Tư¬ tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa MácLênin vào điều kiện cụ thể ở ¬nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại. Đó là tư¬ tư ¬tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng ...
Trang 1MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CỦA HỒ CHÍ MINH TRONG TÁC PHẨM “ SỬA ĐỔI LỐI LÀM VIỆC”.
Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ TRONG XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ, ĐẢNG VIÊN TRONG TÌNH HIỆN NAY
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể ở nước ta, kế thừa
và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Đó là tư tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người, về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh đã để lại những di sản về đạo đức cách mạng, và Người còn là tấm gương sáng về đạo đức cách mạng, Hồ Chí Minh luôn quan tâm coi trọng tới đạo đức, trong các tác phẩm các bài nói bài viết Hồ Chí Minh đều trú trọng và coi đạo đức
là nền tảng của con người đặc biệt là người cách mạng
1 Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm
Tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” được Hồ Chí Minh viết vào tháng 10/1947 Tác phẩm được xác định như một văn kiện có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, nhằm xây và củng cố Đảng thành một Đảng Mác-Lênin chân chính,
đủ sức lãnh đạo sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc đến thắng lợi vẻ vang
Với sự lãnh đạo sáng suốt và tài tình của Đảng và Chủ Tịch Hồ Chí Minh, cùng với sự chiến đấu anh dũng của nhân dân ta tháng 8/1945 thực dân Pháp đã chịu thất bại và xây dựng lên một nước Việt Nam dân chủ cộng hoà đầu tiên ở Đông nam châu Á, tuy nhiên với âm mưu biến Việt Nam là thuộc địa của chúng, năm
1946 thực dân Pháp xâm lược đất nước ta lần thứ hai Để đánh đuổi thực dân Pháp, theo Hồ Chí Minh thì phải xây dựng một chính đảng chân chính, có một đội ngũ cán bộ tiên phong, vì vậy Người viết tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”
Trang 2Tác phẩm gồm có 6 chương
Chương 1: Phê bình và sửa chữa
Chương 2: Mấy điều kinh nghiệm
Chương 3: Tư cách và đạo đức cách mạng
Chương 4: Vấn đề cán bộ
Chương 5: Cách lãnh đạo
Chương 6: Chống thói ba hoa
Trong tác phẩm Hồ Chí Minh đề cập đến nhiều nội dung, các nội dung có quan hệ chặt chẽ và có tính lô gíc bảo đảm mối liên hệ lý luận và thực tiễn, xong thu hoạch tập trung làm rõ :
2 Một số nội dung cơ bản về tư cách và đạo đức cách mạng của tác phẩm
Tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” không phải là tác phẩm chuyên bàn về đạo đức cách mạng nhưng nó chứa đựng rất nhiều nội dung đạo đức cách mạng của người cán bộ Đảng viên, trong đó tập trung trên các nội dung đó là:
Thứ nhất: Tư cách của đảng viên chân chính cách mạng
Khi bàn về tư cách của đảng viên chân chính cách mạng, Hồ Chí Minh đã chỉ ra tiêu chí của đảng viên chân chính có 12 điều, chúng ta thấy đây không chỉ
là tiêu chí của đảng chân chính, mà còn là mục tiêu, hành động của nhiệm vụ giải phóng dân tộc và nó cũng là nguyên tắc chỉ đạo hành động của Đảng Là đảng chân chính phải thực hiện nguyên tắc này Hồ Chí Minh yêu cầu trong xây dựng Đảng cần phải ghi nhớ và thực hiện cho đúng Hồ Chí Minh chỉ ra phận sự của đảng viên và cán bộ, chỉ ra nội dung hết sức cụ thể và đầy đủ, vừa là cơ sở vừa là yêu cầu xây dựng phẩm chất đạo đức cách mạng của cán bộ đảng viên Hồ Chí Minh đã chỉ ra tổ chức đảng không phải là nơi để làm giàu của cán bộ, hay là
để cho cán bộ có sự sung sướng mà trái lại, nó phải là làm tròn nhiệm vụ giải phóng dân tộc, làm cho Tổ quốc giàu mạnh, đồng bào sung sướng Mỗi cán bộ
