Nho giáo ra đời khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên do khổng tử (551 479 trước Công nguyên) nhà tư tưởng vĩ đại của Trung Quốc thời cổ sáng lập. Đến thời chiến quốc, Nho giáo được Mạnh Tử và Tuân tử hoàn thiện và phát triển theo hai hướng khác nhau, trong đó dòng Nho khổng mạnh có ảnh hưởng rộng và lâu dài nhất trong lịch sử Trung Quốc và một số nước lân cận trong đó có Việt Nam...
Trang 1GIÁ TRỊ, TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC NHO GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY
Trung hoa cổ đại là một trong những cái nôi của nền văn hoá văn minh nhân loại Từ thiên niên kỷ thứ II trước công nguyên ở Trung Quốc
đã hình thành xã hội có giai cấp đó là các thời đại: Hạ - Ân Thương Đến thời nhà Chu (từ thế kỷ XI đến năm 221 trước công nguyên) xã hội Trung Quốc bước vào một thời kỳ có nhiều biến động mạnh mẽ toàn diện và kéo dài cho đến cuối thế kỷ thứ III trước công nguyên Lịch sử gọi thời kỳ này là thời kỳ Xuân Thu - Chiến quốc (Thời Xuân Thu từ thế kỷ thứ VIII đến năm 481 trước công nguyên Thời chiến quốc từ năm
481 đến năm 221 trước công nguyên) Ở thời kỳ này công cụ lao động bằng sắt xuất hiện đã đem lại sự phát triển mạnh mẽ cho nền sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp, đây cũng là thời kỳ khởi sắc của nền kinh tế thương nghiệp Do phát triển sức sản xuất xã hội, đất đai do người dân vỡ hoang trở thành ruộng tư ngày càng tăng, bọn quý tộc có quyền thế chiếm đoạt ruộng đất ngày càng nhiều Chế độ sở hữu tư nhân
về ruộng đất hình thành, sang thời chiến quốc kinh tế tiếp tục phát triển mạnh do có chế độ mua bán ruộng đất tự do Bọn quý tộc và thương nhân chiếm được nhiều ruộng đất của nông dân trở thành những địa chủ lớn, chúng chuyển sang hình thức thuê mướn nhân công và cho phát canh thu tô Đến đây quan hệ sản xuất phong kiến nông nô xuất hiện và dần dần chiếm ưu thế trong đời sống xã hội
Về chính trị xã hội đây là thời kỳ phong kiến hoá xã hội Trung Quốc, do kinh tế phát triển đặc biệt là sự xuất hiện của tầng lớp địa chủ
Trang 2ngày càng giàu có lấn áp tầng lớp quý tộc thị tộc cũ đã làm cho quyền lực của nhà Chu ngày càng suy giảm Suốt thời xuân thu mệnh lệnh của Thiên tử nhà Chu không còn được tuân thủ, trật tự, lễ nghi cương thường bị đảo lộn, đạo đức bị suy đồi, “vương đạo suy vi, bá đạo trị vì”, các nước chư hầu đánh nhau liên miên, chiến tranh liên tục và tàn khốc, đời sống nhân dân càng thêm khốn cùng, trật tự xã hội bị đảo lộn, đời sống nhân dân li tán Trong lòng xã hội Trung Quốc thời kỳ này chứa đựng hàng loạt những mâu thuẫn đòi hỏi phải giải quyết nhằm giải thế chế độ nô lệ thị tộc tiến lên xã hội phong kiến Trong bối cảnh lịch sử đó đòi hỏi các nhà tư tưởng của xã hội Trung hoa đương thời phải tìm cách
lý giải một câu hỏi lớn của thời đại là làm thế nào để xã hội từ loạn thành trị và kết quả là hàng loạt hệ thống các quan điểm về chính trị xã hội, đạo đức, triết học, giáo dục đã xuất hiện, như Nho gia, Đạo gia, Pháp gia, Mặc gia Vì vậy, thời kỳ này còn gọi là thời kỳ “Bách gia tranh minh”, đây là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nền tư tưởng triết học, chính trị đạo đức xã hội Trung Quốc cổ Trung đại
Nho giáo ra đời khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên do khổng tử (551 - 479 trước Công nguyên) nhà tư tưởng vĩ đại của Trung Quốc thời
