Thực trạng về giải toán có lời văn đối với học sinh lớp 5B: Trong mạch kiến thức giải toán có lời văn bao gồm nhiều dạng bài: dạng toán đơn, dạng toán hợp, dạng toán điển hình, dạng toán[r]
Trang 1
CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC
TRONG DẠY HỌC GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 5 ”
Quảng Bình, tháng 2 năm 2013
Trang 2
CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC
TRONG DẠY HỌC GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 5 ”
Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Liên
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Quảng Tùng
Quảng Bình, tháng 2 năm 2013
Trang 3I PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Xã hội Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ Thời đại của vi tính- tin học đang dần chiếm lĩnh mọi lĩnh vực Để thích nghi được với sự phát triển đó của xã hội rất cần những con người lao động có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, thực sự uyên bác về khoa học, tinh thông, lão luyện về khoa học kĩ thuật để đủ sức khám phá, đề xuất, sáng tạo cái mới, cải thiện những cái đã có, tạo ra bước ngoặt về sự phát triển kinh tế xã hội Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã chỉ rõ: “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” với mục tiêu:
“Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài” Hiện nay chúng ta đang thực hiện đổi mới nhiều vấn đề liên quan đến dạy và học với mục đích là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh
Chương trình Toán của tiểu học có vị trí và tầm quan trọng rất lớn Môn Toán là một môn học trọng tâm góp phần tích cực thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo con người toàn diện ở các bậc học Đặc biệt, bậc học tiểu học là bậc học nền tảng cho việc hình thành và phát triển nhân cách con người trong sự nghiệp giáo dục của đất nước Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về
số học, các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, giải toán có lời văn ứng dụng thiết thực trong đời sống và một số yếu tố hình học đơn giản Môn Toán ở tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượng hóa, khái quát hóa, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, phát triển hợp lý khả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng viết, các suy luận đơn giản, góp phần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoa học, linh hoạt sáng tạo cho học sinh tiểu học
Mục tiêu nói trên được thông qua việc dạy học các môn học, đặc biệt là môn Toán Môn này có tầm quan trọng vì toán học với tư cách là một bộ phận khoa học nghiên cứu hệ thống kiến thức cơ bản và sự nhận thức cần thiết trong đời sống sinh hoạt và lao động của con người Môn Toán là "chìa
Trang 4khóa" mở cửa cho tất cả các ngành khoa học khác, nó là công cụ cần thiết của người lao động trong thời đại mới Vì vậy, môn Toán là bộ môn không thể thiếu được trong nhà trường, nó giúp học sinh phát triển toàn diện, góp phần giáo dục tình cảm, trách nhiệm, niềm tin và sự phồn vinh của quê hương đất nước
Ở mỗi lớp, môn Toán có vị trí, yêu cầu, nhiệm vụ khác nhau Đặc biệt ở giai đoạn cuối bậc tiểu học, môn Toán có nhiệm vụ tạo cho học sinh cơ sở để tiếp tục lên bậc trung học, vừa chuẩn bị kiến thức, kĩ năng cần thiết để các em bước vào cuộc sống lao động Do đó ở giai đoạn này, việc dạy và học môn Toán vừa phải quan tâm đến việc hệ thống hóa, khái quát hóa nội dung học tập, vừa phải đáp ứng những nhu cầu của cuộc sống để học sinh dễ dàng thích nghi hơn khi vào đời
Trong dạy - học toán ở tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị trí quan trọng Bởi học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào tình huống khác nhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cách tường minh và trong chừng mực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động, sáng tạo Vì vậy có thể coi giải toán có lời văn là một trong những biểu hiện năng động nhất cho hoạt động trí tuệ của học sinh