Trang 3đảng viên phải hiểu biết lý luận cách mạng, đồng thời gắn chặt lý luận với hoạt động thực tiễn, lý luận và thực tiễn luôn đi đôi với nhau, Người cho rằng lý luận
mà không có thực tiễn thì chỉ là lý luận suông, thì tiễn mà không có lý luận thì thực tiễn mù quáng Trong suốt cuộc đời của Hồ Chí Minh luôn đề cao sự gắn bó
đó, người chỉ ra khi mà đảng đặt ra chỉ thị, thì phải dựa vào thực tiễn, dựa vào điều kiện thiết thực, kinh nghiệm cách mạng ở các nước, đồng thời thấy được thực tiễn của các địa phương và đơn vị Mọi công tác của Đảng phải luôn luôn đứng về phía quần chúng, phải đem tinh thần yêu nước và cần kiệm, liêm, chính, chí công vô tư mà dạy bảo cán bộ, đảng viên, phải luôn gắn bó máu thịt với quần chúng Mỗi công việc của Đảng phải giữ vững tính cách mạng của nó, tuyệt đối không được che giấu khuyết điểm của mình, không sợ phê bình, luôn tẩy bỏ những hủ hoá…giữ nghiêm kỷ luật Đảng, đồng thời phải tăng cường công tác kiểm tra, giám sát trong Đảng…Trong những tiêu chí đó mỗi cán bộ, đảng viên không được quên điều nào: Muốn cho Đảng được vững bền
Mười hai điều đó chớ quên điều nào
Thứ hai: đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh
*Khái niệm đạo đức cách mạng
Khi bàn về đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh đã đặt trong mối tương quan với đạo đức cũ, người chỉ ra đạo đức cách mạng là đạo đức mới, nó khác hẳn về chất so với đạo đức cũ, nó không vì danh vọng, nó không vì lợi ích của một cá nhân nào, mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc và của loài người, Hồ Chí Minh chỉ ra đạo đức của xã hội cũ là sự phản ánh lợi ích của giai cấp bóc lột, là công cụ tinh thần để nô dịch nhân dân, củng cố địa vị thống trị của các giai cấp bóc lột và vì lợi ích của thiểu số, thì ngược lại đạo đức cách mạng phản ánh lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của toàn nhân loại, là vũ khí tinh thần để giai cấp công nhân và nhân dân lao động giải phóng mình và giải
Trang 4phóng nhân loại Đó là đạo đức công sản, từ đó cho chúng ta thấy rằng cơ sở của đạo đức cách mạng là lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, vì thế đạo đức cách mạng gắn bó một cách chặt chẽ, hữu cơ với sự nghiệp giải phóng giai cấp dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam Đảng là đội tiền phong của giai cấp công nhân, đại biểu trung thành cho lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động và của cả dân tộc, lý tưởng và mục tiêu chiến đấu của đảng là giải phóng giai cấp giải phóng con người khỏi ách thống trị Lợi ích của đảng thống nhất với lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, Hồ Chí Minh chỉ rõ “Ngoài lợi ích của dân tộc, của tổ quốc thì Đảng không
có lợi ích gì khác”1 “Cho nên đảng phải ra sức tổ chức nhân dân, lãnh đạo nhân dân để giải phóng nhân dân và để nâng cao sinh hoạt văn hoá, chính trị của nhân dân Vì toàn dân được giải phóng tức là đảng được giải phóng”2 Theo Hồ Chí Minh thì cần phải trọng lợi ích của đảng hơn hết lên trên hết, và coi đó là chuẩn mực đạo đức và nghĩa vụ đạo đức cao nhất mà mỗi cán bộ, đảng viên phải thực hiện, do đó mỗi đảng viên phải hiểu rằng : Lợi ích cá nhân nhất định phục tùng lợi ích của đảng Lợi ích của mỗi bộ phận phải phục tùng lợi ích của toàn thể Điều đó có nghĩa là phải đặt lợi ích của Đảng lên trên hết, quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng, đặt lợi ích của Đảng của nhân dân lên trước lợi ích của riêng của cá nhân mình Hồ Chí Minh viết “Vô luận lúc nào, vô luận việc
gì, đảng viên và cán bộ phải đặt lợi ích của Đảng ra trước, lợi ích của cá nhân lại sau Đó là nguyên tắc cao nhất của Đảng Đó là “tính Đảng”3 Đồng thời Hồ Chí Minh cũng đã chỉ ra khi lợi ích chung của đảng mâu thuẫn với lợi ích riêng của