cổ sáng lập Đến thời chiến quốc, Nho giáo được Mạnh Tử và Tuân tử hoàn thiện và phát triển theo hai hướng khác nhau, trong đó dòng Nho khổng - mạnh có ảnh hưởng rộng và lâu dài nhất trong lịch sử Trung Quốc và một số nước lân cận trong đó có Việt Nam
Kinh điển của Nho giáo gồm tứ thư (trung dung, đại học, luận ngữ
và Mạnh tử), ngũ kinh (lễ, thi, thư, nhạc và xuân thu)
Trang 3Nho giáo tập trung bàn về xã hội, về chính trị, đạo đức đó là những
tư tưởng cốt lõi của Nho giáo
Nho gia quan niệm trời là cái bất biến, cùng mục đích với con người, con người có thể hiểu được trời đất Nho gia chủ trương xây dựng, tổ chức đời sống xã hội theo đạo trời (nền thiên trị)
Tư tưởng “thiên trị” hiện ở chỗ: lấy trời làm cứu cánh cho việc trị nước (vua thay trời hành đạo), trị nước theo luật của tự nhiên “thiên tạo”, còn các luật do con người đặt ra là “nhân tạo” đều cố sức tránh, nếu bất đắc dĩ phải lập ra, thì chỉ cốt dùng tạm thời
Nho gia cho rằng một xã hội thịnh trị khi xã hội đó có chủ nghĩa, có tôn tin trật tự trên dưới, có đường lối tổ chức, dân chúng được giáo hoá, thuận trời đất, lòng người ngược lại, xã hội sẽ loạn khi lòng người xa rời đạo lý, khinh thị cương thường, vua không ra vua, tôi không ra tôi,
xã hội không còn tôn ti trật tự
Để đổi loạn thành trị, Nho gia chủ trương thuyết “chính danh” Khổng tử giải thích: “chính danh là làm mọi việc cho ngay thẳng”
“chính danh” thì người nào có địa vị, bổn phận chính đáng của người
ấy, trên dưới vua tôi, cha con vợ chồng trật tự phân minh, và muốn trị nước trước tiên phải sửa cho “chính danh”, vì nếu “danh không chính thì ngôn không thuận, ngôn không thuận thì việc không thành, việc không thành thì lễ nhạc không hưng thịnh, lễ nhạc không hưng thịnh thì hình phạt không đúng, hình phạt không đúng thì dân không biết đặt tay làm, đặt chân đứng vào đâu”
Để thực hiện chính danh, Nho giáo chủ trương “tu thân” theo ngũ luân, ngũ thường
Trang 4Ngũ luân là năm mối quan hệ quân - thần, phụ - tử, phu - phụ, huynh - đệ, bằng - hữu Trong năm mối quan hệ đó có ba mối quan hệ rường cột (quân - thần, phụ - tử, phu - phụ) gọi là tam cương Nguyên tắc tu thân theo ngũ luân đòi hỏi: Quân nhân - thần trung, phụ tử - tử hiếu, phu nghĩa - phụ thính, huynh lương - đệ đễ và bằng hữu phải thành tín
Ngũ thường là năm phẩm chất của con người (nhân, lễ, nghĩa, trí, tín) trong tu thân cần rèn luyện Trong việc trị nước tu thân khổng tử đặc biệt quan tâm đến “nhân” và “lễ”
“Nhân” là đức tính toàn thiện, là cái gốc đạo đức của con người Chữ “nhân” theo Nho gia bao hàm một nội dung hết sức rộng lớn, nhân
là thương yêu người, tôn trọng người hiền, nhân là lòng người, tính người, là quan hệ giữa người với người, điều gì mà mình không muốn thì đừng đem áp dụng cho ngươi khác,
“Lễ” là những phong tục, tập quán, những quy tắc, quy định trật tự
xã hội và cả thể chế pháp luật Nhà nước như: sinh, tang, tử, tế lễ, triều sinh, luật lệ, hình pháp
“Lễ” quan hệ chặt chẽ với “nhân”, “nhân” là chất là nội dung, “lễ”
là hình thức biểu hiện của “nhân” Vì thế Khổng tử khuyên con người ta:
“chớ xem điều trái lễ, chớ nghe điều trái lễ, chớ nói điều trái lễ và chớ làm điều trái lễ”
Theo Nho gia, người muốn đạt đức nhân còn phải là người có “trí”
và “dũng”, có thể có người “trí” mà không “nhân” nhưng không thể là
