Sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới toàn diện do Đại hội VI khởi xướng, được Đại hội VII, Đại hội VIII và Đại hội XIII của Đảng tiếp tục khẳng định và phát triển; đất nước đã đạt được những bước tiến to lớn trên nhiều lĩnh vực. Song cho đến nay đất nước ta vẫn đang đứng trước những thách thức và nguy cơ không thể coi thường, đòi hỏi chúng ta phải nhận thức lại cho đúng để nắm vững, vận dụng sáng tạo, bổ sung và phát triển di sản lý luận của chủ nghĩa Mác Lê nin về chủ nghĩa xã hội, về thời kỳ quá độ và khả năng lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa, mà cơ sở của nó là Học thuyết hình thái kinh tế xã hội của C. Mác. Đó là học thuyết có quan niệm duy vật nhất, khoa học và cách mạng để phân tích về lịch sử và nhận thức xã hội...
Trang 1BỎ QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.
Sau 20 năm thực hiện đường lối đổi mới toàn diện do Đại hội VI khởixướng, được Đại hội VII, Đại hội VIII và Đại hội IX của Đảng tiếp tục khẳngđịnh và phát triển; đất nước đã đạt được những bước tiến to lớn trên nhiều lĩnhvực Song cho đến nay đất nước ta vẫn đang đứng trước những thách thức vànguy cơ không thể coi thường, đòi hỏi chúng ta phải nhận thức lại cho đúng đểnắm vững, vận dụng sáng tạo, bổ sung và phát triển di sản lý luận của chủ nghĩaMác - Lê nin về chủ nghĩa xã hội, về thời kỳ quá độ và khả năng lên chủ nghĩa
xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa, mà cơ sở của nó là Học thuyết hìnhthái kinh tế - xã hội của C Mác Đó là học thuyết có quan niệm duy vật nhất,khoa học và cách mạng để phân tích về lịch sử và nhận thức xã hội
Hơn lúc nào hết, việc nhận thức đúng, bảo vệ và vận dụng sáng tạo họcthuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội hiện nay đang trở thành nhiệm vụ chính trịcấp bách trong cuộc đấu tranh lý luận tư tưởng đang diễn ra rất gay go phức tạpgiữa chủ nghĩa Mác - Lê nin với chủ nghĩa cơ hội các loại Bởi lẽ từ khi hệ thống
xã hội chủ nghĩa tan rã, các thế lực thù địch của chủ nghĩa Mác - Lê nin, một sốphần tư cơ hội ở Liên xô cũ và Đông Âu, một số học giả tư sản thường xuyên vucáo, xuyên tạc và bác bỏ chủ nghĩa Mác - Lê nin Trong đó Học thuyết về hìnhthái kinh tế - xã hội là một trọng điểm lý luận thường bị công kích, phê phán từnhiều phía Hầu hết những luận điểm phê phán này thường là ác ý, có chủ địnhphủ nhận hòng tuyên bố chủ nghĩa Mác đã lỗi thời, lạc hậu, cần phải được thaythế
Ngoài ra, có quan điểm lại muốn giải thích Học thuyết hình thái kinh tế xã hội theo kiến máy móc, vụ lợi để chứng minh rằng không nhất thiết phảilàm cách mạng xã hội chủ nghĩa, mà cứ để xã hội đi vào con đường tư bản chủnghĩa rồi như “quá trình lịch sử tự nhiên” theo quan điểm của Mác - sẽ tự độngchuyển sang xã hội - xã hội chủ nghĩa
Ở nước ta, thực tiễn của chặng đường sôi động và phức tạp trong nhữngnăm vừa qua đang đặt ra nhiều vấn đề cần phải được làm sáng tỏ về mặt lý luận
Mặc dù thắng lợi của sự nghiệp đổi mới là rất to lớn trên tất cả mọi lĩnhvực của đời sống xã hội Song có quan điểm vẫn cho rằng con đường xã hội chủ
Trang 2nghĩa mà nước ta đã lựa chọn là “trái với quá trình lịch sử tự nhiên”, nó không
có khả năng thực hiện nhất là trong điều kiện hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới
đã không còn tồn tại Ngoài ra trong điều kiện nền kinh tế mở, sự tác động tiêucực của mặt trái cơ chế thị trường, sự triển khai chiến lược “Diễn biến hoà bình”của chủ nghĩa đế quốc luôn đặt ra nguy cơ đi chệch khỏi định hướng xã hộichủ nghĩa
Vì vậy phải quán triệt học thuyết của C Mác về hình thái kinh tế - xã hội
để tiếp tục làm sáng tỏ con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta và chúng ta
có cơ sở khoa học để tin rằng con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế
độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta là tất yếu và có khả năng, đó là con đường duynhất đúng mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn, là sự lựa chọn tất yếucủa lịch sử
Tham vọng của tác giả không nhiều chỉ muốn làm rõ vấn đề học thuyếthình thái kinh tế xã hội - cơ sở khoa học của Đảng ta chọn con đường đi lên chủnghĩa xã hội ở nước ta và những giá trị của nó trong sự vận dụng thực hiện côngcuộc đổi mới toàn diện hiện nay, từ đó nghiên cứu, khẳng định sự trung thành vàvận dụng sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta trong sự nghiệp cáchmạng nước ta hiện nay
Về nội dung, tác giả tập trung luận giải một số vấn đề chủ yếu sau:
1 Học thuyết hình thái kinh tế xã hội - phương pháp tiếp cận khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin về lịch sử xã hội loài người.