cá nhân, thì phải kiên quyết hy sinh lợi ích riêng của cá nhân cho lợi ích của đảng Khi cần đến tính mạng của mình thì đòi hỏi hy sinh đến tính mạng cũng
2 Sđd, tr 250
3 Sđd, tr 251
Trang 5phải vui vẻ, cũng không được chùn bước Như vậy, đạo đức cách mạng là tuyệt đối trung thành với Đảng, với nhân dân, suốt đời hy sinh cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc, ra sức phấn đấu thực hiện mục tiêu, lý tưởng của Đảng, phục vụ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động
Hồ Chí Minh chỉ ra, đạo đức cách mạng còn phải kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa cá nhân, luôn cảnh giác sẵn sàng chiến đấu, quyết không chịu khuất phục, không chịu làm nô lệ, không cúi đầu trước kẻ thù
Đạo đức cách mạng, còn là ra sức học tập chủ nghĩa Mác-Lênin, luôn tự phê bình và phê bình nhằm nâng cao phẩm chất cách mạng và năng công tác của mình và đồng chí mình, luôn tôn trọng kỷ luật Đảng, tuyệt đối chấp hành sự phân công của Đảng, đồng thời phải hoàn thành tốt nhiệm vụ mà Đảng giao, tích cực hăng hái trong công việc, giữ gìn mối đoàn kết trong Đảng, toàn đảng phải là một khối thống nhất, cả ý chí và hành động
Hồ Chí Minh chỉ ra, đạo đức cách mạng hoàn toàn đối lập với chủ nghĩa
cá nhân, Người cho rằng chủ nghĩa cá nhân như một thứ vi trùng rất độc, rất nguy hiểm đối với sức mạnh của Đảng Từ chủ nghĩa cá nhân sinh ra biết bao các bệnh khác, như bệnh tham lam, bệnh lười biếng, bệnh kiêu ngạo bệnh hiếu danh, thiếu kỷ luật, óc hẹp hòi, óc địa phương, óc lãnh tụ, bệnh hữu danh vô thực…những bệnh cá nhân đó hoàn toàn trái với bản chất cách mạng của Đảng,
đi ngược lại lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Đây là biểu hiện của tàn dư đạo đức cũ, hoàn toàn đối lập với đạo đức cách mạng, chính vì vậy, chúng ta cần phải quét sạch chủ nghĩa cá nhân cùng với sự đa dạng của nó
* Những chuẩn mực đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Người đảng viên ,người cán bộ tốt muốn trở nên người cách mạng chân chính, không có gì là khó cả Điều đó hoàn toàn do lòng mình mà ra Lòng mình chỉ
Trang 6biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào thì mình sẽ tiến đến chỗ chí công vô tư Mình đã chí công vô tư thì khuyết điểm ngày càng ít, mà những tính tót ngày càng nhiều Theo Hồ Chí Minh người cán bộ, đảng viên của Đảng phải thực hiện tốt cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Có như vậy họ mới làm tròn trách nhiệm, bổn phận của mình với cách mạng, với tổ quốc, với nhân dân, Hồ Chí Minh chỉ ra, mỗi cán bộ đảng viên, phải làm đúng cần kiệm, liêm chính, để cho dân tin, dân phục, dân yêu Có như vậy, cán bộ đảng viên mới liên hệ mật thiết được với dân chúng và lãnh dạo được dân chúng làm cách mạng Để có được những đức tình tốt người cán bộ, đảng viên cần thược hiện năm điều đó là:
Một là : Nhân, theo Hồ Chí Minh là thật thà, yêu thương con người, hết
lòng giúp đỡ đồng chí đồng bào, là kiên quyết chống lại những người, nhưng việc có hại đến Đảng, đến nhân dân, Vì thế sẵn lòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ Vì thế mà không ham làm giàu, không e cực khổ, không sợ oai quyền Như vậy, Nhân là lý tưởng, là lẽ sống của người cách mạng, nó trở thành động cơ bên trong làm cho người cán bộ, đảng viên có
đủ tư cách, dũng khí để suốt đời đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng nhân loại, đem lại hạnh phúc cho nhân dân, đông thời
đó cũng là hạnh phúc của bản thân mình
Hai là: Nghĩa, là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy, không