“nhân” mà thiếu “trí” Nhưng vì tin theo “thiên mệnh” nên trong quan niệm về “trí” một mặt khổng tử tin rằng con người sinh ra tự nhiên biết
Trang 5được đạo lý là con người cao thượng Mặt khác ông lại quan niệm trí không phải là ngẫu nhiên mà có, nó chỉ được hình thành khi người ta trải qua quá trình học tập, tu dưỡng, vì thế ông chủ trương “hữu giáo vô loại” nhưng ông lại quan niệm đối với dân, việc gì cần làm thì cứ sai khiến người ta làm, không nên giảng giải vì dân không có khả năng hiểu được nghĩa lý sâu xa Rõ ràng, đằng sau quan điểm hợp lý của khổng tử, lại ẩn dấu sự phân biệt thứ bậc đẳng cấp xã hội mà ông hầu như không thể thoát ra khỏi thiên kiến và sự ràng buộc đó
Để xây dựng một xã hội yên bình, Nho gia đặt ra yêu cầu rất cao đối với việc tu thân của các bậc đế vương, hiền thần Quan niệm của Nho gia
đế vương là người quán tam tài, nối kết trời - đất - người Ảnh hưởng của đế vương sẽ qua các trung gian hiền thần mà thấu đến bách tính, bách tính hấp thụ được ảnh hưởng ấy sẽ được giáo hoá, sẽ được hoàn cải
Như vậy, quan niệm về luân lý, đạo đức, chính trị xã hội của khổng
tử có nội dung hết sức phong phú, thống nhất với nhau và luôn thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nó luôn cố gắng giải đáp những vấn đề đặt ra của lịch sử Song do hạn chế bởi điều kiện lịch sử và lợi ích giai cấp, học thuyết của ông luôn chứa đựng được những mâu thuẫn, giằng co, đan xen giữa yếu tố duy vật, vô thần và những yếu tố duy tâm, giữa những tư tưởng tiến bộ với những quan điểm bảo thủ nó phản ánh tâm trạng của ông trước biến chuyển của thời cuộc
Sau khi khổng tử mất, học thuyết của ông tiếp tục được các thế hệ sau lưu giữ và phát triển, trở thành một trường phái triết học lớn ở Trung Quốc Học thuyết của ông được các giai cấp thống trị cải biến và dùng
Trang 6làm tư tưởng chính thống của các triều đại phong kiến Trung Quốc và ngày nay Nho giáo vẫn còn những ảnh hưởng to lớn ở Trung Quốc và các nước lân cận
Nho giáo được truyền bá vào nước ta từ đầu Công nguyên Đến khi giành được độc lập dân tộc (từ thế kỷ thứ X trở đi), các triều đại phong kiến Việt Nam thấy Nho học là học thuyết có lợi cho sự thống trị của mình, do đó đã truyền bá và đề cao Bắt đầu từ nhà Lý đã mở trường dạy Nho và tổ chức các kỳ thi Nho giáo Nhà Lê dưới thời Lê Thánh Tông đã đưa Nho giáo lên địa vị độc tôn Từ đấy Nho giáo là một học thuyết triết học, chính trị đạo đức xã hội giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần
ở Việt Nam Đầu thế kỷ XX, chính quyền thực dân Pháp và phong kiến
ở Việt Nam đã huỷ bỏ chế độ học tập và thi cử theo Nho học Tuy vậy, Nho giáo vẫn còn ảnh hưởng lâu dài đến xã hội và con người Việt Nam hiện nay và về sau
Nho giáo là hệ tư tưởng của giai cấp phong kiến thống trị phương đông Nó nhằm bảo vệ quyền lợi của giai cấp phong kiến, chứng minh cho cái gọi là sự hợp lý của sự thống trị phong kiến và duy trì chế độ phong kiến Bản thân nó mang nhiều yếu tố tiêu cực mà việc xây dựng
xã hội và con người ngày nay phải tìm cách loại bỏ Tuy vậy, là một học thuyết tồn tại hàng nghìn năm, nó có những điều đáp ứng được những yêu cầu của xã hội, của con người sống trong xã hội mà ngày nay có thể cải tạo và phát huy Nghĩa là nó có những giá trị phổ biến mang tính toàn nhân loại mà với quan điểm khách quan, khoa học chúng ta không thể không thừa nhận