Dạy học giải toán có lời văn ở tiểu học nhằm mục đích chủ yếu sau:
- Giúp học sinh luyện tập, củng cố, vận dụng các kiến thức và thao tác thực hành đã học, rèn luyện kỹ năng tính toán bước tập dượt vận dụng kiến thức
và rèn luyện kỹ năng thực hành vào thực tiễn
- Giúp học sinh từng bước phát triển năng lực tư duy, rèn luyện phương pháp và kỹ năng suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề, khả năng quan sát, phỏng đoán, tìm tòi, nó góp phần phát triển trí thông minh, cách suy nghĩ độc lập, linh hoạt, sáng tạo
- Rèn luyện cho học sinh những đặc tính và phong cách làm việc của người lao động, như: cẩn thận, chu đáo, cụ thể, có ý chí vượt khó khăn, làm việc
có kế hoạch nề nếp và tác phong khoa học Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối
Trang 5với các em không còn mới lạ, khả năng nhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước, tư duy đã bắt đầu có chiều hướng bền vững
và đang ở giai đoạn phát triển
Mặt khác, vốn sống, vốn hiểu biết thực tế đã bước đầu có những hiểu biết nhất định Tuy nhiên trình độ nhận thức của học sinh không đồng đều, yêu cầu đặt ra khi giải các bài toán có lời văn cao hơn những lớp trước, các em phải đọc nhiều, viết nhiều, bài làm phải trả lời chính xác với phép tính, với các yêu cầu của bài toán đưa ra, nên thường vướng mắc về vấn đề trình bày bài giải: sai sót
do viết không đúng chính tả hoặc viết thiếu, viết từ thừa Một sai sót đáng kể khác là học sinh thường không chú ý phân tích theo các điều kiện của bài toán nên đã lựa chọn sai phép tính Qua thực tế giảng dạy cho HS lớp 5, có khoảng 70% - 85% học sinh chưa thành thạo về giải toán có lời văn Với những lý do
đó, trong học sinh tiểu học nói chung và học sinh lớp năm nói riêng, việc học toán và giải toán có lời văn rất quan trọng và rất cần thiết Để thực hiện tốt mục tiêu đó, giáo viên cần phải nghiên cứu, tìm biện pháp giảng dạy thích hợp, giúp các em giải bài toán một cách vững vàng, hiểu sâu được bản chất của vấn đề cần tìm, mặt khác giúp các em có phương pháp suy luận toán logic thông qua cách trình bày, lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thực hiện Từ đó giúp các em hứng thú, say mê học toán
Từ những căn cứ đó tôi đã chọn đề tài "Phát huy tính tích cực trong dạy học giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5" để nghiên cứu với mục
đích là:
- Tìm hiểu nội dung, chương trình và những phương pháp dùng để giảng dạy toán có lời văn
- Tìm hiểu những kỹ năng cơ bản cần trang bị để phục vụ việc giải toán có lời văn cho học sinh lớp Năm
- Khảo sát và hướng dẫn giải cụ thể một số bài toán, một số dạng toán có lời văn ở lớp Năm, từ đó đúc rút kinh nghiệm, đề xuất một số ý kiến góp phần nâng cao chất lượng dạy học giải toán có lời văn
Trang 62 PHẠM VI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN:
- Sáng kiến này áp dụng để nâng cao hiệu quả dạy học giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5
Trang 7II PHẦN NỘI DUNG
1 THỰC TRẠNG CỦA NỘI DUNG CẦN NGHIÊN CỨU:
1.1 Về tình hình học sinh lớp 5B:
Năm học 2012 -2013 tôi được phân công dạy lớp 5B Lớp tôi chủ nhiệm
có 14 em nữ, 11 em nam Phần lớn học sinh lớp tôi là con nông dân, bố làm đi rừng hay đi làm ăn xa, một số em phải ở nhà với ông bà Điều kiện kinh tế gia đình còn gặp nhiều khó khăn nên các em chưa thực sự được bố mẹ quan tâm đúng mức Một số phụ huynh không quan tâm đến con cái, tất cả mọi việc học của con đều phó mặc cho nhà trường Điều đó ảnh hưởng rất lớn đến việc học tập của các em Nhất là với môn Toán số lượng học sinh yếu còn nhiều, chất lượng học tập chưa cao, có những học sinh không hiểu được đề bài toán nên làm cho có, dẫn đế kết quả của bài toán sai khá nhiều