1.1 Sự khác nhau về bản chất giữa phương pháp tiếp cận lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lê nin với các phương pháp quan điểm khác.
Trước Mác, chủ nghĩa duy tâm thống trị trong khoa học xã hội, các nhàtriết học đã không thể giải thích một cách khoa học về vấn đề phân loại các chế
độ xã hội
Học thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội ra đời là một cuộc cáchmạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội Mác đã nhìn thấy động lực củalịch sử không phải do một tinh thần thần bí nào, mà do hoạt động thực tiễn củacon người dưới tác dộng của các quy luật khách quan
Trang 3Chủ nghĩa duy vật lịch sử tiếp cận lịch sử bằng học thuyết hình thái kinh
tế xã hội là phương pháp khoa học và hoàn bị nhất, là một cuộc cách mạng trongnghiên cứu sự phát sinh, phát triển của xã hội loài người
Thật vậy: Mác đã nghiên cứu xã hội từ nền sản xuất vật chất đi từ nghiêncứu tự nhiên, đem đối lập xã hội với tự nhiên để tìm ra những quy luật tự nhiên,
từ đó rút ra quy luật xã hội Chủ nghĩa Mác - Lê nin đã khẳng định quy luật tựnhiên và quy luật xã hội đều có thuộc tính chung là tồn tại khách quan khôngphụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người, mặc dù quy luật xã hội vận độngthông qua hoạt động của nhân tố chủ quan là con người nhưng nó vẫn mang nộidung khách quan Mác đã tiếp cận lịch sử xã hội đi từ vật chất, đời sống vật chấtđến tinh thần và đời sống tinh thần của xã hội
Mác cho rằng xã hội là một chỉnh thể có hệ thống và cấu trúc, trong mỗigiai đoạn nhất định đều có các yếu tố cơ bản và phổ biến: lực lượng sản xuất;quan hệ sản xuất; cơ sở hạ tầng hợp thành trên các quan hệ sản xuất và kiến trúcthượng tầng tương ứng trên cơ sở hạ tầng
Trong đó lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất của xã hội, là tiêu chuẩnkhách quan để phân biệt các thời đại kinh tế, là yếu tố xét đến cùng quy định sựphát triển của các hình thái kinh tế - xã hội Quan hệ sản xuất là quan hệ kháchquan cơ bản hình thành trong quá trình sản xuất, là quan hệ quyết định chi phốimọi quan hệ xã hội, là tiêu chuẩn để phân biệt bản chất các xã hội khác nhau ởtừng giai đoạn lịch sử
Kiến trúc thượng tầng thể hiện bộ mặt tinh thần của đời sống xã hội, do
cơ sở hạ tầng quyết định, nhưng nó cũng có tính độc lập tương đối tác động trởlại cơ sở hạ tầng Sự tác động lẫn nhau của các yếu tố trong hình thái kinh tế- xãhội, hình thành hai quy luật cơ bản, đó là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp vớitính chất, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và quy luật cơ sở hạ tầngquyết định kiến trúc thượng tầng Sự tác động tổng hợp của hai quy luật ấy làđộng lực thúc đẩy xã hội phát triển mà suy đến cùng do yếu tố lực lượng sảnxuất quyết định
Học huyết Mác về hình thái kinh tế xã hội nhấn mạnh vai trò quyết định,xét đến cùng của nhân tố kinh tế, song không bao giờ coi kinh tế là yếu tố quyếtđịnh duy nhất trong lịch sử: Ph.Ăngghen viết: “theo quan điểm duy vật lịch sử,nhân tố quyết định trong lịch sử, xét đến cùng, là sự sản xuất và tái sản xuất ra
Trang 4đời sống hiện thực Cả Mác lẫn tôi chưa bao giờ khẳng định gì hơn thế Do đónếu ai xuyên tạc câu đó khiến cho nó có nghĩa là nhân tố kinh tế quyết định duynhất thì như vậy họ đã biến câu đó thành một câu trống rỗng, trừu tượng, vônghĩa, tình hình kinh tế là cơ sở, như mọi yếu tố khác của kiến trúc thượngtầng cũng đều ảnh hưởng đến quá trình của những cuộc đấu tranh lịch sử vàtrong nhiều trường hợp, lại chiếm ưu thế trong việc quyết định hình thức củanhững cuộc đấu tranh đó”1.