Trang 7Một là, Nho gia đòi hỏi con người trong cuộc sống phải giải quyết các mối quan hệ theo bản tính người của mình
Trong tiến trình lịch sử hàng triệu năm thời nguyên thuỷ và hàng vạn năm thời cổ đại, đã xuất hiện nhiều vấn đề ngay từ thủa ban đầu của loài người vốn đã mang tính toàn nhân loại Trong đó, trước hết và quan trọng nhất là việc con người phát hiện ra chính mình, suy tư về bản chất của mình, tự nhận thức về giá trị của mình mà người Trung hoa cổ gọi bằng chữ “Nhân” tương ứng với khái niệm “người” hay “con người” của dân tộc Việt Nam
Nho giáo sơ kỳ cho rằng con người phải tự phân biệt với thế giới động vật, con người càng tiến hoá thì khoảng cách giữa con người với động vật càng xa, khoảng cách giữa con người và thế giới động vật là thước đo sự tiến hoá và giá trị tiến hoá của con người Trong phạm vi gia đình tôn pháp, khoảng cách tiến hoá giữa người với động vật được xác định bằng thái độ con người đối xử với nhau khác thái độ con người đối với động vật Chẳng hạn đánh giá việc hiếu thảo của con cái đối với cha
mẹ không chỉ ở chỗ nuôi cha mẹ, bởi vì con người còn có thể nuôi được những loài động vật khác nhau Việc nuôi cha mẹ phải có một giá trị người, giá trị nhân văn mà kinh điển Nho giáo gọi là “kính” để phân biệt với việc nuôi thú vật, con người phân biệt và phải ngày càng phân biệt với thú vật ở chỗ biết nhớ, biết suy nghĩ, tức là có ý thức về quá khứ (người sinh thành ra mình) và tương lai (rồi bản thân mình cũng sẽ trở thành cha mẹ) từ sự vật đơn giản nhất đến hiện tượng phức tạp nhất Chỉ có con người mới có ý thức về dòng dõi, về bố mẹ, ông bà, tổ tiên, cũng như về con cái cháu chắt của mình Đó là tính lịch sử hay đặc
Trang 8trưng này gắn bó với một đặc tính nhân văn khác là ý thức về gia đình ở con người Dù ở gần hay xa, cha mẹ vẫn theo dõi đường đi, nước bước của con cái và con cái vẫn quan tâm tới cha mẹ Sợi dây huyết thống được duy trì trong không gian và thời gian, cái mà thế giới động vật không thể có được Đó cũng chính là tính người, một đặc trưng nhân văn
mà Nho giáo rất coi trọng
Hơn thế nữa, từ tính người ấy sẽ dẫn thẳng tới tình người, tới quan
hệ nhân loại, bắt đầu từ gia đình Thiếu điểm xuất phát này, con người sẽ không trở thành người được Gia đình cũng chính là hình thái căn bản nhất để tạo thành mọi hình thái xã hội Tình yêu gia đình là mầm mống duy nhất phát triển thành tình yêu quê hương và các đức tính nhân ái xã hội khác, Nho giáo đòi hỏi ở gia đình một tổ chức ngăn nắp, phải được xây dựng trên mọi quan hệ huyết thống, lòng hiếu thảo, sự hiểu biết tin cậy lẫn nhau của các thành viên tạo nên sự nương tựa vững chắc để cộng sinh Nho giáo đòi hỏi “cha ra cha, con ra con”, con phải kính trọng cha
mẹ, cha mẹ phải có tình thương, “làm cha ra cha” là lúc sống có chí hướng đúng cho con cái trông vào, lúc chết để lại hành vi tốt cho con cháu bắt chước
Con người trong Nho giáo là con người có và phải có ý thức về gia đình, về cộng đồng, về quốc gia, về sự tiến hoá văn minh do các thế hệ
kế tiếp nhau tạo nên, đó chính là ý niệm lịch sử của con người và chỉ có con người mới có Động vật cao cấp gần nhất với con người đã biết kiếm
và cầm một công cụ như cái gậy thậm chí biết chắp nối mấy khúc thành một cái que dài để chọc quả trên cây cao làm thức ăn sinh sống Nhưng làm song là bỏ không hề đoái hoài gì về công cụ, về việc đã làm (quá
