Đặc điểm sinh học và khả năng sản xuất của dê cỏ và con lai f1 (bách thảo x cỏ) nuôi tại lục yên yên bái

luận văn, thạc sĩ, tiến sĩ, cao học, khóa luận, đề tài

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-


    -

LÊ QUỐC HUY

ðẶC ðIỂM SINH HỌC VÀ KHẢ NĂNG SẢN XUẤT CỦA DÊ CỎ VÀ

CON LAI F1 (BÁCH THẢO x CỎ) NUÔI TẠI LỤC YÊN – YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

Chuyên ngành : Chăn nuôi

Mã số : 60.62.40

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Bá Mùi

HÀ NỘI - 2011

LỜI CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam ñoan mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn ñã ñược cảm ơn và các thông tin trích dẫn ñược chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 25 tháng 1 năm 2011

Tác giả luận văn

Lê Quốc Huy

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện ựề tài, tôi ựã nhận ựược sự giúp ựỡ tận tình của nhiều tập thể và cá nhân đến nay luận văn của tôi ựã hoàn thành, nhận dịp này tôi xin ựược bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới:

Thầy hướng dẫn tôi: PGS.TS Nguyễn Bá Mùi ựã ựầu tư nhiều công sức

và thời gian hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện ựề tài, ựánh giá kết quả

và hoàn thành luận văn

Viện đào tạo sau ựại học, Khoa Chăn nuôi và Nuôi trồng thuỷ sản - Trường đại học Nông nghiệp Hà Nội

Các hộ chăn nuôi dê và các cán bộ Trạm khuyến nông, huyện Lục Yên Ờ Yên Bái

Nhân dịp này cho phép tôi ựược bày tỏ lòng biết ơn chân thành ựến các Thầy (Cô) trong hội ựồng chấm bảo vệ luận văn ựã chỉ bảo giúp tôi hoàn thiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn toàn thể gia ựình, bạn bè, anh em ựồng nghiệp ựã tạo mọi ựiều kiện thuận lợi và giúp ựỡ tôi về mọi mặt, ựộng viên khuyến khắch tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 28 tháng 1 năm 2011

Lê Qu ốc Huy

4.2 Một số chỉ tiêu về sinh trưởng của dê Cỏ, F1 (BTxC) 36

4.3.1 Tăng trưởng tuyệt ñối của dê Cỏ 45

4.3.3 So sánh khả năng tăng khối lượng tuyệt ñối của dê Cỏ và dê lai

4.4.2 Tăng khối lượng tương ñối của dê lai F1 (BT x C) 52

4.5.2 Kích thước một số chiều ño chính của dê lai F1 (BT x C) 56

4.5.3 So sánh kích thước một số chiều ño chính của dê Cỏ và

4.6.2 ðặc ñiểm sinh sản của dê lai F1(BTxC) và so sánh với dê Cỏ 60

DANH MỤC BẢNG

2.1 Số lượng dê trên thế giới và các khu vực từ 2005 – 2007 10

2.2 Sản lượng thịt, sữa dê trên thế giới và các khu vực (2005 – 2007) 11

2.3 Số lượng và tỷ lệ tăng ñàn dê của một số nước châu Á (1997 –

4.2 Khối lượng của dê qua các tháng tuổi (kg)(n = 30) 37

4.3 Tăng trưởng tuyệt ñối của dê qua các giai ñoạn (g/con/ngày) 46

4.11 Ước tính hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi dê lai F1(BT x C) 68

DANH MỤC ðỒ THỊ

2.1: Số lượng và giá bán dê trên thị trường từ năm 1994-2008 18

4.2: Khối lượng của dê F1 (BT x C) qua các tháng tuổi 41

DANH MỤC BIỂU ðỒ

4.1 Tăng trưởng tuyệt ñối của dê Cỏ theo các tháng tuổi 47 4.2 Tăng trưởng tuyệt ñối của dê lai F1(BT x C) 49 4.3 Tăng khối lượng tuyệt ñối của dê Cỏ và dê lai F1(BTxC) 50

I MỞ ðẦU

1.1 Tính cấp thiết của ñề tài

Dê là loài gia súc nhai lại nhỏ ñược nuôi ở nhiều nơi trên thế giới - từ Bắc bán cầu tới Nam Bán Cầu, từ những vùng rừng rậm ẩm ướt tới những vùng khô cằn, núi ñá Bởi dê ăn tạp, thức ăn chính của dê là các loại cây cỏ, lá cây, phế phụ phẩm nông nghiệp… Mahatma Gandi, nhà lãnh tụ nổi tiếng Ấn

ðộ ñã nói về vai trò của dê là “Con bò sữa của người nghèo” Peacok còn cho rằng “Dê là ngân hàng của người nghèo” R.M Acharay, Chủ tịch hội Chăn nuôi dê thế giới còn bổ sung “Con dê chính là vật nuôi bảo hiểm ñáng tin cậy của người nghèo” Hơn 95% tổng số dê trên thế giới ñược nuôi ở các nước ñang phát triển và mang lại nguồn thu nhập có ý nghĩa cho người chăn nuôi Hàng năm chăn nuôi dê ñã cung cấp một lượng thịt và các sản phẩm từ dê cho thị trường, song vẫn chưa ñáp ứng ñược nhu cầu tiêu dùng của con người Vì vậy, chăn nuôi dê là ñối tượng ñược quan tâm của hầu khắp các nước trên thế giới, nhất là các vùng nông nghiệp khó khăn

Chăn nuôi dê cần ít vốn, quay vòng nhanh, tận dụng ñược lao ñộng và ñiều kiện tự nhiên của mọi vùng sinh thái Phát triển chăn nuôi dê là ñịnh hướng phù hợp nhất cho phát triển chăn nuôi của nông dân nghèo Khuyến khích chăn nuôi gia súc nhỏ nhai lại là cuộc cách mạng thích hợp ñể giải quyết vấn ñề ñói nghèo trong nông thôn hơn các chương trình phát triển ñại gia súc khác Theo báo cáo của Cục Chăn nuôi tổng ñàn dê cả nước năm 2007 ñạt 1.777.600 con, ñạt tốc ñộ tăng trưởng 16,5% Những năm gần ñây ngành chăn nuôi dê nước ta

ñã tăng cả về số lượng và chất lượng Thịt và sữa dê ñược xem là loại thức ăn có giá trị dinh dưỡng cao, hàm lượng cholesterol thấp, rất tốt cho sức khoẻ con người Tập quán sử dụng sản phẩm từ chăn nuôi dê (thịt, sữa) ñã ñược hình thành, ñây là ñộng lực mới thúc ñẩy tiến trình cải tạo ñàn, số lượng ñàn, chất lượng con giống tốt và công nghệ chế biến sản phẩm

Hiện nay, phát triển chăn nuơi dê hướng thịt đang được quan tâm nhiều nhưng con giống hướng thịt đang là một vấn đề đặt ra cho các nhà khoa học cần nghiên cứu chọn tạo, định hướng và phát triển phù hợp với điều kiện của Việt Nam

Nước ta nĩi chung và Yên Bái nĩi riêng cĩ điều kiện phát triển chăn nuơi dê nhờ cĩ nhiều núi đá cĩ độ dốc cao, với nhiều tập đồn cây lùm bụi bao phủ Sản xuất nơng nghiệp chiếm trên 80% nên nguồn phế phụ phẩm lớn, lao động lại dồi dào Tuy nhiên ngành chăn nuơi dê ở đây cịn khá mới mẻ, giống dê phổ biến là dê Cỏ cĩ tầm vĩc nhỏ, khả năng tăng khối lượng thấp, nuơi theo phương thức quảng canh Bên cạnh dê Cỏ cĩ giống dê kiêm dụng thịt, sữa nổi tiếng, đĩ là dê Bách Thảo cĩ ở nước ta hàng trăm năm và nuơi phổ biến ở Ninh Thuận

ðể khai thác tiềm năng của giống dê Bách Thảo và tăng hiệu quả kinh

tế cho người chăn nuơi, chúng tơi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ðặc điểm sinh h ọc và khả năng sản xuất của dê Cỏ và con lai F 1 (Bách Th ảo x Cỏ) nuơi t ại Lục Yên – Yên Bái”

1.2 Mục đích của đề tài

Cải tạo đàn dê địa phương của tỉnh Yên Bái

Chỉ ra các ưu điểm của tổ hợp lai giữa Bách Thảo và dê Cỏ trong chăn nuơi nơng hộ tại huyện Lục Yên – Yên Bái

