Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ thiên tài, người anh hùng giải phóng dân tộc, một danh nhân văn hoá thế giới. Tư¬ tưởng của Người là tài sản quý báu của dân tộc ta và cũng là tài sản văn hoá chung của cả nhân loại. Cùng với chủ nghĩa MácLênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng t¬ư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của cách mạng Việt Nam. Tư tưởng ấy chứa đựng những giá trị chân lý bền vững, được thực tiễn cách mạng Việt Nam kiểm nghiệm và xác nhận, không chỉ có ý nghĩa trong đấu tranh giải phóng dân tộc, trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa mà còn có giá trị bền vững, lâu dài đối với sự phát triển của đất nước ta trong tương lai...
Trang 1CÁCH MẠNG NƯỚC TA HIỆN NAY *****
Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ thiên tài, người anh hùng giải phóng dântộc, một danh nhân văn hoá thế giới Tư tưởng của Người là tài sản quý báucủa dân tộc ta và cũng là tài sản văn hoá chung của cả nhân loại Cùng vớichủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ
nam cho hành động của cách mạng Việt Nam Tư tưởng ấy chứa đựng
những giá trị chân lý bền vững, được thực tiễn cách mạng Việt Nam kiểmnghiệm và xác nhận, không chỉ có ý nghĩa trong đấu tranh giải phóng dântộc, trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa mà còn cógiá trị bền vững, lâu dài đối với sự phát triển của đất nước ta trong tương lai
Là một nhà lý luận kiệt xuất và hoạt động thực tiễn thiên tài, Chủtịch Hồ Chí Minh đã nêu một tấm gương sáng về việc vận dụng và pháttriển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh và điều kiện cụ thể củacách mạng Việt Nam, thông qua đó thể hiện hệ thống phương pháp luậntrong tư tưởng của Người Dưới góc độ triết học “Tư tưởng Hồ Chí Minh
là sản phẩm của sự tổng hoà và phát triển biện chứng tư tưởng văn hoátruyền thống của dân tộc, tinh hoa tư tưởng văn hoá của phương Đông vàphương Tây với chủ nghĩa Mác-Lênin làm nền tảng” Do đó, việc nghiêncứu, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn để tiếp tục vận dụng và phát triển tưtưởng Hồ Chí Minh nói chung, phương pháp luận triết học trong tư tưởngcủa Người nói riêng, đáp ứng với yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn cách mạngViệt Nam hiện nay là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu củatoàn đảng, toàn dân ta
Trang 21 NHỮNG VẤN ĐỀ CÓ TÍNH CHẤT PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
1.1 Nhận thức chung về phương pháp luận trong tư tưởng Hồ Chí Minh
Trước hết chúng ta phải khẳng định rằng có một hệ thống phương phápluận trong tư tưởng Hồ Chí Minh Đây là một trong những nội dung có tínhnguyên tắc cần được quán triệt trong quá trình tiếp cận nghiên cứu, vận dụng
và phát triển phương pháp luận của Người
Đề cập tới phương pháp luận là đề cập tới cấp độ lý luận ở tầm triếthọc Tư tưởng Hồ Chí Minh là học thuyết bao gồm một hệ thống lý luận đặcsắc Đã là hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh thì đương nhiên phải có hệ thốngphương pháp luận Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng, Người không có điềukiện làm triết học, vì thế Người không có tác phẩm riêng bàn về phương phápluận Lịch sử cách mạng Việt Nam không trực tiếp đặt ra yêu cầu này đối vớiNgười Đất nước bị xâm lăng, nhân dân điêu đứng lầm than trong cảnh đời nô