Để thực hiện được vấn đề này, tôi đã tìm hiểu và nắm rõ tình hình học sinh lớp tôi ngay khi được phân công Trước tiên tôi xem sổ chủ nhiệm năm học trước đồng thời tôi trao đổi với giáo viên chủ nhiệm năm học trước để nắm rõ hơn Sau đó tôi cho học sinh kiểm tra lại để phân loại từng đối tượng học sinh
1.2 Số liệu thống kê:
Đây là kết quả khảo sát chất lượng đầu năm môn Toán năm học 2012 -
2013 (Trước khi thực hiện giải pháp) (vì tỉ lệ học sinh yếu môn Toán chịu ảnh hưởng rất lớn ở phần bài tập giải toán có lời văn)
TSHS
* Nhận xét: Qua số liệu thống kê cho thấy số học sinh đạt loại giỏi rất ít,
số học sinh đạt trung bình và yếu khá cao Điều đó cho thấy học sinh chưa nắm vững về cách giải toán có lời văn
Trang 8+ Trong đó có 2 em là làm bài đạt điểm tối đa điểm 9 , 10
+ 7 em làm bài được điểm 7, 8 vì các các em tính toán chưa cẩn thận dẫn đến kết quả chưa chính xác
+ Còn 16 em còn lại thì rơi vào trường hợp các em không giải được bài toán có lời văn
1.3 Thực trạng về giải toán có lời văn đối với học sinh lớp 5B:
Trong mạch kiến thức giải toán có lời văn bao gồm nhiều dạng bài: dạng toán đơn, dạng toán hợp, dạng toán điển hình, dạng toán có nội dung liên quan đến hình học, Đa số các dạng toán đơn thì HS làm được, song các bài toán từ 2 phép tính trở lên thì đa số học sinh yếu không làm được bởi một số nguyên nhân sau:
- Kĩ năng đọc đề, phân tích đề của HS còn hạn chế Học sinh đọc đề vội vàng, chưa biết tập trung vào những dữ kiện trọng tâm của đề toán không chịu phân tích đề toán khi đọc đề
- Kĩ năng nhận dạng toán, nắm các bước giải trong từng dạng toán còn lúng túng Khả năng phân tích, tổng hợp, khái quát hoá vấn đề và tư duy của học sinh còn hạn chế khi gặp những bài toán phức tạp Hầu hết, các em làm theo khuôn mẫu của những dạng bài cụ thể mà các em thường gặp trong sách giáo khoa, khi gặp bài toán đòi hỏi tư duy, suy luận một chút các em không biết cách phân tích dẫn đến lười suy nghĩ
- Chưa biết lập kế hoạch giải bài toán
- Kĩ năng đặt lời giải, kĩ năng tính toán của học sinh còn gặp nhiều khó khăn Một số em biết tìm ra phép tính đúng nhưng khi đặt lời giải thì còn lúng túng và có khi đặt lời giải cho bài toán chưa hợp lý
- Học sinh chưa được luyện tập thường xuyên, nên thường nhầm lẫn giữa các dạng toán
- Đa số giải toán có lời văn thường tập trung ở các đối tượng học sinh khá giỏi nên thói quen của các đối tượng HS trung bình và yếu là bỏ qua các bài toán giải hoặc làm cho có, không có động não suy nghĩ Từ thói quen lười suy nghĩ dẫn đến hiệu quả thấp
Trang 9- Trí nhớ của các em chưa thoát khỏi tư duy cụ thể nên còn ngại khó khi gặp các bài toán phức tạp Từ đó dẫn đến kết quả học tập của các em chưa cao
- Khi giải xong bài toán, đa số học sinh bỏ qua bước kiểm tra lại bài, dẫn đến nhiều trường hợp sai sót đáng tiếc do tính nhầm, do chủ quan Ngoài ra, còn
có những trường hợp học sinh hiểu bài nhưng còn lúng túng trong cách trình bày nhất là với các bài toán giải có lời văn phức tạp
- Thực tế trong một tiết dạy 35 phút, vừa dạy bài mới, vừa làm bài tập và các bài toán có lời văn thường ở cuối bài nên thời gian để luyện nêu đề, nêu câu trả lời không được nhiều nên học sinh chưa khắc sâu kiến thức, chưa nắm được mẹo để giải bài toán
- Một số học sinh gia đình còn khó khăn nên chưa quan tâm đúng mức đến việc học của con em mình dẫn đến kết quả học tập còn thấp
- Một số học sinh chưa ý thức việc học của mình
Từ những thực trạng trên tôi mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp giảng dạy như sau:
2 CÁC GIẢI PHÁP:
2.1 Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp chung về các bước giải các bài toán có lời văn:
Điều tôi trăn trở nhất là làm thế nào để các em thấy được niềm vui, sự say
mê khi giải toán có lời văn Các em không chỉ hiểu mà phải làm bài theo nhiều cách khác nhau Biết vận dụng vào thực tế một cách có hiệu quả Vì vậy tôi xem xét kỹ và giúp đỡ các em từng bước cụ thể