2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC

2.1 Một số thông tin về con dê

2.1.1 Ngu ồn gốc, vị trắ và phân loại dê

Dê là một trong những ựộng vật ựầu tiên ựược thuần hoá ở quanh vùng Tây Á cách ựây vào khoảng 2000-6000 năm trước Công nguyên (Nguyễn đình Rao và cs 1979)[23] Dê nhà ngày nay có nguồn gốc từ dê rừng Capra aegagrus và Capra Falcoweri, hiện còn sống trong núi của các vùng Trung Á, Capcazo và các nước cận ựông Tổ tiên của dê nhà còn gọi là dê rừng Prisca, cùng với tiến trình phát triển của lịch sử, con dê ựã gắn bó với ựời sống con người Nó cung cấp cho họ những sản phẩm cần thiết như thịt, lông, daẦ

Về phân loại ựộng vật học, Nguyễn đình Rao và cs 1979[23] Nguyễn Văn Thiện, (1995)[24] cho biết vị trắ của dê nhà trong hệ thống phân loại ựộng vật như sau:

- Giới (Kingdom): Animal

- Loài (Species): Caprahircus

2.1.2 đặc ựiểm sinh học của con dê

đặc ựiểm sinh học của dê có nhiều ưu thế hơn so với các loài gia súc khác nên chúng ngày càng ựược con người ựầu tư và phát triển

Theo Sharma K (1993)[45], dê là loài gia súc có thể sống trong những ựiều kiện khắc nghiệt và có khả năng thắch nghi với nhiều vùng khắ hậu khác nhau Chúng sống ựược ở những vùng sa mạc khô cằn như sa mạc Thar, Sahel hoặc những vùng có ựộ cao so với mặt nước biển 2.500m như vùng Hindu-Kush, Himalaya cho tới những vùng rừng rậm nhiệt ựới có nhiệt ựộ, ẩm ựộ cao và lượng mưa lớn (3.000 Ờ 5.500mm/năm)

Dê nhanh nhẹn, dẻo dai và linh hoạt hơn những gia súc khác Với sự khéo léo phi thường chúng có thể di chuyển trên những mỏm núi ựá cao mà trâu và bò không bao giờ tới ựược Dê ưa sống ở những vùng núi cao nhất là những vùng núi ựá, khô ráo, sạch sẽ, thức ăn tươi không dập nát Khả năng tiêu hoá chất xơ của dê tới 64% nên chúng có thể ăn ựược nhiều loại thực vật khác nhau, trong ựó có nhiều loại thực vật là cây thuốc, cây có nhiều chất tanin nên tạo cho dê có khả năng chống bệnh tốt, ắt mắc bệnh hơn những gia súc khác (Nguyễn đình Rao và cs, 1979)[23]

Dê ăn ựược nhiều loại lá cây cỏ hơn trâu, bò, cừu và thỏ Chăn nuôi dê cần vốn ựầu tư ban ựầu thấp, thu hồi vốn nhanh, tận dụng ựược lao ựộng và sản phẩm phụ nông nghiệp đối với một số vùng sâu, vùng xa chăn nuôi dê còn ựóng một vai trò quan trọng trong công tác xoá ựói giảm nghèo Thịt và sữa dê có giá trị dinh dưỡng cao, ựược nhiều người ưa chuộng, thịt dê thơm ngon, sữa dê rất bổ, ựặc biệt thắch hợp với người già và trẻ em Khác với các ựộng vật khác, dê ắt mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm (Phạm Sỹ Lăng và Nguyễn đăng Khải, 2001)[15]

2.1.3 đặc ựiểm về sinh trưởng của dê

Sinh trưởng là quá trình tắch luỹ các chất dinh dưỡng trong cơ thể ựể gia

súc tăng về kắch thước (thay ựổi về khối lượng) Phát dục là sự thay ựổi, tăng thêm và hoàn chỉnh các ựặc tắnh, chức năng các bộ phận của cơ thể (thay ựổi

về chất) Sự sinh trưởng và phát dục luôn ựi ựôi với nhau tạo lên sự phát triển của cơ thể đây là tắnh trạng số lượng chịu ảnh hưởng lớn của các yếu tố di truyền và các yếu tố từ môi trường bên ngoài Và do có sự tương tác giữa kiểu

di truyền và ngoại cảnh mà sinh trưởng mang tắnh quy luật, ựảm bảo cho cơ thể phát triển hài hoà và cân ựối Sự sinh trưởng và phát dục của dê thường tuân theo quy luật sinh trưởng và phát dục không ựồng ựều theo giai ựoạn tuổi

và giới tắnh Khả năng sinh trưởng của gia súc phụ thuộc nhiều vào giống, thức ăn, trạng thái sức khoẻ của cơ thể, ựồng thời còn phụ thuộc vào sự phát

dục của giới tắnh, vào tập tắnh của gia súc, vào ựiều kiện môi trường sống Do vậy, con người có thể sử dụng các phương pháp chọn lọc, lai tạo giống, cùng với các tác ựộng quản lý, nuôi dưỡng chăm sóc hợp lý ựể nâng cao khả năng sinh trưởng

để ựánh giá khả năng sinh trưởng của dê người ta dùng phương pháp

cân ựo từng thời ựiểm (thường từ sơ sinh ựến 36 tháng tuổi), khi con vật

trưởng thành kết hợp cân ựo với giám ựịnh Sau ựó kết quả ựược biểu diễn bằng ựồ thị, biểu ựồ ựể ựánh giá con vật qua sinh trưởng tắch luỹ, cường ựộ sinh trưởng tương ựối, tuyệt ựối và kắch thước một số chiều ựo cơ bản

2.1.4 Kh ả năng sản xuất của dê

Khả năng sản xuất của gia súc là khả năng tạo ra các sản phẩm thịt, sữa, lông, da, sức kéoẦ

Khả năng sản xuất thịt và chất lượng thịt: đánh giá khả năng sản xuất thịt của gia súc ngoài việc theo dõi tốc ựộ sinh trưởng, phát triển của gia súc theo từng giai ựoạn, còn phải theo dõi ựến sự thay ựổi về khối lượng, phẩm chất thịt, tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng, khối lượng lúc giết mổ, thời ựiểm giết mổ, tỷ lệ thịt xẻ và các yếu tố mùa vụ Do vậy nghiên cứu xác ựịnh tuổi, thời gian giết mổ thắch hợp phù hợp với quy luật sinh trưởng của gia súc, thời vụ trong năm, tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng là rất cần thiết, nhằm xây dựng chế ựộ nuôi dưỡng hợp lý, phù hợp với ựặc ựiểm của gia súc ựể ựem lại hiệu quả kinh tế cao nhất

Khả năng sản xuất sữa của gia súc một mặt phụ thuộc vào di truyền (bản chất giống) và ựặc ựiểm cá thể, mặt khác còn phụ thuộc vào ựiều kiện nuôi dưỡng gia súc Mức ựộ dinh dưỡng có ảnh hưởng rất rõ rệt ựến khả năng tiết sữa vì sữa ựược tạo nên từ các chất dinh dưỡng của thức ăn Vì vậy ựể nâng cao khả năng tiết sữa của gia súc không những phải chọn lọc, cải tiến chất lượng con giống mà còn phải cung cấp ựầy ựủ, cân ựối cả về

số lượng và chất lượng thức ăn

2.1.5 ðặc ñiểm về khả năng sinh sản của dê

Sinh sản là một ñặc tính quan trọng của gia súc nhằm duy trì và bảo tồn nòi giống, so với các gia súc ăn cỏ khác, dê là con vật có khả năng sinh sản cao Các ñặc tính sinh sản của dê ñược biểu hiện ra ngoài khi chúng ñã thành thục về tính dục

Sự thành thục về tính của dê ñược xác ñịnh khi dê cái có biểu hiện thải trứng và dê ñực sản xuất ñược tinh trùng và có biểu hiện tính dục Tuổi ñưa vào

sử dụng thường ñến muộn hơn, khi ñó cơ thể con vật ñã phát triển khá ñầy

ñủ và có khả năng sinh sản, nhân giống ñược Theo Devendra và lerog (1984)[34] tuổi thành thục về tính trung bình của dê: 4-12 tháng tuổi, khác nhau theo giống và chế ñộ nuôi dưỡng Theo ðặng Xuân Biên (1993)[8] dê

Cỏ thành thục về tính lúc 4-6 tháng tuổi Sau khi thành thục về tính thực sự, dê bước vào thời kỳ sinh sản

Theo Devendra và bunr (1983)[35] thời kỳ sinh sản của dê từ 7-10 năm Trong thời kỳ sinh sản, dê ñực thường có hoạt ñộng sinh sản thường xuyên và liên tục, dê cái có hoạt ñộng sinh sản theo chu kỳ ñộng dục, chửa ñẻ, tiết sữa nuôi con rồi lại ñộng dục Devendra và lerog(1984)[34] cho rằng ở dê có ba loại chu kỳ tính dục, loại dài và ngắn là không phổ biến và có tỷ lệ thấp, còn loại vừa (17-23 ngày) chiếm tỷ lệ cao và phổ biến Chu kỳ tính dục của dê xảy

ra như ñối với các gia súc khác và có các giai ñoạn với các biểu hiện ra bên ngoài: Pha trước ñộng dục: 4-6 ngày; Pha ñộng dục: 24-28 giờ; Pha sau ñộng dục: 5-7 ngày và pha yên tĩnh: 11-16 ngày Khi ñộng dục dê có các biểu hiện: bồn chồn, ñuôi ve vẩy, âm hộ sưng ñỏ, chảy dịch nhầy, nhảy lên con khác và chịu cho con khác nhảy lên, giảm ăn uống, giảm tiết sữa, kêu kéo dài