Khi nghiên cứu quan hệ sản xuất trong mối quan hệ biện chứng với lựclượng sản xuất, Mác tập trung luận giải toàn diện cả ba mối quan hệ: quan hệ sởhữu, quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối; trong đó quan hệ sở hữu về
tư liệu sản xuất là quan hệ quyết định chi phối các quan hệ khác Từ đây, Máctìm ra mâu thuẫn kinh tế đó là sự đối lập giữa sở hữu và sử dụng dẫn đến mâuthuẫn về mặt xã hội trong xã hội tư bản đó là kẻ sở hữu tư liệu sản xuất (giai cấp
tư sản) thì không sử dụng tư liệu sản xuất, mà người sử dụng tư liệu sản xuất(giai cấp vô sản) thì lại không sở hữu Trong đó, người nào sở hữu tư liệu sảnxuất dẫn đến vị trí làm chủ, còn người nào sử dụng tư liệu sản xuất tất yếu rơivào vị trí làm thuê và từ đây biểu hiện ra mâu thuẫn giữa người chủ và người làmthuê, trong xã hội tư bản đó là mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản
Có thể nói đây là cách luận giải rất khoa học đi từ tất yếu của các quan hệ kinh tế
xã hội, từ mâu thuẫn kinh tế đến mâu thuẫn xã hội, mâu thuẫn giai cấp, đấu tranhgiai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản Mác coi đây là động lực trực tiếpchủ yếu của sự phát triển xã hội loài người chuyển từ hình thái kinh tế - xã hộithấp lên hình thái kinh tế - xã hội cao hơn
Mác không dừng lại khi tiếp cận lịch sử ở đời sống vật chất của xã hội
mà còn nghiên cứu đời sống tinh thần và chính trị từ một lĩnh vực mà Mác gọi làkiến trúc thượng tầng theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử: toàn bộnhững quan điểm chính trị pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật Cùng với những thiết chế xã hội tương ứng của chúng như là: nhà nước, đảngphái, giáo hội, các đoàn thể xã hội là cái được hình thành, được xây dựng trênnền tảng của những cơ sở hạ tầng nhất định, hợp thành kiến trúc thượng tầng của
xã hội Bởi lẽ, theo Ăngghen: vai trò của các yếu tố trong kiến trúc thượng tầngrất quan trọng: “Sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn
1 C.Mác, Ph Ăngghen Tuyển tập Tập 6 NXB ST Hà Nội 1984 Tr 726.
Trang 5học, nghệ thuật vv là dựa trên sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả sự phát triển
đó đều tác động lẫn nhau và cũng tác động đến cơ sở kinh tế”2
Mác nghiên cứu xã hội với tư cách là một chỉnh thể có cấu trúc, là mộthình thái kinh tế - xã hội, cái cơ sở để cắt nghĩa lịch sử Cho nên xã hội có đờisống vật chất tất yếu sẽ có đời sống tinh thần của con người Theo Mác: “Xã hội
là sản phẩm của sự tác động qua lại giữa những con người”3 Ăngghen cũngkhẳng định: “Trong mỗi thời đại lịch sử, phương thức chủ yếu sản xuất kinh tế
và trao đổi, cùng với cơ cấu xã hội do phương thức đó quyết định, đã cấu thành
cơ sở cho lịch sử chính trị của thời đại và lịch sử của sự phát triển, trí tuệ củathời đại, cái cơ sở mà chỉ có xuất phát từ đó mời cắt nghĩa được lịch sử đó”4.Mác và Ăngghen đã chỉ rõ từ những sự liên hệ tác động lẫn nhau giữa nhữngquan hệ kinh tế của xã hội tất yếu sẽ nảy sinh những quan hệ chính trị tinh thần,
từ quan hệ trong đời sống kinh tế có quan hệ với tinh thần, trong xã hội có giaicấp và nhà nước sẽ có quan hệ chính trị Cho nên, khi nghiên cứu xã hội tất yếuphải nghiên cứu vấn đề chính trị
Ở mỗi chế độ xã hội có trình độ và cơ sở kinh tế nhất định sẽ được xâydựng trên đó một kiến trúc thượng tầng tương ứng, giai cấp thống trị xã hội sẽgắn cho xã hội hệ tư tưởng của mình và tính chất giai cấp được thể hiện rất rõ ở
sự đối lập về quan điểm tư tưởng và cuộc đấu tranh về chính trị tư tưởng của giaicấp đối kháng Giai cấp nào chiếm địa vị thống trị xã hội về kinh tế thì nó cũngchiếm luôn vị trí thống trị trong kiến trúc thượng tầng xã hội
Trong mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượngtầng thì cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội khôngchỉ sản sinh ra kiến trúc thượng tầng tương ứng, quy định tính chất mà còn kéotheo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng khi nó thay đổi Vai trò quyết địnhcủa cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng không chỉ thực hiện trong giaiđoạn chuyển tiếp có tính chất cách mạng từ xã hội này sang xã hội khác, mà cònđược thực hiện ngay trong bản thân mỗi một hình thái kinh tế - xã hội Mác nhậnđịnh: “Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ các kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bịđảo lộn ít nhiều, nhanh chóng”5 Theo Mác sự biến đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến
2 C.Mác, Ph Ăngghen Tuyển tập Tập 4 NXBST Hà Nội 1984 Tr 788.
3 C.Mác, Ph Ăngghen Toàn tập NXB CTQG Hà Nội 1996 T 27 trang 657.
4 C.Mác, Ph Ăngghen Toàn tập NXB CTQG Hà Nội 1996 Tập 27 Tr 657.
5 C.Mác, Ph Ăngghen Toàn tập NXB CTQG Hà Nội 1993 Tập 13 Tr 15.
Trang 6sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng là cả một quá trình diễn ra hết sức phứctạp Nguyên nhân của quá trình đó xét cho cùng là do sự phát triển của lực lượngsản xuất Tuy nhiên sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ trực tiếp gây ra sựbiến đổi của cơ sở hạ tầng, còn sự biến đổi của cơ sở hạ tầng - đến lượt nó - mớilàm cho kiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử luôn nhấn mạnh tính độc lập tương đối củakiến trúc thượng tầng, vì kiến trúc thượng tầng có sự tác động trở lại đối với cơ
sở hạ tầng Sự phụ thuộc của kiến trúc thượng tầng vào cơ sở hạ tầng không trựctiếp và không đơn giản, cũng không phải là sản phẩm thụ động của cơ sở hạtầng, mà chúng có khă năng tác động đến cơ sở hạ tầng một cách mạnh mẽ Các
bộ phận của kiến trúc thượng tầng cũng có tính độc lập, tương đối, các bộ phậnnày cùng tác động đến cơ sở hạ tầng, trong đó vai trò của nhà nước, đảng phái,
hệ tư tưởng có vai trò đặc biệt quan trọng Sự tác động trở lại của kiến trúcthượng tầng đến cơ sở hạ tầng theo hai chiều hướng: nếu tác động cùng chiều,mang tính tích cực, nó sẽ làm cho cơ sở hạ tầng vận động phát triển theo quy luậtkhách quan; ngược lại, nếu nó tác động ngược chiều với những quy luật kháchquan, nó sẽ là trở lực; gây tác hại cho sự phát triển của xã hội
Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thôngqua chức năng xã hội cơ bản của nó là xây dựng, bảo vệ và phát triển cơ sở hạtầng hiện tồn, chống lại những lực lượng cản trở, nguy cơ phá hoại sự tồn tại củachế độ kinh tế - xã hội đang tồn tại Trong đó nhà nước có vai trò đặc biệt quantrọng chi phối, thậm chí trong những trường hợp nhất định nó quyết định khảnăng tác động của các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng đến toàn bộ đờisống xã hội nói chung và cơ sở hạ tầng nói riêng Tuy nhiên, chủ nghĩa duy vậtlịch sử cũng không tuyệt đối hoá vai trò của kiến trúc thượng tầng, của các yếu
tố chính trị đến sự phát triển của xã hội mà trong mối quan hệ tác động qua lại đósuy cho cùng vẫn là nhân tố kinh tế đóng vai trò quyết định
Như vậy, chủ nghĩa duy vật lịch sử đã luận giải quy luật vận động đờisống chính trị của xã hội trên cơ sở đời sống kinh tế, tạo thành điều kiện đủ khinghiên cứu, tiếp cận lịch sử xã hội Đây là một phương pháp tiếp cận khoa họcdựa trên tư duy biện chứng trong luận giải các vấn đề về xã hội Phương pháptiếp cận lịch sử bằng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội giúp Mác nhìn thấyđộng lực của lịch sử là do hoạt động thực tiễn của con người dưới tác động củacác quy luật khách quan chứ không phải một thứ tinh thần thần bí nào Xuất phát
Trang 7từ “Cái sự thật hiển nhiên là trước hết con người cần phải ăn uống, ở và mặc,nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trướckhi có thể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học ”6 Chừng nào cái sự thật hiểnnhiên đó vẫn tồn tại thì chừng đó quan niệm duy vật về lịch sử vẫn không thểbác bỏ được.