có việc gì phải giấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng, không có lợi ích riêng phải lo toan Lúc đảng giao cho việc, thì bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thì làm, thấy việc phải thì nói Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình người khác cũng phải đúng đắn Như vậy, nghĩa là một phẩm chất cơ bản của người cách mạng Hiểu nghĩa và làm theo nghĩa, người cách mạng sẽ có phương châm sống và hành động đúng đắn vì lợi ích chung của Đảng, của Tổ quốc
Trang 7Ba là: Trí, là không bị mù quáng, đầu óc trong sạch, sáng suốt, dễ hiểu lý
luận, dễ tìm phương hướng Biết xen người, biết xét việc Biết làm việc có lợi, tránh việc có hại cho Đảng., biết vì Đảng mà cất nhắc người tốt, đề phòng người gian Trí là hiểu biết, nhưng những hiểu biết ấy phải gắn với nhiệm vụ cách mạng, phải giúp cho người cách mạng hoàn thành nhiệm vụ, bổn phận của mình
Bốn là: Dũng, là dũng cảm, gan góc, gặp việc phải có gan làm Thấy
khuyết điểm có gan sửa chữa Cực khổ khó khăn có gan chịu đựng Có gan chống lại vinh hoa phú quí không chính đáng Nếu cần thì có gan hy sinh cả tính mệnh cho đảng, cho Tổ quốc Không bao giờ rụt rè, nhút nhát Như vậy người cách mạng phải có dũng, không có dũng thì không làm được cách mạng Dũng giúp người cách mạng vượt qua khó khăn thử thách, giám hy sinh bản thân mình
vì cách mạng Tuy nhiên, dũng phải đi đôi với trí thông minh, chứ chỉ có dũng thôi thì không thể thành công, bởi vũ dũng vô mưu thì chỉ có thất bại mà không
có thành công
Năm là: Liêm, là không thâm địa vị Không tham tiền tài Không tham
sung sướng Không ham người tâng bốc mình, là quang minh chính đại, không
hủ hoá
Tóm lại, có thể thấy rằng những khái niệm : Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm cũng được đề cập trong học thuyết đạo đức của nho giáo, phản ánh yêu cầu, chuẩn mực đạo đức của các bậc quân tử trong xã hội phong kiến, được Hồ Chí Minh kế thừa và khái quát những phẩm chất cần có của người cán bộ cách mạng Tuy nhiên Hồ Chí Minh đã đưa vào những khái niệm ấy những nội dung mới, hình thành những chuẩn mực đạo đức mới, phù hợp với yêu cầu của nền đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh cho rằng người cán bộ, đảng viên mà có đầy
đủ đức tính tốt đẹp ấy, họ sẽ có nền tảng tinh thần vững chắc, giúp họ đủ sức
Trang 8vượt qua mọi khó khăn thử thách hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ mà Đảng, Tổ quốc, nhân dân giao phó
*vai trò của đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Theo Hồ Chí Minh đạo đức là gốc của người cách mạng Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng Có đạo đức cách mạng thì người cán bộ mới được dân tin, dân phục, dân yêu, từ đó thì người cán bộ mới có thể lãnh đạo được dân chúng làm cách mạng Hồ Chí Minh chỉ ra đối với người cán bộ, đảng viên không có đạo đức cách mạng thì tài giỏi mấy cũng không thể lãnh đạo được dân chúng Người coi đạo đức cách mạng là gốc, là nền tảng vững chắc, là lý tưởng sống của người cách mạng Nó là động cơ bên trong, tạo ra sự thôi thúc to lớn để người cách mạng thực hiện, nó tăng thêm sức mạnh bền bỉ giúp người cách mạng có đủ sức mạnh để suốt đời hy sinh phấn đấu cho mục tiêu lý tưởng của đảng Đạo đức cách mạng còn là nền tảng cho những năng lực, tài năng của người cán bộ đảng viên phục vụ lợi ích cho cách mạng, cho Tổ quốc, cho nhân dân Hồ Chí Minh viết “Cũng như sông có nguồn mới có nước, không có nguồn thí sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải
có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho loài người là một công việc to tát, mà tự mình không có đạo đức, không có căn bản, tự mình đã hủ hoá, xấu xa thì làm nổi việc gì”4
Hồ Chí Minh cho rằng làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành xã hội mới là một sự nghiệp hết sức vẻ vang, đồng thời đó cũng là nhiệm vụ hết sức nặng nề, đó là một cuộc đấu tranh lâu dài, phức tạp, gian khổ, cũng như người có sức mạnh mới gánh được xa, người cách mạng có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới hoàn thành nhiệm vụ một cách vẻ vang Có đạo đức cách mạng thì khi