Thời gian trứng còn có khả năng thụ thai: 8-12 giờ, tinh trùng có thể sống trong ñường sinh dục của dê cái khoảng 24h Thời ñiểm trứng rụng của dê cái vào cuối thời gian ñộng dục Devendra và lerog(1984)[34] cho rằng thời ñiểm rụng trứng của dê là 21-36 giờ kể từ khi có biểu hiện ñộng dục Tác giả cho

biết phối giống cho dê cái tốt nhất vào thời ñiểm 12 giờ và phối lặp lại lần 2 vào thời ñiểm 24 giờ kể từ khi dê cái bắt ñầu ñộng dục Sự thụ tinh diễn ra khi trứng

và tinh trùng gặp nhau ở 1/3 phía trên ống dẫn trứng Sau giai ñoạn thụ tinh,

dê cái bước vào giai ñoạn mang thai, thời gian mang thai của dê dao ñộng

từ 143-165 ngày Kết thúc giai ñoạn mang thai là quá trình ñẻ ðây là quá trình sinh lý phức tạp ñể ñẩy thai và nhau thai ra khỏi cơ thể mẹ Toàn bộ quá trình sinh sản của dê ñược ñiều khiển bằng hệ thống thần kinh và thể dịch Quá trình này ñược ñiều phối một cách nhịp nhàng gây cho gia súc ñộng dục theo chu kỳ, giữ, nuôi thai khi chửa, sinh con khi ñẻ, tiết sữa nuôi con rồi lại ñộng dục chuẩn bị cho kỳ sinh sản tiếp theo

Dê là loại gia súc ña thai có khả năng ñẻ từ 1-4 con/lứa Một số giống

dê mắn ñẻ có thể cho 1,5-1,7 lứa/năm, trung bình 1,6-1,8 con/lứa Theo kết quả nghiên cứu của ðinh Văn Bình (1995)[2], dê Bách Thảo là giống dê có khả năng sinh sản tốt, tuổi ñẻ lứa ñầu: 300-395 ngày, ñẻ trung bình 2 con/lứa

2.2 ðặc ñiểm của dê Bách thảo và dê Cỏ

2.2.1 Vài nét v ề dê Bách Thảo

Dê Bách Thảo là giống dê kiêm dụng thịt - sữa, trước ñây còn ñược gọi tên là Bát Thảo, Bắc Thảo, Bắc Hảo Trong hội nghị nghiên cứu và phát triển chăn nuôi dê, họp tại Thành phố Hồ Chí Minh tháng 11 năm 1992 giống dê này ñược thống nhất ñặt tên là Bách Thảo (Lê Thanh Hải, 1994)[13] Cho ñến nay người ta chưa xác ñịnh rõ ñược nguồn gốc của nó Một số người cho rằng nguồn gốc của nó là con lai giữa British – Anpine từ Pháp với dê Ấn ðộ ñã ñược nhập vào nước ta nuôi qua hàng trăm năm nay Phần lớn dê Bách Thảo

có màu lông ñen có hai sọc trắng dọc theo mặt, tai, bốn bàn chân và trắng ở dưới bụng; một số có màu ñen tuyền và lang trắng ñen không có quy luật, có ñầu thô và dài, con ñực ñầu cổ to và thô hơn con cái, ña số sừng nhỏ, dài vừa phải có hướng ngả về sau, sang hai bên và ít xoắn vặn, sống mũi hơi dô, tai to

rủ xuống, miệng rộng và khô, phần lớn không có râu cằm Con cái có cổ thanh chắc, mông và bụng nở nang, bầu vú hình bát úp, núm vú dài 4-6cm Lông dê Bách Thảo ngắn, mượt, sự chênh lệch về ñộ dài lông giữa các phần

cơ thể không nhiều, con ñực có lông thô, dài hơn con cái và thường có bờm lông dài hơn, ở sau gáy chạy dọc xuống sống lưng Trưởng thành con ñực nặng 60-70kg, cao 87,4cm Con cái nặng 38-45kg, cao 66,78cm, thành thục về tính sớm, ñẻ lứa ñầu ở 13-15 tháng tuổi; trung bình 1,5-1,7 con/lứa và 1,5-1,6 lứa/năm (Lê Văn Thông, 2004) [26] Dê Bách Thảo nuôi ở miền Bắc Việt Nam

có sản lượng sữa trung bình 172,43 kg; Thời gian cạn sữa là 146 ngày (ðinh Văn

Bình, 1995)[2]

2.2.2 Vài nét v ề dê Cỏ

Dê Cỏ ñịa phương có màu lông không thuần nhất loang vá song cũng có 1

số màu chính: ñen, vàng, tro, cánh gián Một số con vùng mặt có 2 sọc nâu ñen Dọc lưng từ ñầu ñến khấu ñuôi có 1 dải lông ñen, bốn chân có ñốm ñen, chân chắc khoẻ, vận ñộng linh hoạt Dê Cỏ ñịa phương có tầm vóc nhỏ, trọng lượng trưởng thành 30-35 kg, sơ sinh 1,7-1,9 kg, 6 tháng tuổi ñạt 11-12 kg, khả năng cho sữa 350-370 g/con/ngày, với chu kỳ cho sữa là 90-105 ngày, tuổi phối giống lần ñầu 6-7 tháng, ñẻ 1,4 lứa/năm, 1,3 con/lứa, tỷ lệ nuôi sống ñến cai sữa 65-75%, phù hợp với chăn thả quảng canh với mục ñích lấy thịt

2.3 Tình hình chăn nuôi dê trên thế giới và trong nước

2.3.1 Tình hình ch ăn nuôi dê trên thế giới

Trong một thời gian dài vai trò của chăn nuôi dê trong nền kinh tế của các nước ñang phát triển không ñược ñánh giá ñầy ñủ Sự ñóng góp tích cực của con dê ñối với ñời sống của người dân, ñặc biệt là những gia ñình khó khăn về các nguồn lực cũng thường bị bỏ qua Có nhiều nguyên nhân cho vấn

ñề này Trước hết, dê thường khó ñếm ñược chính xác và vì thế số lượng ñầu

dê thường không ñược thống kê ñầy ñủ Mặt khác, dê sống cũng như các sản

phẩm của chúng ắt tham gia vào các thị trường chắnh thống và không phải chịu thuế nên sự ựóng góp trong nền kinh tế quốc dân thường không ựược ghi chép ựầy ựủ Hơn nữa, những người nuôi dê thường là những người dân nghèo bị lép vế cả về mặt kinh tế và xã hội Hậu quả là các nhà hoạch ựịnh chắnh sách phát triển cũng như các nhà khoa học ựều coi nhẹ con dê (Nguyễn Thiện và cs, 2008)[25]

Tuy nhiên, gần ựây nhận thức về vai trò của con dê ựã có sự thay ựổi và tiềm năng của nó bắt ựầu ựược khai thác tắch cực hơn Tuy còn có nhiều quan ựiểm khác nhau về chủ trương phát triển nhưng chăn nuôi dê ựang ngày càng ựược chú trọng hơn và có ựóng góp lớn vào việc phát triển kinh tế của người dân nghèo đặc biệt là các vùng mà bò sữa, lợn lai nuôi không phù hợp thì con dê ựược coi là con vật có thể giúp cho người nông dân tăng thêm thu nhập, xoá ựói, giảm nghèo và vươn lên làm giàu

Theo số liệu của FAO (2008)[50] số lượng dê trên thế giới những năm gần ựây như sau (bảng 2.1): Số liệu bản 2.1cho thấy: Số lượng dê trên thế giới ựều tăng qua các năm, năm 2007 ựạt 830.391.683 con đàn dê tập trung chủ yếu ở châu Á và châu Phi chiếm tới 93,26% số lượng dê toàn thế giới với số lượng dê tương ứng là 774.379.027 con và ựược nuôi nhiều nhất ở châu Á, có tới 489.723.912 con (chiếm 58,98% tổng ựàn dê của toàn thế giới) Tiếp theo

là châu Phi 284.655.115 con (chiếm 34,28% tổng ựàn dê của thế giới) Châu

Mỹ có số lượng dê ựứng thứ ba thế giới với số lượng: 37.120.657 con (chiếm 4,47%)

Bảng 2.1: Số lượng dê trên thế giới và các khu vực từ 2005 – 2007

(Nguồn FAO 2008[50], Nguyễn Thiện và cs2008[25])