1 Tìm hiểu đề:
- Việc tìm hiểu nội dung đề toán thường thông qua việc đọc bài toán dù bài toán cho dưới dạng lời văn hoàn chỉnh hoặc bằng dạng tóm tắt (sơ đồ) Tập cho học sinh có thói quen tự tìm hiểu bài toán Tránh tình trạng vừa đọc xong đã bắt tay vào giải bài toán ngay mà phải xác định được dữ liệu đã cho và cái phải tìm và ghi vào vở nháp 2 yêu cầu cơ bản ấy Nếu trong bài toán có thuật ngữ nào
mà học sinh chưa hiểu rõ, giáo viên cần hướng dẫn để học sinh hiểu được nội
Trang 10dung và ý nghĩa của từ đó trong bài toán đang làm, chẳng hạn từ “tiết kiệm”,
“năng suất”, “sản lượng”…
Ví dụ 1: Một lớp học có 28 học sinh, trong đó số học sinh nam bằng 2/5
số học sinh nữ Hỏi lớp học đó có bao nhiêu em nữ, bao nhiêu em nam? (Bài 1- trang 22 - Luyện tập chung)
- Dữ liệu đã cho: Lớp học có 28 học sinh, trong đó số học sinh nam bằng 2/5 số học sinh nữ
- Yêu cầu phải tìm: Số học sinh nam, số học sinh nữ của lớp học đó
* Tuy nhiên, trong quá trình giải toán không phải tất cả các đề bài đều cho
dữ liệu trước và yêu cầu phải tìm sau mà đôi khi ngược lại: Đưa ra câu hỏi trước rồi mới cho dữ liệu
Ví dụ 2: Tính chu vi một mảnh đất hình chữ nhật, biết chiều dài gấp 2 lần
chiều rộng và hơn chiếu rộng 15m (Bài 2- trang 22 - Luyện tập chung)
- Dữ liệu đã cho: Chiều dài gấp 2 lần chiều rộng và hơn chiếu rộng 15m
- Yêu cầu cần tìm: Chu vi mảnh đất hình chữ nhật
* Học sinh phải phân biệt rõ những gì thuộc về bản chất, những gì không thuộc về bản chất của đề toán để hướng sự chú ý của mình vào những chỗ cần thiết, cụ thể
Ví dụ 3: Một trường có 639 học sinh, trong đó có 1/3 số học sinh là đội
viên Nhân ngày 15 tháng 5 có thêm 72 em nữa được kết nạp vào Đội Hiện nay
có tất cả bao nhiêu em đã vào Đội?
- Dữ liệu đã cho: 1/3 của 639 học sinh, thêm 72 học sinh
- Yêu cầu phải tìm: Số đội viên có tất cả
2 Tóm tắt đề:
Trong giải toán có lời văn, tóm tắt đề toán cũng là một việc rất cần thiết
và quan trọng Vì có tóm tắt được đề toán các em mới biết tìm ra mối quan hệ giữa cái đã cho và cái cần tìm để tìm ra cách giải bài toán
Mỗi bài toán đều có nhiều cách tóm tắt khác nhau, tuy nhiên các em cần lựa chọn cách tóm tắt sao cho phù hợp với nội dung từng bài để dễ hiểu, đơn giản và ngắn gọn nhất Có những bài toán nên tóm tắt bằng lời song cũng có
Trang 11nhiều bài toán nên tóm tắt sơ đồ hoặc vừa tóm tắt bằng sơ đồ vừa tóm tắt bằng lời cũng vẫn dễ hiểu như nhau
Ví dụ 1: Một thùng đựng 28,75 kg đường Người ta lấy từ thùng đó ra
10,5 kg đường sau đó lại lấy ra 8 kg đường nữa Hỏi trong thùng còn bao nhiêu ki- lô- gam đường? (Bài 3- trang 54 - Trừ hai số thập phân)
Tóm tắt bằng lời:
Trong thùng có: 28,75kg đường
Lần đầu lấy ra: 10,5 kg đường
Lần sau lấy ra: 8 kg đường
Còn lại:….kg đường?
Ví dụ 2: Một người thợ dệt, ngày thứ nhất dệt được 28,4m vải, ngày thứ
hai dệt nhiều hơn ngày thứ nhất 2,2m vải, ngày thứ ba dệt hơn ngày thứ hai 1,5m vải Hỏi cả ba ngày người đó dệt được bao nhiêu mét vải? (Bài 4- trang 52 - Luyện tập)
Tóm tắt bằng sơ đồ đoạn thẳng:
Ngày thứ nhất: 28,4m
Ngày thứ hai: 2,2m ? m vải
Phần tóm tắt đề tôi yêu cầu học sinh tự làm vào vở và kiểm tra từng em Sau khi tóm tắt xong, yêu cầu học sinh nhìn vào tóm tắt đọc lại một bài toán hoàn chỉnh đúng theo ý đề đã cho
3 Phân tích bài toán để tìm cách giải:
Cũng như tất cả các môn học khác, để làm được bài thì học sinh cần xác định xem bài yêu cầu chúng ta làm gì? Vì thế sau khi cho học sinh nhìn tóm tắt đọc lại đề bài giáo viên nên nêu câu hỏi: Bài toán hỏi gì? để học sinh suy nghĩ
- Tiếp đó yêu cầu học sinh suy nghĩ: Muốn trả lời được câu hỏi của bài toán thì cần phải biết những gì? Trong những điều ấy cái gì đã biết, cái gì chưa biết?
- Học sinh nêu ý kiến giáo viên chưa vội kết luận ngay mà nên khuyến khích để các em tự làm bài theo ý hiểu của mình