lệ, mong muốn tột bậc của Người là “nước ta được độc lập, dân ta được tự do,đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành” Thế nhưng,trong quá trình hoạt động thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng Việt Nam,
Hồ Chí Minh đã vận dụng nhuần nhuyễn và sáng tạo các nguyên lý cơ bảncủa phép biện chứng duy vật mác-xít, kết hợp với các yếu tố biện chứng của
tư duy triết lý Việt Nam và tư tưởng triết học nhân loại; thông qua đó đã thểhiện những quan điểm cơ bản có tính chất phương pháp luận riêng, rất mác-xít mà cũng rất Hồ Chí Minh Có thể khẳng định, phương pháp luận Hồ ChíMinh là phương pháp biện chứng của Triết học Mác-Lênin, được vận dụng vàchuyển hoá một cách tài tình, sáng tạo vào thực tiễn cách mạng Việt Nam,nhằm mục đích giải quyết thành công những vấn đề cấp bách do thực tiễn
Trang 3cách mạng Việt Nam đặt ra, bằng cái riêng đã làm phong phú thêm cái chung
và in đậm dấu ấn Việt Nam - Hồ Chí Minh
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà triết học nổi tiếng trên thế giớikhi xem xét giá trị của lý luận cách mạng Việt Nam từ thực tế thắng lợi củacách mạng Việt Nam đã thừa nhận: “Vấn đề Việt Nam… không chỉ là vấn đềchính trị mà còn là vấn đề triết học và lý luận ở trình độ cao” 1 Triết học và lýluận của cách mạng Việt Nam được kết tinh ở tư tưởng Hồ Chí Minh, đượcthấm sâu trong toàn bộ trước tác và hoạt động thực tiễn của Người Chính vìthế, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, phương pháp luận triếthọc Hồ Chí Minh nói riêng phải dựa trên cơ sở nghiên cứu, phân tích toàn bộ
di sản của Người
Xuất thân từ một gia đình nhà Nho, ra đi tìm đường cứu nước với hànhtrang là chủ nghĩa yêu nước và vốn kiến thức rộng lớn được khái quát từ tưduy dân tộc và tư tưởng phương Đông giàu tính triết lý, Hồ Chí Minh đã chủđộng tiếp thu, sử dụng thế giới quan và phương pháp luận khoa học của chủnghĩa Mác-Lênin để tổng kết, rút ra phương pháp luận triết học của riêngmình để chỉ đạo việc hoạch định đường lối chiến lược, sách lược, đưa tớithắng lợi cho cách mạng Việt Nam Trong quá trình hoạt động cách mạng, HồChí Minh luôn coi chủ nghĩa Mác-Lênin là cái “cẩm nang”, là kim chỉ namcho mọi hành động cách mạng của Đảng và của dân tộc ta Ngay từ năm
1927, Hồ Chí Minh đã khẳng định dứt khoát rằng: “Bây giờ học thuyết nhiều,chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính, chắc chắn nhất, cách mạngnhất phải theo là chủ nghĩa Mác-Lênin”2 Người còn nhấn mạnh: “Đối với tất
cả mọi công tác cách mạng, việc thành lập Đảng và Nhà nước cũng như việcxây dựng kinh tế và văn hoá, chúng tôi đều cố gắng làm theo đường lối của
1 S.Sibata: “Những bài học của chiến tranh Việt Nam - Suy nghĩ triết học về cách mạng Việt Nam”, Viện Thông tin
Khoa học xã hội, 1978, tr.328.
2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 2, tr.280.