Theo FAO (2004)[49] chăn nuôi dê tập trung ở các nước ñang phát triển, những vùng khô cằn núi ñá và chủ yếu ở khu vực nông thôn với quy mô nhỏ Ở những nước phát triển, chăn nuôi dê có quy mô ñàn lớn hơn và chăn nuôi theo phương thức thâm canh với mục ñích lấy sữa là làm fomat, song lại ñạt hiệu quả kinh tế cao Theo ñánh giá của Murray và cs (1997)[43]: trong vòng 15 năm qua, số lượng dê trên thế giới tăng 50%, trong khi ñó cừu giảm 4%, trâu bò chỉ tăng 9%

Theo số liệu của FAO (2008)[50] năm 2007 tổng sản lượng thịt các loại của toàn thế giới là 269.148.528 tấn, trong ñó sản lượng thịt dê 4.828.237 tấn chiếm 1,76% tổng sản lượng thịt toàn thế giới Các nước châu Á là nơi sản xuất nhiều thịt dê nhất, nước cung cấp nhiều thịt dê nhất là Trung Quốc: 1.829.676 tấn, sau ñó là Ấn ðộ: 543.000 tấn, Nigeria: 270.742 tấn, Pakistan: 256.000 tấn

Theo FAO (2008)[50] tổng sản lượng sữa các loại trên toàn thế giới trong năm 2007 ñạt: 679.206.934 tấn, trong ñó sữa dê ñạt 15.126.792 tấn chiếm 2,23% Ấn ðộ là nước có sản lượng sữa lớn nhất (4.000.000 tấn), sau

ñó là Bangledesh (2.016.000 tấn), Sudan (1.456.000 tấn), Pakistan (682.000 tấn), Pháp 579.000 tấn Sản lượng sữa dê ở Việt Nam không ñáng kể

Bảng 2.2: Sản lượng thịt, sữa dê trên thế giới và các khu vực (2005 – 2007)

Toàn thế giới 4.682.889 14.511.608 4,643,863 14.949.785 4.828.237 15.126.792

Nguồn FAO (2008) [50]

Về số lượng giống dê, Acharya và cs (1992)[32] cho biết: Trên thế giới

có trên 150 giống dê ñã ñược nghiên cứu và miêu tả cụ thể, phần còn lại chưa ñược biết ñến hoặc nghiên cứu cụ thể và phân bố ở khắp các châu lục Trong

ñó 63% giống dê hướng sữa; 27% giống dê hướng thịt và 10% giống dê kiêm dụng Các nước châu Á có số lượng các giống dê nhiều nhất chiếm 42% trong tổng số giống dê trên thế giới Nước có nhiều giống dê nhất là Pakistan: 25 giống; Trung Quốc: 25 giống; Ấn ðộ: 20 giống

2.3.1.1 Tình hình chăn nuôi dê ở châu Á

Theo số liệu của FAO (2008)[50] số lượng dê ở châu Á năm 2007 là 489.723.912 con, chiếm 58,97% tổng số dê trên thế giới Những nước có số lượng dê lớn ở châu Á là Trung Quốc, Ấn ðộ, Pakistan, Bangladesh Yalcin

và CS (1983)[48] khảo sát tại Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy thu nhập từ chăn nuôi dê

ñã ñóng góp quan trọng vào thu nhập của nhiều gia ñình nông dân Khảo sát này cũng cho thấy sự tăng dân số của các nước trong khu vực ñã kéo theo sự tiêu thụ thịt dê tăng lên, ñồng thời số lượng dê ngày càng ñược nâng lên

Bảng 2.3: Số lượng và tỷ lệ tăng ñàn dê của một số nước châu Á

Ở châu Á có tới hàng triệu nông dân chăn nuôi dê ở những trang trại chăn nuôi gia ñình, có trên 95% số dê ñược chăn nuôi bởi nông dân và các chủ trang trại nhỏ Tiền thu ñược do bán dê và sản phẩm của dê ñóng vai trò quan trọng ñối với thu nhập của người nuôi dê Thu nhập từ chăn nuôi dê có ý nghĩa cực kỳ quan trọng ñối với những nông dân nghèo ở các nước ñang phát triển (Devendra và lerog, 1984)[34]; (Ghaffar và CS, 1996)[37]; (R.McLeod, 2001)[44]

Bảng 2.4: Số lượng dê và tỷ lệ tăng ở một số nước đông Nam Á

Trung Quốc: là nước có số lượng dê lớn nhất thế giới, năm 2007 số

lượng dê là: 137.871.757 con và là một trong những nước có nhiều giống dê nhất (25 giống) trong ựó có những giống dê nổi tiếng như dê Leizho, Matou (cho thịt); dê Chengdu (cho sữa)

Trung Quốc là nước sớm thành công trong lĩnh vực cấy truyền phôi cho

dê Chăn nuôi dê lấy thịt ựược ưu tiên hơn so với chăn nuôi dê lấy lông Từ năm 1978, chắnh phủ bắt ựầu quan tâm, vì vậy tốc ựộ phát triển chăn nuôi dê tăng lên nhanh chóng Trung Quốc ựã có hàng chục trại chăn nuôi dê sữa giống, giống Ximong Ờ Saanen là giống dê sữa phổ biến ở quốc gia này

Ấn độ: là nước có có ngành chăn nuôi dê rất phát triển Công tác

nghiên cứu về chăn nuôi dê ựược nhà nước ựặc biệt quan tâm chú ý Họ có Viện nghiên cứu chăn nuôi dê, Viện sữa quốc gia, các trường ựại học và một

số trung tâm nghiên cứu về dê Năm 2007 số lượng dê của Ấn ựộ là: 125.456.000 con, ựứng thứ hai trên thế giới

Hơn 50% số dê ựược chăn nuôi bởi những nông dân không có ựất (Kumar và Deoghare, 2000[39] Ấn độ là nước có nhiều giống dê quý và nhiều giống dê ựã ựược cải tiến bằng cách cung cấp những ựực giống tốt

tới những ựàn dê ở các làng bản Nhiều giống dê hướng thịt ựã ựược cải tiến thông qua việc lai tạo các giống cao sản nhập nội với dê ựịa phương

Số lượng dê năm 2005 là 124,9 triệu con, năm 2006 là 125,1 triệu con, năm 2007 là 125,4 triệu con

Khu vực đông Nam châu Á

Philipines: Theo FAO năm 2008[50], năm 2007 Philipines có 7.300.000

con dê Ở ựây, ngoài giống dê ựịa phương, người ta còn nuôi các giống dê Anglo-Nubian, Togenburg, Alpine, Saanen Từ năm 1993 ựến năm 2003 tốc ựộ tăng ựàn của ựàn dê Philipines ựạt 17,3%, từ năm 2005 ựến năm 2007 tốc ựộ tăng ựàn ựạt 8,2% Có gần 90% số dê ựược nuôi bởi các trang trại chăn nuôi gia ựình, con dê ựược coi như: ỘCon bò của người nghèoỢ Tỷ lệ dê ựực/cái là 1/25 Nhiều chương trình nghiên cứu và phát triển chăn nuôi dê, cải tiến hệ thống cung cấp chất dinh dưỡng và thức ăn cho dê ựã và ựang ựược triển khai

Indonesia: Là nước có số dê lớn nhất khu vực này 14.470.200 con Dê

ựược nuôi rải rác ở 13.500 hòn ựảo, song tập trung nhiều ở Java Số lượng dê hàng năm ựều có sự tăng lên, tốc ựộ tăng ựàn dê từ năm 2005 ựến năm 2007 ựạt 7,3% (FAO, 2008)[50]

2.3.1.2 Tình hình chăn nuôi dê ở châu Phi

Theo FAO (2008)[50] năm 2007 tổng số lượng dê của châu Phi là 284.655.115 con, chiếm 34,28% số dê của toàn thế giới Những nước nuôi dê nhiều như: Nigeria 52.488.200 con, Sudan 42,9 triệu con, Ethiopia 21,7 triệu con Giống dê phổ biến là dê West African Dwarf và ựược nuôi nhiều ở Nigeria Theo Jeo và Lebbie (2000)[38], dê ở châu Phi ựược nuôi nhiều ở vùng bán sa mạc Sahara với khoảng 80% số giống dê ựịa phương Chăn nuôi

dê có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thực phẩm (thịt dê chiếm 30% trong các loại thịt ựỏ) và là nguồn thu nhập chủ yếu ựối với nông dân nghèo

2.3.1.3 Tình hình chăn nuôi dê ở châu Mỹ

Theo số liệu của FAO 2008[50], năm 2007 tổng số lượng dê ở châu Mỹ

là 37.120.657 con chiếm 4,47 % tổng số dê của toàn thế giới, hàng năm cung cấp cho thị trường 1.105.293 tấn thịt, 3.112.802 tấn sữa Trong ựó Mexico có sản lượng thịt là 42.389 tấn, Brazil cung cấp 29.400 tấn