4 Sđd, tr 252-253
Trang 9gặp khó khăn gian khổ, hoặc thậm chí bị thất bại cũng không sợ sệt, rụt rè hoặc lùi bước Cũng nhờ có đạo đức cách mạng mà người cách mạng không ngần ngại
hy sinh tất cả lợi ích riêng của cá nhân mình, khi cần sẵn sàng hy sinh cả tính mạng mình cho Đảng, Tổ quốc, cho nhân dân Có đạo đức cách mạng thì khi gặp thuận lợi, thành công, khó khăn hay thất bại đều một lòng quyết tâm vì lợi ích của đảng, của dân tộc
Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức cách mạng là “đạo đức vĩ đại, nó không
vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài người”5 Vì vậy đạo đức cách mạng là cơ sở tinh thần, là lý tưởng cao đẹp của cách mạng, chính vì vậy đòi hỏi con người cần vươn tới, nó trở thành nền tảng vững chắc để tập hợp được lực lượng quần chúng làm cách mạng, cũng chính đạo đức cách mạng là lý tưởng cao đẹp để loài người vươn tới, và là cơ sở để Đảng ta định ra đường lối chiến lược và sách lược đúng đắn Đạo đức cách mạng còn góp phần nhân đạo hoá các quan hệ xã hội giáo dục con người, hướng con người đến những giá trị cao đẹp: chân, thiện, mỹ, do đó nó còn là nguồn lực tinh thần cổ vũ động viên lôi kéo quần chúng nhân dân vào cuộc đấu tranh cách mạng nhằm giải phóng giai cấp dân tộc, giải phóng con người khỏi ách đô hộ của chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân Trong tác phẩm nhiệm vụ đoàn thanh niên của Lênin có viết “Chúng ta nói rằng đạo đức của chúng ta là hoàn toàn phụ thuộc vào lợi ích của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản Đạo đức của chúng ta là những lợi ích của cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản mà ra”6 Và cũng trong tác phẩm lênin cũng chỉ rõ “Cuộc đấu tranh giai cấp còn tiếp tục và nhiệm vụ của chúng ta là làm cho tất cả mị lợi ích phụ thuộc vào cuộc đấu tranh này Chúng ta nói rằng: đạo đức đó là những gì góp phần phá huỷ xã hội cũ của
5 Sđd, tr 252
6 Lênin Toàn tập, tập 41 Nxb tiến bộ,M1977, tr 369
Trang 10bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả nhưỡng người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới, của những người cộng sản”7 Vì thế có thể nói đạo đức cách mạng là vũ khí tinh thần sắc bén của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng vĩ đại của giai cấp vô sản
Tóm lại : Đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh là quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng, cho sự nghiệp giải phóng dân tộc giải phóng giai cấp, giải phóng toàn nhân loại Ra sức làm việc cho Đảng, giữ vững kỷ luật Đảng, thực hiện tốt đường lối chính sách của đảng Đặt lợi ích của Đảng, của nhân dân lao động lên trên, lên trước lợi ích của cá nhân mình Vì sự nghiệp của đảng mà hy sinh quên mình, gương mẫu trong mọi việc, là không ngừng nâng cao phẩm chất năng lực bản thân, phải làm cho mình là tấm gương
để mọi người noi theo
3 ý nghĩa của vấn đề trong xây dựng đạo đức cách mạng của người cán bộ, đảng viên trong tình hình hiện nay
Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn to lớn, là một tài sản vô giá của toàn Đảng, toàn dân ta Hồ Chí Minh không chỉ làm rõ thế nào là đạo đức cách mạng, người cách mạng có những tiêu chí nào, mà Người còn chỉ ra và cảnh báo những căn bệnh nguy hiểm mà đảng có thể mắc phải làm tổn hại đến thanh danh
và sức chiến đấu của Đảng chân chính Tác phẩm là một trong những cơ sở cơ bản nhất để định ra những nguyên tắc, chuẩn mực của đạo đức cách mạng và định ra đường hướng đúng đắn trong xây dựng nền đạo đức xã hội, xã hội chủ nghĩa
7 Lênin Toàn tập, tập 41 Nxb tiến bộ,M1977, tr 369