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là quan niệm duy vật biện chứngđược cụ thể hoá trong việc xem xét đời sống xã hội, trước hết học thuyết này gắn
bó hữu cơ với việc mở rộng các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật vào sự nhậnthức các hiện tượng xã hội Chính việc mở rộng chủ nghĩa duy vật vào lĩnh vựclịch sử xã hội đã cho phép vạch ra sự thống nhất giữa xã hội và tự nhiên, sựthống nhất của toàn bộ thế giới vật chất
Trong tất cả mọi quan hệ xã hội Mác đã làm nổi bật những quan hệ xãhội vật chất, tức là những quan hệ sản xuất, những quan hệ cơ bản, ban đầu vàquyết định tất cả mọi quan hệ khác Bằng cách này, chủ nghĩa duy vật cung cấpcho khoa học xã hội một tiêu chuẩn hoàn toàn khách quan để thấy được các quyluật xã hội Do đó, “có thể đem những chế độ của các nước khác nhau khái quátlại thành một khái niệm cơ bản duy nhất là hình thái xã hội Chỉ có sự khái quát
đó mới cho phép chuyển từ việc mô tả (và từ việc đánh giá theo quan điểm lýtưởng) những hiện tượng xã hội sang việc phân tích hiện tượng đó một cách hếtsức khoa học”7
Việc xem xét lịch sử loài người theo đúng quan diểm duy vật đã giúpMác tìm ra những nét chung, cơ bản lặp đi lặp lại trong các chế độ xã hội của cácnước khác nhau Mác đã chỉ ra rằng: xã hội loài người phải sản xuất để tồn tại vàphương thức sản xuất xuất ra của cải vật chất là cái quyết định các quan hệ chínhtrị và pháp lý hiện hành trong một xã hội nhất định, cũng như quyết định các tràolưu tư tưởng khác nhau của xã hội, tư tưởng học thuyết, giá trị tinh thần đóngmột vai trò tích cực trong đời sống xã hội, nhưng xét đến cùng thì nhân tố kháchquan quyết định trong lịch sử vẫn là yếu tố kinh tế
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội đã khắc phục được quan niệm trừutượng về xã hội nó bác bỏ cách miêu tả một xã hội nói chung, phi lịch sử, khôngthay đổi về chất Do việc hình thành học thuyết hình thái kinh tế - xã hội mà
6 C.Mác, Ph Ăngghen Toàn tập NXB CTQG Hà Nội 1993 Tập 19 Tr 166.
7 V.I Lênin Toàn tập NXB Tiến bộ Mátxcơ va 1983 Tập 1 Tr 163.
Trang 8quan điểm phi lịch sử về xã hội đã phải nhường chỗ cho quan điểm lịch sử cụthể.
Học thuyết hình thái kinh tế xã hội là cơ sở phương pháp luận của sựphân tích khoa học về xã hội, là hòn đá tảng của khoa học xã hội; và do đó, làmột trong những nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin nói chung và triếthọc Mác - Lê nin, phần duy vật lịch sử nói riêng
Học thuyết hình thái kinh tế xã hội lần đầu tiên cung cấp cho chúng tanhững tiêu chuẩn thực sự duy vật về phân kỳ và cho phép đi sâu vào bản chấtcủa quá trình lịch sử, hiểu được lô gích khách quan của quá trình đó Học thuyếtnày giúp cho việc hiểu được sự vận động của xã hội theo các quy luật kháchquan, vạch ra sự thống nhất trong cái muôn màu muôn vẻ của các sự kiện lịch sử
ở các nước khác nhau trong các thời kỳ khác nhau Chính vì thế mà nó đem lạicho khoa học xã hội sợi dây dẫn đường để phát hiện ra những mối liên hệ nhânquả để giải thích chứ không chỉ mô tả các sự kiện lịch sử Nó là cơ sở khoa học
để tiếp cận đúng khi giải quyết những vấn đề cơ bản của các ngành khoa học xãhội rất đa dạng Bất kỳ một hiện tượng xã hội nào, từ hiện tượng kinh tế đến hiệntượng tinh thần, đều chỉ có thể hiểu đúng khi gắn nó với một hình thái kinh tế -
xã hội nhất định
Với các quan niệm của Mác đã đánh đổ hẳn quan niệm cho rằng xã hội
là một tổ hợp có tính chất máy móc, có thể tuỳ tiện biến đổi theo đủ mọi kiểu,một tổ hợp sinh ra và biến hoá một cách ngẫu nhiên
Ngày nay, thực tiễn lịch sử và kiến thức lịch sử có nhiều bổ sung và pháttriển mới nhưng những cơ sở khoa học mà quan niệm duy vật về lịch sử đã đemđến cho khoa học xã hội thì vẫn nguyên giá trị
Giá trị không thể bác bỏ của học thuyết hình thái kinh tế - xã hội chẳngnhững ở tính khoa học mà còn ở tính cách mạng khi phân tích quy luật vận độngcủa một hình thái nhất định, học thuyết này chỉ ra những mâu thuẫn bên trong vàchính sự vận động của mâu thuẫn này cuối cùng dẫn đến sự chuyển hoá từ mộthình thái này sang một hình thái khác
Giá trị khoa học của việc nghiên cứu lịch sử chính là ở chỗ nó giải thích
rõ những quy luật đặc thù chi phối sự phát sinh, tồn tại, phát triển và diệt vongcủa một cơ chế xã hội nhất định và sự thay thế nó bằng một cơ chế khác cao hơn
Trang 9Vì vậy, trong quan niệm duy vật về lịch sử, tính khoa học và tính cách mạng làthống nhất.