Trang 4Lê-nin đã vạch ra”3 Điều này chứng tỏ rằng, chủ nghĩa Mác-Lênin là nềntảng tư tưởng - phương pháp luận, là nguồn gốc lý luận - tư tưởng chủ yếunhất của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, phương pháp luận Hồ Chí Minhnói riêng Người khẳng định: “Thắng lợi của cách mạng Việt Nam là thắng lợicủa chủ nghĩa Mác-Lênin ở một nước trước đây là thuộc địa Những kinhnghiệm thành công của cách mạng Việt Nam cũng góp phần ít nhiều vào khotàng lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin”4
Mặt khác, Hồ Chí Minh không chỉ chủ động tiếp thu, kế thừa mà cònrất chú trọng vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào thực tiễn cáchmạng Việt Nam Người đã nắm vững bản chất, tinh thần và phương pháp củahọc thuyết ấy trong quá trình giải quyết công việc và ứng xử với con người.Tuy nhiên, trong sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh nói chungcũng như phương pháp luận triết học của Người nói riêng, chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ là nhân tố quan trọng nhất, quyết định nhất chứ không phải là duynhất Bởi lẽ, Hồ Chí Minh luôn có tầm nhìn khoáng đạt, tường minh và cởi
mở trong việc nghiên cứu, đánh giá các học thuyết, các chủ nghĩa Ngoài chủnghĩa Mác-Lênin, Hồ Chí Minh còn tiếp thu và chịu ảnh hưởng của nhiềutrường phái tư tưởng khác, đặc biệt là tư tưởng triết lý của dân tộc Người làhiện thân của tinh hoa văn hoá cổ, kim, đông, tây Vì thế, khi nghiên cứuphương pháp luận triết học Hồ Chí Minh đòi hỏi phải dựa trên cơ sở nhậnthức đúng đắn nguồn gốc tư tưởng của Người
Phương pháp luận Hồ Chí Minh còn được các lãnh tụ của Đảng, Nhànước và các nhà khoa học khẳng định
Là một học trò xuất sắc, có điều kiện được hoạt động và làm việc nhiềunăm bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng cho rằng,
3 Xem: Tư tưởng Hồ Chí Minh rọi sáng con đường độc lập tự do của dân tộc Việt Nam, Nxb Nghệ An, 2000, tr.38.
4 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 10, tr.550.
Trang 5đặc trưng của phương pháp luận Hồ Chí Minh là sự thấm nhuần quan điểmthực tiễn, đời sống, là sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo phép biện chứng mác-xít vào thực tiễn cách mạng Việt Nam Đó chính là phương pháp của ngườilãnh đạo, người tổ chức Đồng thời cố Thủ tướng cũng nhấn mạnh: “Quanđiểm cơ bản nhất của phương pháp luận Hồ Chí Minh là câu nói đanh thép
của Người trong cuốn sách Đường Cách mệnh: “Cách mệnh! cách mệnh!
cách mệnh!” Hiểu rộng ra, đó là cuộc đấu tranh kiên cường và bền bỉ nhằmxoá bỏ chế độ áp bức, bóc lột, thiết lập chế độ không có áp bức, bóc lột Conngười, nhân dân các dân tộc làm chủ vận mệnh của mình, xoá bỏ nghèo nàn
và lạc hậu, đem lại ánh sáng, tự do và hạnh phúc cho mọi người”5
Trong công trình lớn Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng
Việt Nam do Đại tướng Võ Nguyên Giáp chủ biên cũng đã nêu vấn đề “Phương
pháp luận Hồ Chí Minh”, Đại tướng cùng các tác giả trong công trình tập thểnày đã thống nhất cho rằng: “Phương pháp luận Hồ Chí Minh về cơ bản làphương pháp luận Mác-Lênin, là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩaduy vật lịch sử… Nhưng phương pháp luận Mác-Lênin, được Hồ Chí Minhtiếp thu, đã có sự bổ sung, phát triển, mang những đặc trưng mới, độc đáo của
Hồ Chí Minh trên cơ sở kết hợp những nguyên tắc phương pháp luận Lênin với những nhân tố duy vật biện chứng của triết học phương Đông, của tưduy truyền thống Việt Nam và rút ra từ cuộc đời hoạt động phong phú, đầybiến cố và những kinh nghiệm ứng nhân xử thế của Người”6
Mác-Trải qua quá trình nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Giáo sư Trần Văn Giàucũng đưa ra kết luận rằng, là một nhà tư tưởng, một lãnh tụ và chính khách cótầm cỡ quốc tế, dĩ nhiên Hồ Chí Minh có quan điểm và phương pháp luậntriết học của mình Trên cơ sở kết luận đó, Giáo sư đã viết: “Cụ chưa hề nói
5 Phạm Văn Đồng: “Những nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh”, Nxb CTQG, Hà Nội.1998, tr.31-32.
6 Võ Nguyên Giáp:“Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam”, Nxb CTQG, Hà Nội.1997,
tr.260-261.