2.3.1.4 Tình hình chăn nuôi dê ở châu Âu

Châu Âu có 17.926.684 con dê (năm 2007) chiếm 2,16% tổng số dê của toàn thế giới Châu Âu có khoảng 35 giống dê, trong ựó có nhiều giống

dê sữa nổi tiếng như dê Saanen, Alpine, dê đức cải tiến (Alan, 1996][33] Chăn nuôi dê ở châu Âu chủ yếu ựể lấy sữa và chế biến thành fomat Mặc dù ựàn dê của châu Âu chỉ chiếm > 2% tổng ựàn dê của toàn thế giới nhưng số

dê sữa của châu Âu chiếm 15% tổng số dê sữa trên thế giới Trong vòng 20 năm qua số lượng dê ở châu Âu ựã tăng lên 20% và dê sữa tăng 25% Tuy số lượng dê ở châu Âu không nhiều so với các châu lục khác nhưng nghiên cứu

về chăn nuôi dê ở châu Âu rất phát triển Những tài liệu về chăn nuôi dê ựã ựược xuất bản chiếm tới 37% tổng số tài liệu trên toàn thế giới (Morand-Fehr

và Boyazoglu 1990[41]

2.3.2 Tình hình ch ăn nuôi dê ở Việt Nam

Ở Việt Nam nghề chăn nuôi dê ựã có từ lâu ựời, nhưng theo phương thức quảng canh tự túc tự phát Theo số liệu của Cục chăn nuôi năm 2005 cả nước có 1.314.189 con dê, trong ựó 55,64% phân bố ở miền Bắc (đông Bắc

và Tây Bắc chiếm 35%, Bắc Trung Bộ chiếm 15,25%); 44,36% phân bố ở miền Nam (đông Nam Bộ chiếm 18,85%, đồng bằng sông Cửu Long chiếm 13,28%, Tây Nguyên và Duyên Hải Nam Trung Bộ chiếm 7,5% và 4,7%) Những năm trước ựây việc phát triển ngành chăn nuôi dê chưa ựược quan tâm chú ý Người dân chăn nuôi dê chủ yếu là nuôi quảng canh tận dụng bãi chăn thả tự nhiên là chắnh, thiếu kinh nghiệm và kiến thức kỹ thuật Phần lớn giống dê là giống dê Cỏ ựịa phương nhỏ con, năng xuất thấp, chưa

có hệ thống quản lý giống trong cả nước, ựặc biệt nghề chăn nuôi dê với quy

mô trang trại lớn chưa ựược hình thành

Bảng 2.5: Số lượng dê (con) trong 3 năm (2003 Ờ 2005) và phân bố dê

(Nguồn Cục chăn nuôi, 2006)

Từ năm 1993 Bộ NN & PTNT ựã quyết ựịnh giao nhiệm vụ nghiên cứu

và phát triển chăn nuôi dê ựặc biệt là chăn nuôi dê sữa, dê kiêm dụng thịt sữa ở nước ta cho Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây-Viện Chăn nuôi đây là ựơn vị chịu trách nhiệm nghiên cứu toàn bộ các vấn ựề về chăn nuôi dê và tổ chức chuyển giao kỹ thuật xây dựng ngành chăn nuôi dê ở Việt Nam Tháng 1/2008, Thủ tướng Chắnh phủ ựã phê duyệt chiến lược phát triển chăn nuôi ựến

2020, trong ựó có con dê - Quyết ựịnh 10/2008/Qđ-TTG Từ ựó ựến nay ngành chăn nuôi dê ựặc biệt là chăn nuôi dê sữa ở nước ta ựã bắt ựầu ựược khởi sắc

Về quy mô ựàn, ở các tỉnh miền Bắc trung bình 5-7 con Riêng ở khu vực miền núi, nơi có diện tắch chăn thả rộng nên nhiều hộ nuôi từ 50-70 con

Ở miền trung, Ninh Thuận là tỉnh có nghề chăn nuôi dê phát triển do có diện tắch chăn thả rộng và việc tiêu thụ sản phẩm thuận lợi Cùng với giống dê Cỏ, giống dê Bách Thảo ựược nuôi khá phổ biến Dê và cừu chiếm vị trắ thứ 3 sau lợn

và bò, nhiều hộ nuôi từ 100-300 con dê hoặc cừu (Lê đình Cường, 1997[10]

Các tỉnh phía Nam như thành phố Hồ Chí Minh, Tiền Giang, Long An, Bến Tre, ðồng Nai chăn nuôi dê với quy mô ñàn nhỏ hơn, bình quân từ 10-20 con/ñàn (ðậu Văn Hải và Cao Xuân Thìn, 2001)[12]

ðặng Xuân Biên (1993)[8] cho rằng số lượng dê nuôi ở nước ta còn quá ít so với các vật nuôi khác Dê Cỏ Việt Nam tăng khối lượng chậm, tầm vóc nhỏ, phương thức chăn nuôi cổ truyền, quảng canh nên năng suất sinh sản, sinh trưởng kém, tỷ lệ nuôi sống thấp nên tốc ñộ tăng ñàn chậm Tuy nhiên, theo niên giám thống kê năm 2007 (trang 291), số lượng dê nuôi ở nước ta ñã tăng từ 780.354 con năm 2003 lên 1.525.300con năm 2006 và 1.777.600 con năm 2007 Bên cạnh ñó giống dê ñã ñược ña dạng và nâng cao Nước ta ñã nhập 3 giống dê sữa thịt từ Ấn ðộ (Jumnapari, Beetal, barbari) năm 1994, 2 giống dê chuyên sữa (Appine, Saanen), 1 giống dê chuyên thịt (Boer) từ Mỹ năm 2000 Nhà nước ñã có chính sách phát triển chăn nuôi dê qua “Chương trình giống dê Quốc gia”, nên chăn nuôi dê ở nước ta những năm gần ñây ñã có những bước tiến bộ vượt bậc Con dê ñã và ñang trở thành con vật nuôi ñược người dân quan tâm, nhất là vùng ñồi núi, dê là một trong những gia súc giúp người dân nâng cao thu nhập, góp phần xoá ñói giảm nghèo, một số chủ trang trại ñã làm giàu từ chăn nuôi dê

Một số chương trình, dự án trong nước và từ các tổ chức nước ngoài về nghiên cứu, phát triển chăn nuôi dê ñã ñược triển khai như: Dự án

FAO/TCP/VIE 6613 “Cải thiện ñời sống nông dân nghèo bằng cách phát

triển sản xuất sữa dê trên nguồn thức ăn sẵn có của ñịa phương ” “Chương

trình nhân giống quốc gia 2000-2010”…Nhiều cuộc hội thảo về phát triển chăn nuôi dê ñã ñược tổ chức nhằm ñánh giá tình hình chăn nuôi dê, tiềm năng phát triển chăn nuôi dê và tìm ra những giải pháp thúc ñẩy phát triển chăn nuôi dê ở nước ta như: Hội thảo nghiên cứu phát triển chăn nuôi dê ở Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh tháng 11 năm 1992 của IDR và IAS, Hội thảo chăn nuôi dê, bò sữa, thịt ở Viện chăn nuôi năm 1993, Hội thảo phát

triển và ứng dụng các biện pháp tổng hợp phòng trừ giun sán ở dê vùng đông Nam Á tại Hà Tây (cũ), tháng 4 năm 2004

Cùng với sự quan tâm của Bộ NN & PTNT, sự nỗ lực của nhiều cơ quan nghiên cứu, sản xuất và cố gắng của các hộ chăn nuôi dê cùng với xu thế tiêu thụ thịt và sữa dê ngày một tăng, ngành chăn nuôi dê ở Việt Nam ựang có những bước tiến rõ rệt Sản phẩm từ chăn nuôi dê ựã ựóng góp một phần quan trọng nhằm giải quyết nhu cầu thịt, sữa cho con người Chăn nuôi dê ựã và ựang ựem lại một nguồn thu ựáng kể cho nhiều hộ nông dân, ựặc biệt là ựồng bào vùng cao, vùng xa Số lượng, năng xuất, chất lượng giống dê và giá dê từ năm 2003 ựến 2007 luôn tăng hàng năm, chăn nuôi dê hiện nay là một nghề mang lại nguồn thu nhập cho người dân, nhiều hộ ựã làm giàu từ chăn nuôi dê