Trang 9khứ) và hoàn toàn không có ý thức gì lưu truyền lại cho thế hệ sau (tương lai) Chỉ có con người mới có ý niệm về quá khứ, về tương lai và
do đó cũng chỉ có con người mới có ý thức về trách nhiệm đối với thế hệ sau của mình Ý niệm đó phải hình thành với thời gian hàng triệu năm nhưng ý thức đó thì không phải đã có mặt đầy đủ trong tất cả các học thuyết tư tưởng hình thành ở các trung tâm văn minh đầu tiên của loài người
Ý nghĩa và giá trị nhân văn nói trên thực sự có ý nghĩa phổ biến toàn nhân loại Tuy hàng ngàn năm bị bó chặt trong hệ quy chiếu của thời nô lệ hoặc thời quân chủ phong kiến, nhưng ý nghĩa toàn nhân loại
ấy không thể mai một Nhờ đó mà hàng mấy ngàn năm trôi qua, với bao biến loại, chiến tranh và chết chóc, đói khát và ốm đau, tật nguyền, nhưng vượt lên trên tất cả những thứ đó, con người vẫn tiếp tục tồn tại sao cho thế hệ sau kế thừa và rồi “khôn” hơn thế hệ trước
Ảnh hưởng của yếu tố toàn nhân loại nói trên trong Nho giáo cực kỳ sâu xa và mạnh mẽ trong tâm thức người Việt Nam và tạo thành một nếp văn hoá cho đến hiện nay, vô luận kỷ cương trật tự xã hội và gia đình có khủng hoảng trầm trọng đến đâu chăng nữa, nhưng bất cứ một sự hỗn hào, bạc đãi của bất cứ ai, ở thứ bậc xã hội nào đối với cha mẹ và ông bà đều bị phản đối và coi khinh
Hai là, Nho giáo yêu cầu phải biết trọng sự sống và giá trị sự sống của con người.
Trong ba việc mà khổng tử thận trọng hơn hết thì có hai việc trực tiếp liên quan tới sự sống của con người là chiến tranh và bệnh tật Hơn thế nữa ngay cả việc dùng gỗ đẽo thành hình người để dùng vào việc
Trang 10tuẫn táng (thay cho người sống) cũng bị khổng tử kịch liệt phản đối bằng một lời hết sức nặng nề đối với tâm thức Nho giáo, là “phường vô hậu” (kẻ không có người nối dõi) Người sáng lập ra Nho giáo sơ kỳ không chấp nhận bất kỳ hành vi nào coi thường giá trị sinh mạng của con người, coi thường sự sống của con người
Trước khi sự sống và giá trị sự sống của từng con người được xác định như một quyền sống gắn liền với quyền con người và được ghi nhận ở hai văn bản tuyên ngôn ra đời trong cách mạng tư sản hoa kỳ (1776) và cách mạng tư sản Pháp (1789) thì ta không thể không thừa nhận rằng yêu cầu coi trọng sinh mệnh, coi trọng sự sống của con người trong Nho giáo sơ kỳ thực sự mang tính chất nhân văn và có một giá trị phổ biến toàn nhân loại, chạy suốt trong lịch sử tư tưởng nhân loại từ cổ đại đến hiện đại Vấn đề đáng chú ý là Nho giáo yêu cầu phải tôn trọng sự sống của con người nhưng cũng đồng thời đòi hỏi rằng: đã sinh ra là người mà muốn sống cho ra người (“thành nhân”) thì ít nhất không thể sống lười biếng Yêu cầu này của Nho giáo sơ kỳ thời khổng tử rất cao, không phải chỉ với những bậc đế vương, quân tử mà ngay cả đối với người thường thì người sáng lập Nho giáo cũng đề ra một chuẩn mực của giá trị làm người là không sống cẩu thả cầu may mà luôn dụng tâm làm một việc gì đó
Nho giáo cũng đặt ra yêu cầu cho con người là sống không tách rời xã hội, tách rời đồng loại Con người sống phải mang tính xã hội, tách khỏi xã hội, khỏi cộng đồng thì có nghĩa là tự phủ nhận ý nghĩa
và giá trị làm người của mình, do đó con người trước hết là con người của bổn phận, của nghĩa vụ, vừa không thể sống cẩu thả cầu