Trang 6đến phương pháp luận, nhưng trong hoạt động chính trị - văn hoá của Cụ,người nghiên cứu dường như trông thấy một lề lối có thể gọi là phương phápluận, phương pháp tư tưởng”7.
Theo quan niệm của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm, nguyên Trưởng Ban
Tư tưởng - Văn hoá Trung ương (khoá IX) thì phương pháp luận Hồ ChíMinh chính là phép biện chứng Hồ Chí Minh, là vấn đề thuộc về hệ thống tưtưởng của Người Từ quan niệm như vậy, nhà thơ cho rằng: “Trong hệ thống
tư tưởng Hồ Chí Minh, một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn to lớn, một cống hiếnđặc biệt của Hồ Chí Minh là phương pháp luận đã đạt đến một trình độ mớitrong việc xem xét và giải quyết thực tiễn Người vượt lên nhiều người đươngthời để trở thành người kế tục hiếm hoi những nhà sáng lập chủ nghĩa duy vậtbiện chứng trong thời đại mới, trước một phương Đông đầy mâu thuẫn, đầybiến cố phức tạp Cho nên, khám phá phép biện chứng Hồ Chí Minh là mộtviệc làm cực kỳ quan trọng”8
Cùng với những quan niệm của các công trình nghiên cứu nêu trên, đãxuất hiện một công trình đặt vấn đề phương pháp và phong cách Hồ Chí Minhnhư một đối tượng nghiên cứu độc lập Đó là công trình khoa học của tập thể cáctác giả do Giáo sư Đặng Xuân Kỳ chủ biên, đã đưa ra các kết quả nghiên cứu lýluận chung về phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh, từ đó khẳng địnhnhững vấn đề có tính phương pháp luận triết học và trình bày một cách rõ ràng,
có hệ thống phương pháp cách mạng của Người Giáo sư Đặng Xuân Kỳ đã nêulên luận điểm đáng lưu ý là: “Phải thông qua phương pháp cách mạng Hồ ChíMinh mới hiểu được tầm cao, chiều rộng và bề sâu của đường lối cách mạng,của tư tưởng cách mạng của Hồ Chí Minh; đồng thời, phương pháp cách mạng
7 Xem: Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1993, t.3.
8 Xem: Danh nhân Hồ Chí Minh, Nxb Lao động, Hà Nội 2000, tập 2, tr.39.
Trang 7của Hồ Chí Minh có chứa đựng những quan điểm có ý nghĩa phương pháp luậnđối với việc nhận thức và tiến hành cách mạng ở Việt Nam”9.
Tóm lại, những điều trình bày trên đây đã chứng tỏ rằng, ở Hồ ChíMinh có một hệ thống quan điểm có tính chất phương pháp luận triết họcđược xây dựng trên cơ sở khách quan, khoa học, được thể hiện thông quaphương pháp cách mạng; đồng thời, hệ thống quan điểm ấy là một nội dungquan trọng trong tư tưởng của Người Trên thực tế, mọi luận đề tư tưởng của
Hồ Chí Minh đều dẫn tới phương pháp hành động và phương pháp của Ngườilại luôn nhằm vào thực hành tư tưởng để kiểm chứng tác dụng, xác nhận giátrị và ý nghĩa của nó trong thực tiễn, bằng thực tiễn, thúc đẩy những biến đổi
và sự phát triển của thực tiễn Vì vậy, phương pháp luận Hồ Chí Minh luônthống nhất, nhất quán với tư tưởng của Người
1.2 Một số vấn đề có tính chất phương pháp luận trong tư tưởng
Hồ Chí Minh
Về bản chất, phương pháp luận Hồ Chí Minh chính là sự vận dụng,phát triển và làm phong phú thêm phương pháp luận chủ nghĩa Mác-Lênin
Nó được hình thành trên cơ sở nhận thức và hoạt động thực tiễn của bản thân
Hồ Chí Minh, mang những dấu ấn đặc trưng riêng của Người Đó là hệ thốngcác quan điểm toàn diện, khoa học và biện chứng chỉ đạo cách mạng Việtnam Bao gồm:
- Quan điểm thực tiễn và nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
- Nguyên tắc toàn diện, hệ thống, trọng điểm, thiết thực
- Phát hiện mâu thuẫn và giải quyết mâu thuẫn với phương thức,phương pháp phù hợp có hiệu quả nhất
- Quan điểm phát triển, đổi mới, hướng về cái mới
9 Đặng Xuân Kỳ: Phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quóc gia, Hà Nội 1997, tr.39.