đồ thị 2.1: Số lượng và giá bán dê trên thị trường từ năm 1994-2008

2.4 Cơ sở khoa học của ựề tài

để cải tạo và nâng cao năng suất các giống vật nuôi nói chung và giống

dê nói riêng, công tác lai tạo có vai trò ựặc biệt Người ựầu tiên nêu lên lợi ắch của việc lai tạo là Darwin, ông ựã kết luận lai tạo là có lợi, tự giao có hại, lai tạo nhằm lay ựộng tắnh di truyền bảo thủ vốn sẵn có của cá thể, các dòng các giống, phối hợp ựể tạo ra những tổ hợp lai mới hoặc cao hơn giống cũ, hoặc

có tắnh trạng mới mà giống cũ không có

Trong chăn nuôi, việc lai tạo ảnh hưởng tốt ựến năng xuất và chất lượng sản phẩm Vì vậy phần lớn các sản phẩm: thịt, sữa, trứngẦ ựược tạo ra từ các

con lai Lai tạo chắnh là sử dụng biện pháp sinh học quan trọng: ưu thế lai,

ựồng thời các chỉ tiêu kinh tế của tổ hợp lai và ưu thế lai là căn cứ cho việc chọn giống gia súc (Lê đình Lương và Phan Cự Nhân, 1994)[16]

2.4.1 Lai t ạo và tạo ưu thế lai

2.4.1.1 Lai tạo

Lai tạo là phương pháp nhân giống làm cho tần số kiểu gen ựồng hợp tử

ở thế hệ sau giảm ựi và tần số kiểu gen dị hợp tử tăng lên Trong thực tế chăn nuôi, lai tạo là cho giao phối giữa các cá thể thuộc 2 dòng trong cùng 1 giống, thuộc hai giống hoặc hai loài khác nhau Khi lai hai quần thể với nhau sẽ gây

ra 2 hiệu ứng:

- Hiệu ứng cộng gộp của các gen: ựó là trung bình XP1P2 của trung bình giá trị kiểu hình của quần thể thứ nhất XP1 và trung bình của giá trị kiểu hình của quần thể thứ hai XP2:

XP1P2 = (XP1 + XP2)/2

- Hiệu ứng không cộng gộp: ựó là ưu thế lai H (hybrid vigour hay heterosis),

biểu thị hiệu ứng trung bình giá trị kiểu hình quần thể lai XF1:

XF1 = XP1P2 + H

- Trái với nhân giống cận thân, lai tạo sẽ tạo ra ựời lai có nhiều ựặc ựiểm ưu việt (Nguyễn Văn Thiện (1995)[24]

2.4.1.2 Khái niệm về ưu thế lai

Khái niệm ưu thế lai ựã ựược nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Danh từ ưu thế lai ựược Shull, nhà di truyền học người Mỹ ựề cập ựến từ 1914, sau ựó vấn

ựề ưu thế lai ựã ựược nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi ở ựộng vật và thực vật Trần đình Miên và Nguyễn Kim đường (1992)[18] cho rằng: ưu thế lai

là hiện tượng sinh vật học biểu hiện ở sự phát triển mạnh mẽ của những cơ thể do lai tạo các con gốc không cùng huyết thống Có thể hiểu ưu thế lai theo nghĩa toàn bộ tức là sự phát triển toàn khối của cơ thể con vật, sự tăng thêm cường ựộ trong quá trình trao ựổi chất, tăng sản lượng các mặt Mặt khác, theo nghĩa từng tắnh trạng, có khi chỉ một vài tắnh trạng phát triển mạnh, những tắnh trạng khác có khi vẫn giữ nguyên, có trường hợp còn giảm ựi Có thể xem ưu thế lai là hiện tượng ựời con cao hơn hẳn các chỉ tiêu của bố, mẹ gốc

Nguyễn Văn Thiện (1995)[24] cho rằng ưu thế lai là phần chênh lệch

(hơn hoặc kém) của ựời lai (ựời con) so với trung bình bố mẹ Thuật ngữ ưu

th ế lai tiếng Anh gọi là Ộhybrid vigorỢ hoặc ỘheterosisỢ

Theo Lebedev (1972)[17], ưu thế lai là làm tăng sức sống, tăng sức khoẻ, sức chịu ựựng và tăng năng xuất của ựời con do giao phối không cận huyết Theo Trần đình Miên và Nguyễn Kim đông (1992)[18], khi cho giao phối giữa hai cá thể, hai dòng, hai giống, hai loài khác nhau, ựời con sinh ra khoẻ hơn, chịu ựựng bệnh tật tốt hơn, các tắnh trạng sản xuất có thể tốt hơn ựời bố mẹ Hiện tượng ựó gọi là ưu thế lai

Will R.Getz (1998)[47] cho rằng: ưu thế lai là một hiện tượng di truyền xảy ra trong quá trình lai tạo mà hiện tượng di truyền ựó gây lên trung bình của ựời con cao hơn trung bình của bố và mẹ chúng Ưu thế lai xảy ra trong quá trình lai giữa các giống hoặc các dòng trong cùng một giống Mức ựộ ưu thế lai cho các tắnh trạng không giống nhau, khoảng cách di truyền giữa các giống càng lớn thì mức ựộ ưu thế lai càng cao

2.4.1.3 Bản chất di truyền của ưu thế lai

Trái với cơ sở di truyền của suy hoá cận huyết, cơ sở di truyền của ưu thế lai là dị hợp tử ở con lai Có ba giả thiết ñể giải thích hiện tượng ưu thế lai:

Thuy ết trội (Dominance)

Trong ñiều kiện chọn lọc lâu dài, gen trội phần lớn là các gen có lợi và

át gen lặn, do ñó qua tạp giao có thể ñem các gen trội của cả hai bên bố mẹ tổ hợp lại ở ñời lai, làm cho ñời lai có giá trị hơn hẳn bố mẹ

Thí dụ: Mỗi bên bố mẹ có ba ñôi gen trội (mỗi ñôi gen trội làm giá trị tính trạng tăng lên một ñơn vị) và ba ñôi gen lặn (mỗi ñôi gen lặn làm giá trị tính trạng tăng lên ½ ñơn vị), như vậy là AA > Aa > aa Cho các bố và mẹ này tạp giao với nhau thì giá trị tăng ñược ở ñời bố mẹ và lai như sau:

Giá trị tăng 4 ½ ñơn vị Giá trị tăng 4 ½ ñơn vị Giá trị tăng 6 ñơn vị

Thuy ết siêu trội ( Over dominance)

Lý thuyết này cho rằng tác ñộng của các cặp alen dị hợp tử Aa là lớn hơn tác ñộng của các cặp alen ñồng hợp tử AA và aa

Aa > AA > aa

Thuy ết gia tăng tác ñộng tương hỗ của các gen không cùng locut:

Tác ñộng tương hỗ của các gen không cùng locut (tác ñộng át gen) cũng tăng lên

Thí dụ: ðồng hợp tử AA và BB chỉ có một loại tác ñộng tương hỗ giữa

A và B, những dị hợp tử A-A’ và B-B’ có 6 loại tác ñộng tương hỗ: A-B,

A’-B’, A-A’-B’, A’-B, A-A’, B-A’-B’, trong ñó A-A’, B-B’ là tác ñộng tương hỗ giữa các gen cùng alen, còn 4 loại tác ñộng tương hỗ khác là tác ñộng tương hỗ giữa các gen không cùng alen

Ngoài ra có thể thêm các tác ñộng tương hỗ cấp hai như AA’-B, A’B’ và tác ñộng tương hỗ cấp ba như A-A’-B-B’, A-B’-B-A’

A-Dựa vào công thức tính ưu thế lai người ta có thể tính toán ñược một cách chính xác những tính trạng ñịnh lượng của ñời con lai

2.4.1.4 Mức ñộ biểu hiện và các yếu tố ảnh hưởng tới ưu thế lai

M ức ñộ biểu hiện của ưu thế lai

ðể xác ñịnh mức ñộ biểu hiện của ưu thế lai, (Nguyễn Văn Thiện - 1995)[24] ñưa ra công thức sau:

H: Mức ñộ biểu hiện của ưu thế lai

X F1 : Trung bình của ñời con

Khi ựó ưu thế lai ựược biểu hiện như sau:

Ta sẽ có:

- Không có ưu thế lai: d = 0

- Trội không hoàn toàn khi: d < a

- Trội hoàn toàn khi: d = a

- Siêu trội khi d > a

Dựa vào công thức tắnh ưu thế lai người ta có thể tắnh toán ựược một cách chắnh xác những tắnh trạng ựịnh lượng của ựời lai

Các y ếu tố ảnh hưởng ựến ưu thế lai

Ưu thế lai chỉ có ở ựời con lai Trong quá trình sinh trưởng và phát triển, ưu thế lai chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố Theo Trần đình Miên và

Nguyễn Kim đông (1992)[18] ưu thế lai phụ thuộc vào hai yếu tố:

- Trạng thái hoạt ựộng của dị hợp tử

- Sự khác nhau giữa hai quần thể xuất phát (y) Khi ựó

HF1 = ∑dy2; HF2 = ơ HF1; HF3 = Ử HF1

Trong ựó: HF1 là ưu thế lai ựời thứ nhất

HF2 là ưu thế lai ựời thứ hai

HF3 là ưu thế lai ựời thứ ba

Ưu thế lai cao nhất ở ựời lai F1 sau ựó giảm dần Sự giảm ưu thế lai ở ựời sau là do có sự thay ựổi trong sự tác ựộng tương hỗ và tương quan giữa các gen thuộc các locut khác nhau Hơn nữa biểu hiện của một tắnh trạng

d

không chỉ chịu ảnh hưởng của di truyền mà còn chịu ảnh hưởng của ñiều kiện ngoại cảnh Hay nói một cách khác, mức ñộ ưu thế lai cao hay thấp còn phụ thuộc vào sự tương quan âm hay dương giữa môi trường và kiểu di truyền Quan niệm ñó ñược thể hiện qua công thức:

Pijk = A + Gi + Ej + (GE)ij + Mijk

Trong ñó:

Pijk: Kiểu hình của cá thể ñến thứ K thuộc kiểu di truyền i trong môi trường thứ j

A: Là hiệu quả cố ñịnh

Gj: Hiệu quả chung cho tất cả các thể có kiểu di truyền i

Ej: Hiệu quả chung cho tất cả các thể trong môi trường j

(GE)ij: Tương quan giữa kiểu di truyền và môi trường với cá thể có kiểu

di truyền i trong môi trường j

Từ công thức trên cho ta thấy khi một tính trạng do nhiều gen tạo thì các trường hợp sau ñây có thể xảy ra:

- Khi các gen trội hoạt ñộng theo một hướng thì ưu thế lai sẽ ñược tăng cường Có thể ưu thế lai không chỉ là ∑HF1 của từng gen mà sẽ cao hơn ∑dy2

- Nếu các gen ñều trội nhưng hoạt ñộng theo hướng ngược nhau thì ưu thế lai sẽ bị giảm Ưu thế lai phụ thuộc vào hướng hoạt ñộng của các gen ñiều khiển mà các hướng ñó có thể ña dạng Cho nên có trường hợp ưu thế lai dương, nhưng cũng có trường hợp âm

- Mức ñộ ñạt ñược ưu thế lai có tính chất riêng biệt cho từng cặp lai cụ thể Sự khác biệt giữa hai alen của một cặp gen không giống các cặp khác ngay trong một dòng, do ñó các cặp khác nhau của các dòng sẽ có giá trị ∑dy2khác nhau, cũng có nghĩa là ưu thế lai khác nhau

Trong trường hợp lai khác dòng, nếu các dòng là ñồng huyết thì sự khác biệt về tần số gen giữa chúng có thể từ 0 ñến 1 Trong trường hợp ñó, HF =

∑dy2 sẽ còn khi y = 1 và H = ∑d, tức là ưu thế lai bằng tổng của các giá trị

hoạt ựộng trội của tất cả các locut khác nhau do hai dòng mang lại

Trong thực tế chăn nuôi, sự lai tạo giữa các cá thể, các dòng, các giống, các loài khác nhau ựã tạo nên ưu thế lai rõ rệt Tuy nhiên, không phải bất cứ lúc nào con lai cũng hơn hẳn giống bố và mẹ, nhất là các tắnh trạng số lượng Theo Nguyễn Văn Thiện (1995)[24], mức ựộ ưu thế lai còn phụ thuộc vào:

- Nguồn gốc di truyền của bố mẹ: bố mẹ có nguồn gốc di truyền càng

xa nhau thì ưu thế lai càng cao và ngược lại

- Tắnh trạng xem xét: Các tắnh trạng có hệ số di truyền thấp thì ưu thế lai cao, ngược lại các tắnh trạng có hệ số di truyền cao thì ưu thế lai thấp

- Công thức giao phối: Ưu thế lai còn phụ thuộc vào việc dùng con nào làm bố và con nào làm mẹ Vắ dụ lai giữa ngựa và lừa, nếu ngựa ựực lai với lừa cái ta ựược con la, nếu dùng lừa ựực lai với ngựa cái ta ựược con

mã ựề (Booc đô)

- điều kiện nuôi dưỡng: Trong ựiều kiện nuôi dưỡng kém thì ưu thế lai

có ựược sẽ thấp, ngược lại trong ựiều kiện nuôi dưỡng tốt ưu thế lai có ựược

sẽ cao

Dựa vào sự hiểu biết về bản chất di truyền của ưu thế lai và các yếu tố ảnh hưởng tới ưu thế lai của con lai, ựồng thời căn cứ vào mục ựắch của việc lai tạo và ựiều kiện, phương thức, tập quán chăn nuôi cũng như trình ựộ của người nuôi dê ở từng ựịa phương, người ta lựa chọn công thức lai tạo dê sao cho thắch hợp nhằm phát huy ưu thế lai cao nhất ở ựời con lai

2.4.1.5 Ứng dụng lai tạo và ưu thế lai trong chăn nuôi dê

* Các công th ức lai tạo

Lai giống dê là phương pháp cải tiến giống nhanh nhất, nó ựã và ựang ựược áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới Những dê lai ựã thể hiện ưu thế lai rõ và phát huy tốt trong ựiều kiện chăn nuôi ựại trà

Có rất nhiều công thức lai ựã và ựang ựược áp dụng trong chăn nuôi Tuỳ theo mục ựắch của người sử dụng và ựiều kiện của cơ sở chăn nuôi dê mà

người ta lựa chọn công thức lai sao cho thắch hợp

Mục ựắch của việc lai tạo là tạo ra dê lai có những ưu ựiểm mới như nâng tầm vóc và sản lượng sữa nhưng vẫn giữ ựược những ưu thế sẵn có của con giống ựịa phương như khả năng chống ựỡ bệnh tật cao, chịu ựựng kham khổ, thắch nghi với khắ hậu ựịa phương (đinh Văn Bình và Nguyễn Duy Lý

2003b)[6] Theo Nguyễn Văn Thiện (1995)[24], căn cứ vào bản chất di truyền của các con vật xuất phát (con bố và con mẹ), lai tạo ựược chia làm ba loại:

a, Lai giữa các dòng trong cùng một giống (inbreeding)

Trong khi tiến hành nhân giống thuần chủng, thường có giao phối cận thân ựể củng cố dòng, tuy nhiên sẽ dẫn ựến hiện tượng suy hoá cận huyết nếu kéo dài, lúc này có thể lai tạo giữa các dòng khác nhau trong giống ựể một mặt duy trì ựược các ựặc ựiểm tốt của giống ựã có, mặt khác lại ựổi ựược máu, tránh ựược giao phối cận thân tiếp tục có thể có sự suy hoá cận huyết

Các dòng này có thể là các con vật có huyết thống khác nhau, hoặc là

các con vật ựược nuôi dưỡng trong các dòng cận huyết cao ựộ (inbred line)

cho phối với nhau ựể có ựược ưu thế lai đôi khi người ta cho phối giữa dê ựực của một dòng cận huyết với một quần thể không cận huyết, ựó là giao

phối ựầu dòng (topcrossing)

b, Lai giữa các giống

Lai giữa các giống là phương thức chắnh ựể sử dụng ưu thế lai trong chăn nuôi Tuỳ theo mục ựắch của việc lai tạo ta có công thức lai giữa các giống như sau:

Lai t ạo nhằm mục ựắch di trưyền có ba công thức:

Lai pha máu

Lai pha máu: là dùng dê ựực của giống ựi pha máu phối giống với dê cái của giống ựược pha máu, sau ựó dùng dê ựực hoặc dê cái của giống ựược pha máu phối giống với dê cái hoặc dê ựực của các ựời lai (dê ựực của giống

ựi pha máu chỉ dùng một lần) Kết quả là ta sẽ có các dê lai mà chúng mang

máu của giống ñược pha máu là chính và chúng chỉ có một phần của giống ñi pha máu, khi nào ñạt yêu cầu thì cố ñịnh

Lai pha máu thường áp dụng trong trường hợp khi ñã có một giống vật nuôi mà tính năng sản xuất của nó tương ñối tốt, nhưng vẫn còn một số nhược ñiểm nào ñó Nếu tiến hành chọn lọc nhân thuần cải tiển chúng sẽ mất nhiều thời gian, lúc ñó có thể dùng giống vật nuôi này là giống ñược pha máu và chọn một giống khác có các ưu ñiểm mà giống trên không có làm giống ñi cải tiến

Lai cải tiến (hay còn gọi là lai cấp tiến)

Lai cải tiến là dùng dê ñực của giống ñi cải tiến phối với dê cái của giống ñược cải tiến, sau ñó tiếp tục dùng dê ñực của giống ñi cải tiến phối với các ñời lai (dê cái của giống ñược cải tiến chỉ dùng một lần) Kết quả sẽ

có dê lai mà chúng mang máu của giống ñi cải tiến là chính, ñến khi nào ñạt yêu cầu thì cố ñịnh