Gần đây, trước những thành tựu kỳ diệu của khoa học và công nghệ, lạitrong điều kiện chế độ xã hội chủ nghĩa ở nhiều nước bị sụp đổ, khuynh hướngtuyệt đối hoá cách tiếp cận theo nền văn minh tăng lên nhằm hạ thấp, thậm chíloại bỏ cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội Họ cho rằng lý luận về hình tháiđang mất đi cả ý nghĩa nhận thức luận lẫn cơ sở bản thể luận Vì thế nó khôngthể áp dụng vào bức tranh thế giới hiện đại
Đây là một quan điểm không có cơ sở khoa học, bởi vì:
Họ cho rằng “cách tiếp cận văn minh” đứng ở đỉnh cao hơn cách tiếp cậnhình thái, vì nó xuất phát từ nền văn minh hậu công nghiệp, trong khi cách tiếpcận hình thái chỉ dựa trên nền văn minh công nghiệp
Nhận định này không đúng, vì bản thân phương pháp tiếp cận hình tháicủa Mác không hề giới hạn mình trong phạm vi một nền văn minh nhất định và
nó luôn đánh giá cao vai trò cách mạng của lực lượng sản xuất và công nghệ, tức
là vai trò của những trình độ văn minh vật chất
Họ cho rằng, cách tiếp cận hình thái để nhấn mạnh yếu tố kinh tế Trongkhi đó: “cách tiếp cận văn minh” coi mọi yếu tố đều có tác động lớn đến sự pháttriển xã hội
Lập luận này là sự xuyên tạc trắng trợn, bởi những lý do sau: một là,cách tiếp cận hình thái không bao giờ chỉ coi kinh tế là nhân tố duy nhất quyếtđịnh Trái lại, nó thừa nhận mọi yếu tố khác của kiến trúc thượng tầng đều có tácđộng qua lại lẫn nhau và tất cả đều ảnh hưởng đến quá trình phát triển Hai là, dùcác yếu tố chính trị, tư tưởng, văn hoá có ảnh hưởng to lớn đến đâu chăng nữathì những quan hệ kinh tế xét đến cùng vẫn là quan hệ quyết định
Thật ra, chính “cách tiếp cận văn minh” đã phạm sai lầm căn bản là chỉcoi trình độ phát triển của khoa học công nghệ, lực lượng sản xuất là yếu tốquyết định nhất, bỏ qua vai trò các quan hệ kinh tế, giai cấp, chế độ chính trị
Họ cho rằng, cách tiếp cận hình thái xem xét thế giới theo cách nhìn
“lưỡng phân” chỉ dẫn đến những xung đột đối kháng Cách tiếp cận văn minhtránh được sai lầm đó, vì nó lấy sự thống nhất, hoà hợp làm nguyên lý cơ bản
Trang 10Lập luận này sai, bởi lẽ thế giới hiện nay có lưỡng phân hay không, cóxung đột đối kháng hay không, đó là thực tế lịch sử, đâu phải do cách xem xéttạo ra Hiện nay thế giới số nước tiên tiến và phát triển rất ít, còn lại là đa sốnhững nước chậm phát triển thuộc thế giới thứ ba và có nhiều nước rất nghèokhổ Trong từng nước phát triển và đang phát triển cũng có sự phân cực rất sâusắc Giải quyết vấn đề này không thể chỉ bằng tiến bộ khoa học kỹ thuật, điểmmấu chốt là vấn đề chế độ xã hội nào - tức là vấn đề hình thái kinh tế - xã hội.