Trang 8- Quan điểm về con người, quan điểm về nhân dân.
- Giải quyết đúng đắn mối quan hệ tương hỗ giữa dân tộc và giai cấp
- Nguyên tắc phương pháp luận dĩ bất biến – ứng vạn biến
Trong hệ thống các quan điểm phương pháp luận trên thì quan điểm thực tiễn và nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là quan điểm
có tính chất phương pháp luận cơ bản, xuyên suốt, có ý nghĩa đầu tiên vàquyết định đến nhận thức, tư duy của Hồ Chí Minh Quan điểm này củaNgười xuất phát từ những cơ sở khách quan và khoa học:
Theo quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng, đặc biệt là từ luậnđiểm cơ bản, cốt lõi nhất của lý luận ấy: “Thực tiễn là tiêu chuẩn của chânlý” Hơn nữa, theo quan điểm của C.Mác: “Ở mỗi dân tộc, lý luận bao giờcũng chỉ được thực hiện theo mức độ mà nó là sự thực hiện những nhu cầucủa dân tộc ấy”10 Điều này đã chứng tỏ, lý luận chỉ được coi là đúng đắnmột khi nó đáp ứng được nhu cầu thực tiễn của mỗi dân tộc Kế thừa vàphát triển luận điểm đó, với quan niệm rõ ràng và dứt khoát rằng: “Sự thốngnhất giữa lý luận và thực tiễn là nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác-Lênin”, Hồ Chí Minh đã nêu rõ: “Lý luận là đem thực tế trong lịch sử, trongkinh nghiệm, trong các cuộc tranh đấu, xem xét so sánh thật kỹ lưỡng, rõràng, làm thành kết luận Rồi lại đem nó chứng minh với thực tế Đó là lý
phát triển sáng tạo quan điểm thực tiễn và nguyên tắc thống nhất giữa lýluận và thực tiễn của Hồ Chí Minh
Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng đã chứng tỏ Hồ Chí Minh luôn chútrọng và bám sát thực tiễn Từ thực tiễn yêu cầu cứu nước, cứu dân mà HồChí Minh đã đến với chủ nghĩa Mác-Lênin; từ thực tiễn tồn tại và phát triển
10 C Mác và Ph Ăng-ghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 1, tr.582.
11 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 5, tr.233.