Lai cải tiến thường áp dụng trong trường hợp khi có một giống vật nuôi tuy có một số ñặc ñiểm tốt, nhưng lại có nhiều nhược ñiểm cần ñược cải tạo

Lai gây thành (Crossing for the production of new breed)

Lai gây thành là dùng hai hoặc trên hai giống ñể tiến hành lai tạo, sau

ñó chọn lọc cố ñịnh các ñời lai tốt ñể tạo thành giống mới Lai gây thành không có một công thức cố ñịnh, thậm chí ngay cả hai phương pháp lai tạo pha máu và cải tiến ở trên có thể là các loại công thức của lai gây thành

Lai t ạo nhằm mục ñích kinh tế có 5 công thức:

Lai giữa hai giống (Two way cross)

Lai giữa hai giống là cho dê ñực và dê cái thuộc hai giống khác nhau giao phối với nhau ñể sản xuất ra dê lai F1 Tất cả dê lai F1 ñều sử dụng cho sản phẩm, không giữ dùng làm giống

ðây là công thức lai phổ biến và ñược ứng dụng rộng dãi trong sản xuất chăn nuôi dê, ñem lại hiệu quả kinh tế cao cho người chăn nuôi dê Nhiều dê lai F ñã có năng xuất vượt cả bố và mẹ chúng (siêu trội)

Ví dụ:

F1 50% Bách Thảo + 50% dê Cỏ

Lai giữa 3 giống (three way cross)

Lai giữa ba giống là cho dê ñực và dê cái thuộc hai giống khác nhau giao phối với nhau ñể sản xuất ra dê lai F1, dùng dê cái lai F1 giao phối với dê ñực giống thứ ba ñể sản xuất ra dê lai ba máu Tất cả các dê lai 3 máu ñều ñược sử dụng trong sản xuất (cho khai thác sản phẩm), không dùng ñể làm giống

Lai giữa bốn giống hoặc lai kép (four way cross or double cross)

Lai giữa bốn giống hoặc lai kép là cho lai giữa hai giống A và B ñể tạo

dê lai ñời FAB và lai giữa hai giống C và D ñể tạo dê lai FCD Sau ñó cho lai các dê lai FAB với các dê lai FCD ñể ñược dê lai FABCD Tất cả các dê lai bốn giống này sử dụng cho sản phẩm, không dùng ñể làm giống

Lai ngược hay phản giao (back cross)

Lai thay ñổi (rotational cross)

* Ứng dụng ưu thế lai trong chăn nuôi dê

Khi thấy ñược ưư thế lai trong quá trình lai giống, người ta ñã nhanh chóng ứng dụng ưu thế lai vào quá trình lai tạo trong chăn nuôi dê, nhờ ñó mà sản phẩm thịt, sữa, lông và da ñã tăng lên nhanh chóng Bởi vì khi cho lai những giống nhập nội với giống dê bản ñịa sẽ tạo ra con lai có khả năng sản xuất cao, ñồng thời có khả năng thích nghi tốt (Mohamed và cs, 2000) [40]

Ứng dụng ưu thế lai trong chăn nuôi dê lấy thịt

Freschi và cs (2000)[36] ñã nghiên cứu những khía cạnh về hình thái học của sợi thịt thăn ở dê Alpine và dê lai Argentata dell’ Etna x Alpine Kết quả cho thấy dê lai F1 có ñường kính sợi cơ lớn hơn dê Alpine (P<0,01), kết quả ñó phản ánh sự sinh trưởng khác nhau giữa dê lai F1 và dê Alpine

3 đỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 đối tượng, ựịa ựiểm, thời gian nghiên cứu

3.1.1 đối tượng, ựịa ựiểm nghiên cứu

đối tượng nghiên cứu:

- Dê Cỏ và con lai F1 (BTxC) nuôi tại huyện Lục Yên của tỉnh Yên Bái

địa ựiểm nghiên cứu:

- Tại các nông hộ thuộc huyện Lục Yên của tỉnh Yên Bái

Th ời gian nghiên cứu

- Thời gian thắ nghiệm: Từ tháng 01/2009 - 01/2011

- Thời gian thực tập: Từ tháng 07/2009 - 1/2011

3.2 Nội dung nghiên cứu

Một số ựặc ựiểm ngoại hình

Theo dõi khả năng sinh sản trên con cái của dê Cỏ, con lai F1 (BTxC) đánh giá năng suất và chất lượng thịt của dê Cỏ, con lai F1 (BTxC)

Chỉ tiêu năng suất

- Hàm lượng protein thô (%)

- Hàm lượng lipit (%)

- Hàm lượng khoáng tổng số (%)

- Hàm lượng cholesteron (mg/100g)

- Ước tắnh hiệu quả kinh tế của từng loại dê

3.3 Phương pháp nghiên cứu

để ựạt ựược thông số chắnh xác, chúng tôi áp dụng phương pháp tiếp cận trực tiếp với ựối tượng nghiên cứu (dê), phương pháp thẩm vấn các nông

hộ nuôi dê, ựồng thời dựa vào lực lượng sinh viên thực tập tốt nghiệp ựể theo dõi trực tiếp trên ựàn dê tại các ựịa ựiểm nghiên cứu

đàn dê ựược theo dõi ở các lứa tuổi khác nhau: từ sơ sinh → 12 tháng tuổi Những con cái chọn làm cái sinh sản ựược bấm số tai Dê Bách Thảo ựược cho lai với ựàn dê cái Cỏ tạo ra con lai F1(BTxC), một dê ựực ựược ghép phối với 15-25 con dê cái sinh sản tuỳ theo ựiều kiện và số lượng dê cái ở mỗi giai ựoạn sinh sản

Tại các nông hộ chăn nuôi dê, dê ựược nuôi ở 10 gia ựình, mỗi gia ựình

có từ 20-40 con Dê ựược nuôi nhốt tập trung, các con dê ựược chăn thả 1 lần

từ khoảng 11h trưa ựến tối khoảng 5-6h/ngày Tối ựược nhốt tại chuồng, nước uống tự do có bổ sung muối ăn, kết hợp với bổ sung thức ăn tinh như ngô, sắn lát Những ngày mưa gió, ẩm ướt dê ựược nuôi nhốt tại chuồng, có bổ sung thức ăn thô, tinh

3.3.1 đặc ựiểm màu sắc lông

điều tra ựặc ựiểm màu sắc lông bằng phương pháp quan sát, theo dõi, phân loại, thống kê trực tiếp và tắnh tỷ lệ trên tổng ựàn dê nghiên cứu

3.3.2 Sinh tr ưởng của dê

+ Khối lượng: Cân khối lượng dê ở các giai ựoạn sơ sinh, 3, 6, 9, 12

tháng tuổi Cân vào buổi sáng sớm trước khi cho dê ăn Dê ựược ựưa vào cũi

và cân bằng cân ñồng hồ, rồi trừ khối lượng cũi thể ñể lấy kết quả Với dê sơ sinh, sau khi ñẻ dùng khăn sạch lau khô rồi ñặt lên ñĩa cân

Tăng trưởng tuyệt ñối tính theo công thức (TCVN239 - 77)[27]

+ Tăng trưởng tuyệt ñối (A):

A =

1 2

1 2

t t

W W

−

−

Tăng trưởng tương ñối tính theo công thức (TCVN 240 - 77)[28]

+ Cường ñộ sinh trưởng tương ñối (R%):

R(%) =

( 2 1)/ 2

1 2

W W

W W

+

−

x 100

Trong ñó:

+ W1 là khối lượng ñầu kỳ

+ W2 là khối lượng cuối kỳ khảo sát

+ t1 là thời gian ñầu kỳ

+ t2 là thời gian cuối kỳ khảo sát

+ Kích thước các chiều ño: ðo các chiều ño của dê ñược tiến hành vào buổi

sáng, trước khi mang dê ñi chăn thả (sau khi cân) tại các lứa tuổi 3, 6, 9 và 12 tháng ðể dê ñứng ở tư thế tự nhiên, nơi ñất bằng phẳng Thao tác nhanh, nhẹ nhàng ñể tránh dê hoảng sợ Các chỉ tiêu ñược xác ñịnh theo phương pháp của Nguyễn Hải Quân và Nguyễn Thiện (1997)[22]

Dài thân chéo (DTC): Dùng thước gậy, thước gậy ño từ phía trước của khớp bả vai cánh tay ñến sau u ngồi

Cao vây (CV): Dùng thước gậy, ño từ mặt ñất ñến ñỉnh cao xương

bả vai

Vòng ngực (VN): Dùng thước dây, ño từ phía sau xương bả vai vòng thước sát chân trước, qua ngực sang phía bên kia thành một vòng khép kín

3.3.3 N ăng suất và phẩm chất thịt của dê Cỏ, con lai F 1 (BTxC)

ðể tiến hành ñánh giá năng suất chúng tôi tiến hành mổ khảo 3 dê ñực