Học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội đòi hỏi phải phân tích sự pháttriển của các xã hội như một quá trình tổng hợp các nhân tố và các quy luậtkhách quan Còn cách tiếp cận theo các nền văn minh thường chỉ tách ra một vàiđặc trưng để phân biệt nền văn minh này với nền văn minh khác, có khi chỉ làtrình độ của lực lượng sản xuất, hoặc công cụ lao động; có khi là những nét đặcthù về văn hoá, về cộng đồng chủng tộc, dân tộc, mà bỏ qua quan hệ sản xuất,kết cấu giai cấp xã hội, do đó bỏ qua tính chất xã hội của nền văn minh đó Mặtkhác gần đây, các lý thuyết của S.Huntingtơn lại thổi phồng vai trò của sự đụng
độ các nền văn hoá đối với sự phát triển xã hội Thực ra, cách giải thích xã hộichỉ bằng xung đột giữa các nền văn hoá là cách giải thích nửa vời Học thuyếthình thái kinh tế- xã hội ngay từ thời Mác và Ăngghen đã không chấp nhận sựnửa vời đó và tìm đến những nguyên nhân căn bản hơn - những nguyên nhân vậtchất: phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất
Tóm lại, phương pháp tiếp cận các nền văn minh, hay sự đụng độ củacác nền văn hoá đối với sự phát triển của xã hội tuy có những giá trị, nhưngcác cách tiếp cận này thường không chú ý đến bản chất, nguồn gốc, các động lựccủa sự vận động và phát triển, bỏ qua vai trò của quan hệ sản xuất, mối quan hệbiện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuấ, các mối quan hệ giai cấp
và đấu tranh giai cấp nên không thể đem các phương pháp tiếp cận này thay thếhọc thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội, mà Học thuyết Mác về hình tháikinh tế - xã hội vẫn là quan niệm duy nhất khoa học và cách mạng để phân tíchlịch sử và nhận thức các vấn đề xã hội
1.2 Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên.
Học thuyết hình thái - xã hội không chỉ xác định các yếu tố cấu thànhhình thái kinh tế - xã hội, mà còn xem xét xã hội trong một quá trình biến đổi và
Trang 11phát triển không ngừng Mác viết “ tôi coi sự phát triển của những hình thứckinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử, tự nhiên”8 Điều này được Lê nin giảithích rõ: “ chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất vàđem quy những quan hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thìngười mới được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hìnhthái xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên”9
Mác coi lực lương sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiếntrúc thượng tầng là những yếu tố hợp thành không thể thiếu được của hình tháikinh tế - xã hội; đồng thời ông cũng coi mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố
đó chính là những quy luật phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội với tưcách là quá trình lịch sử tự nhiên
Trong quan niệm coi sự vận động xã hội như một quá trình lịch sử - tựnhiên, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lê nin nêu lên những tư tưởng sauđây:
Một là: Xã hội vận động theo những quy luật không những phụ thuộc
vào ý thức, ý chí và ý định của con người mà ngược lại còn quyết định cả ý chí,
ý thức và ý định của họ nữa
Lịch sử là lịch sử hoạt động của con người theo đuổi mục đích của bảnthân mình, những không thể hoạt động tuỳ tiện, mà phải tuân theo những quyluật khách quan Mỗi hình thái kinh tế - xã hội được coi như một cơ thể xã hội,
tự phát triển theo những quy luật vốn có của nó, một cơ thể xã hội riêng biệt cónhững quy luật riêng về sự ra đời của nó, về hoạt động của nó và bước chuyểncủa nó lên một hình thái cao hơn, tức là biến thành một cơ thể xã hội khác
Hai là: Các quy luật xã hội mà nói riêng là các quy luật kinh tế, xét về
bản chất thì khác với các quy luật của giới tự nhiên “Mỗi thời kỳ lịch sử đều cónhững quy luật riêng của nó Một khi cuộc sống đã vượt qua một thời kỳ pháttriển nhất định, đã từ giai đoạn này bước sang giai đoạn khác thì nó cũng bắt đầu
bị quy luật khác chi phối”10
Ba là: Những quy luật của xã hội, như quy luật về sự phù hợp giữa quan
hệ sản xuất với tính chất, trình độ của lực lượng sản xuất, giữa kiến trúc thượng
8 C.Mác, Ph Ăngghen Tuyển tập NXB CTQG Hà Nội 1993 Tập 23 Tr.21.
9 V.I.Lênin Toàn tập NXB Tiến bộ Mátxcơva 1974 Tập 1 Tr.163.
10 C.Mác, Ph Ăngghen Toàn tập NXBCTQG Hà Nội 1994 Tập 23 Tr.34.
Trang 12tầng với cơ sở hạ tầng đều thể hiện xu hướng vận động của xã hội xét trongphạm vi rộng và trong thời gian dài, tức là xét dưới dạng khái quát, trừu tượnghoá Vì vậy, sự vận động cụ thể của một xã hội cụ thể trong những thời gian vàkhông gian nhất định thường có những biểu hiện dường như không trùng khớpvới quy luật phổ biến.