Trang 9của xã hội Việt Nam và các dân tộc thuộc địa cũng như của các dân tộc bị
áp bức mà Hồ Chí Minh đã kế thừa, vận dụng sáng tạo lý luận của chủnghĩa Mác-Lênin, kết hợp đúng đắn chủ nghĩa Mác-Lênin với thực tiễncách mạng Việt Nam, thực tiễn phong trào giải phóng dân tộc và phongtrào cách mạng thế giới Đó chính là nguyên nhân cơ bản, đầu tiên, quyếtđịnh thắng lợi của cách mạng Việt Nam
Thực tế đã chứng minh, tình hình Cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX
đã đặt ra những nhu cầu bức thiết khiến cho Hồ Chí Minh phải luôn day dứt,trăn trở tìm lời giải đáp; nỗi niềm đó chính là nguồn động lực to lớn thúc đẩyNgười ra đi tìm đường cứu nước với tâm nguyện hết sức cao cả: “Tôi muốn đi
ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác Sau khi xem xét họ làm như thếnào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta”12 Từ tâm nguyện đó, Hồ Chí Minh
đã đến với chủ nghĩa Mác-Lênin
Điều đáng lưu ý là, Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác-Lênin không phải
chỉ để giải quyết vấn đề nhận thức mà là để tìm con đường cứu nước, giải phóng
đồng bào với tinh thần “Độc lập cho Tổ quốc tôi, tự do cho đồng bào tôi, đó là tất
cả những gì tôi muốn, tất cả những gì tôi hiểu”13 Toàn bộ tư duy của Hồ ChíMinh đều vận động theo nhu cầu thực tiễn đó, vì thế, Người đã sớm đi đến nhữngkết luận có tính chân lý ngay sau khi bắt gặp chủ nghĩa Mác-Lênin: “Muốn cứunước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng
vô sản”14 và “Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng đượccác dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ”15
Đi theo chủ nghĩa Mác-Lênin, tìm thấy phương thức giải phóng dân tộctheo con đường cách mạng vô sản, nhưng Hồ Chí Minh đã biết rút ra từ học
12 Trần Dân Tiên: Những mẫu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, Nxb Văn học, Hà Nội 1970, tr.15.
13 Sđd, Nxb Văn học, Hà Nội 1970, tr.49.
14 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 9, tr.314.
15 Sđd, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 6, tr.179.
Trang 10thuyết cách mạng và khoa học rộng lớn này những nội dung cần thiết cho cáchmạng Việt Nam, trên cơ sở đó mà đề ra đường lối đúng đắn cả trước mắt và lâudài, từ giải phóng dân tộc đến giải phóng giai cấp và giải phóng nhân loại, tức là
từ độc lập tiến lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa.Người khẳng định: “Cách mạng giải phóng dân tộc phải phát triển thành cáchmạng xã hội chủ nghĩa thì mới giành được thắng lợi hoàn toàn”16
Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh luônlấy thực tiễn của đất nước, lấy những sự kiện của đời sống dân tộc và của thờiđại làm định hướng cho tư duy và hành động; lấy mục tiêu cao nhất là độc lậpdân tộc và chủ nghĩa xã hội làm cơ sở chủ yếu, nền tảng để nghiên cứu, vậndụng sáng tạo, phát triển lý luận, định ra đường lối, lựa chọn con đường vàbước đi phù hợp cho Cách mạng Việt Nam; nhờ đó mà nước ta tránh đượcbiểu hiện giáo điều, rập khuôn (do chỉ biết lặp lại cái chung một cách máymóc), đồng thời cũng tránh để không rơi vào cơ hội, xét lại (do quá nhấnmạnh cái riêng, cái đặc thù)
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhờ đứng vữngtrên quan điểm thực tiễn và đường lối độc lập tự chủ, một mặt ta vẫn tranh thủđược viện trợ kinh tế và quân sự của các nước xã hội chủ nghĩa anh em,nhưng mặt khác ta vẫn tổ chức đánh theo đường lối và cách đánh phù hợp vớiđiều kiện đặc thù Việt Nam; vì vậy, ta đã giành được thắng lợi vẻ vang: giảiphóng miền Nam, thống nhất đất nước, đưa cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội
Khi miền Bắc từ một nền kinh tế lạc hậu, tiền tư bản, bước vào thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã từng đặt vấn đề: “Chúng taphải dùng những phương pháp gì, hình thức gì, đi theo tốc độ nào để tiến lên
16 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 12, tr.305.
17 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 8, tr.494.
Trang 11nghiệm dồi dào của các nước anh em, nhưng chúng ta cũng không thể ápdụng những kinh nghiệm ấy một cách máy móc, bởi vì nước ta có những đặcđiểm riêng của nước ta”18.
