu chỉ bằng nỗ lực chủ quan củamình, con người chưa và không bao giờ xoá bỏ được bất cứ một điều kiện,khả năng hay quy luật khách quan nào trái lại, chính những điều kiện kháchquan hợp thành hoàn cảnh, môi trường sống và hoạt động hiện thực của conngười và chính việc con người nhận thức được sự vận động, biến đổi củanhững khả năng và quy luật khách quan là điểm xuất phát, là tiền đề làm nảysinh ở họ những dự kiến, những kế hoạch, hình thành nên trong họ ý chí,quyết tâm hành động cải biến hiện thực vì nhu cầu lợi ích của mình