Chẳng hạn, Mác đã nhận xét: “Đối với nghệ thuật những thời kỳ hưngthịnh nhất định của nó hoàn toàn không tương ứng với sự phát triển chung của xãhội, do đó cũng không tương ứng với sự phát triển của cơ sở vật chất của xã hội,
cơ sở này dường như cấu thành cái xương sống của tổ chức xã hội khó khănchỉ là ở chỗ đưa ra được một công thức chung về mâu thuẫn đó giải thích đượcnhững mâu thuẫn đó”11
Như vậy, có thể nói lịch sử là hoạt động của con người theo đuổi mụcđích của bản thân mình, nhưng đó không thể là hoạt động tuỳ tiện, mà là hoạtđộng ý thức hoặc vô thức tuân theo những quy luật khách quan
Do đó: Lịch sử - tự nhiên nghĩa là quá trình lịch sử nhưng mang tính tựnhiên, tiếp tục lịch sử của giới tự nhiên, vận động theo quy luật và xét đến cùngthì không thể phụ thuộc vào ý muốn con người Chính là dựa vào tư tưởng vĩ đạinày, dựa vào những định hình khách quan của các quan hệ kinh tế – xã hội tạo ra
cơ cấu kinh tế của xã hội
Mác đã tách ra các hình thái kinh tế - xã hội: Cộng sản nguyên thuỷ,chiếm hữu nô lệ, phong kiến và tư bản chủ nghĩa Mỗi hình thái kinh tế - xã hội
đó được coi là một cơ chế tự phát triển theo những quy luật vốn có của nó, một
cơ chế xã hội riêng biệt, có những quy luật riêng về sự ra đời của nó về hoạtđộng của nó bà bước chuyển biến của nó lên một hình thức cao hơn, tức là biếnthành một cơ chế xã hội khác
Sự thay thế kế tiếp nhau của các hình thái kinh tế - xã hội: xã hội cộngsản nguyên thuỷ được thay thế bằng xã hội chiếm hữu nô lệ, xã hội chiếm hữu
nô lệ được thay thế bằng xã hội phong kiến, xã hội phong kiến được thay thếbằng xã hội tư bản chủ nghĩa tạo nên trục đường tiến triển trong lịch sử loàingười
Khi nghiên cứu các quy luật của sự phát triển xã hội nói chung và nhất làchủ nghĩa tư bản nói riêng, Mác và Ăngghen đã dự đoán sự xuất hiện một hình
11 C.Mác, Ph Ăngghen NXB CTQG Hà Nội 1993 Tập 12 Tr 889 – 890.
Trang 13thái kinh tế - xã hội mới - cộng sản chủ nghĩa - không có đối kháng giai cấp vàkhông có tình trạng bóc lột người.
Theo Mác, sự thay thế một hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình tháikinh tế - xã hội khác được thực hiện thông qua cách mạng xã hội Nguyên sâu xacủa cuộc cách mạng đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sảnxuất, đặc biệt là khi quan hệ sản xuất trở thành xiềng xích của lực lượng sảnxuất Trong thời kỳ cách mạng, cơ sở kinh tế thay đổi thì tất cả kiến trúc thượngtầng đồ sộ cũng thay đổi theo cho phù hợp Từ những cơ sở khoa học luận giảinhư vậy, chủ nghĩa Mác - Lê nin đã kết luận hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủnghĩa nhất định sẽ được thay thế bằng hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủnghĩa và sự thay thế này cũng là quá trình lịch sử - tự nhiên Sự thay thế đượcthực hiện thông qua cách mạng xã hội chủ nghĩa mà hai tiền đề quan trọng nhấtcủa nó là sự phát triển của lực lượng sản xuất và sự trưởng thành của giai cấpcông nhân
Với những đặc điểm như vậy làm cho sự phát triển giữa các quốc giathường diễn ra không đều, kể cả khả năng phát triển bỏ qua một hình thái kinh tế
xã hội nào đó
Nhìn chung, cho đến nay, lịch sử nhân loại đã trải qua bốn hình thái kinh
tế - xã hội kế tiếp nhau: Cộng sản nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tưbản chủ nghĩa và đang quá độ sang chủ nghĩa xã hội - giai đoạn đầu của hình tháikinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa
Song, do đặc điểm về lịch sử, về không gian, về thời gian, không phảiquốc gia nào cũng phải trải qua tất cả các hình thái kinh tế - xã hội theo một sơ
đồ chung Lịch sử cho thấy, có những nước do những điều kiện khách quan vàchủ quan, bên trong và bên ngoài chi phối đã bỏ qua một hình thái kinh tế - xãhội nào đó trong tiến trình phát triển của mình Chẳng hạn ở một số nước (I-ta-li-
a, Pháp, Tây Ban Nha ), chế độ phong kiến đã bắt đầu hình thành trong lòngchế độ chiếm hữu nô lệ; chế độ phong kiến ra đời không phải từ chế độ chiếmhữu nô lệ như (Nga, Ba Lan, Đức); ở Mỹ: chủ nghĩa tư bản hình thành trong điềukiện xã hội không trải qua chế độ phong kiến Đây là sự phát triển rút ngắn bỏqua một hoặc vài hình thái kinh tế - xã hội
Tất cả sự phát triển tuần tự qua đủ các hình thái kinh tế - xã hội lẫn pháttriển rút ngắn, bỏ qua một hình thái trong trường hợp nào đó đều là quá trình