Điều cần nhấn mạnh ở đây là, quá trình thực tiễn hoá lý luận và lý luậnhoá thực tiễn là hai mặt của một vấn đề được thể hiện khá rõ nét quan điểm thựctiễn và nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn của Hồ Chí Minh
Thực tiễn hoá lý luận là quá trình đưa lý luận vào cuộc sống, là thựchành lý luận, đem lý luận kiểm chứng trong thực tiễn, đồng thời hiện thực hoávai trò của lý luận đối với hoạt động thực tiễn Theo Hồ Chí Minh, đó là gắn
lý luận với thực tiễn, lý luận liên hệ với thực tiễn, học đi đôi với hành, là conđường để khắc phục bệnh sách vở, thói lý luận suông
Lý luận hoá thực tiễn là hoạt động nỗ lực của chủ thể tư duy và hànhđộng để tổng kết thực tiễn, khái quát hoá thực tiễn thành lý luận thông quaviệc phân tích, đánh giá, sàng lọc những kinh nghiệm, nâng kinh nghiệm lêntrình độ lý luận Thực tiễn và kinh nghiệm được khoa học hoá bởi tư duy đểtrở thành lý luận Đó cũng là giải pháp cần thiết để thực tiễn không tách rờikhỏi lý luận, có lý luận dẫn đường để khỏi rơi vào tình trạng thực tiễn mùquáng và hành động tự phát
Hồ Chí Minh đã đưa ra một luận điểm rất đáng chú ý thể hiện rõ vaitrò, vị trí, tác dụng của lý luận đối với thực tiễn và thực tiễn đối với lý luận,
đó là: “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo
những kết luận mới rút ra từ thực tiễn sinh động Những người cộng sản các
18 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 8, tr.499.
19 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 6, tr.247.
Trang 12nước phải cụ thể hoá chủ nghĩa Mác-Lênin cho thích hợp với điều kiện hoàncảnh từng nước, từng nơi”20.
Chính vì lẽ đó, Hồ Chí Minh luôn yêu cầu phải gắn lý luận với thựctiễn, tránh lý luận suông và thực tiễn mù quáng Đồng thời theo Người, tuycoi trọng thực tiễn nhưng không được thực dụng và khi học tập, tiếp thu lýluận cần phải hết sức tránh bệnh giáo điều, tả khuynh; không được học tậptheo kiểu “tầm chương, trích cú”, học thuộc từng câu, từng chữ, hoặc họcnhằm lấy bằng cấp để rồi mặc cả với Đảng… mà phải học tập lấy cái tinhthần, phương pháp của lý luận để vận dụng vào thực tiễn Người thường căndặn: “Học tập lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác-Lênin để áp dụng lập trường, quan điểm và phương pháp ấy mà giải quyết chotốt những vấn đề thực tế trong công tác cách mạng của chúng ta”21 Bên cạnh
đó, Hồ Chí Minh cũng quan niệm rằng, học phải đi đôi với hành, học màkhông hành thì không có nghĩa lý gì, chỉ như cái tủ đựng sách mà thôi Ngườicòn phê phán các biểu hiện nhấn mạnh một chiều lý luận hay chỉ bo bo giữlấy những kinh nghiệm lẻ tẻ, Người viết: “Sai lầm nhất là khuynh hướng giáođiều, vì nó mượn những lời của Mác-Lênin, để làm cho người ta nhầm lẫn…Một số người không hiểu rằng: Chủ nghĩa Mác-Lênin, là kim chỉ nam chohành động, chứ không phải là kinh thánh Vì vậy, họ chỉ học thuộc ít câu củaMác-Lênin để loè người ta”22 Với tinh thần đó, Hồ Chí Minh luôn chú trọngđến tính hữu ích thực tế, bất cứ việc gì, dù to hay nhỏ cũng đều phải xuất phát
từ yêu cầu thực tế, thiết thực, không khoa trương, hình thức Hơn thế nữa, HồChí Minh luôn yêu cầu phải hết sức chú trọng việc tổng kết kinh nghiệm vàphê phán chủ nghĩa chủ quan, duy ý chí Người đã biểu hiện sự mẫu mựctuyệt vời về vấn đề này, biết rút ra những bài học và kinh nghiệm không chỉ
20 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 8, tr.496.
21 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996, tập 8, tr.497.
22 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tập 6, tr.247.