1.2 CÁC DẠNG BÀI TẬP VỀ BIỆN PHÁP TU TỪ TRONG PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 3: Trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3 có các dạng bài tập về biện pháp tu từ sau: 1.2.1 Nhận biết biện pháp t[r]
Trang 1LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu trường Tiểu học Xuân Lãnh 1, cảm
ơn tập thể giáo viên và học sinh trường Tiểu học Xuân Lãnh 1 đã tạo điều kiện và giúp
đỡ cho tôi hoàn thành bảng báo cáo thu hoạch này
Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng giáo dục – đào tạo huyện Đồng Xuân, hội đồng khoa học Phòng giáo dục Đồng Xuân đã quan tâm giúp đỡ tôi hoàn thành báo cáo thu hoạch này
Vì thời gian nghiên cứu có hạn và trình độ của bản thân chưa cao nên bảng báo cáo thu hoạch của tôi chắc chắn còn nhiều thiếu sót Mong hội đồng khoa học các cấp cùng các bạn đồng nghiệp chân thành góp ý cho bảng báo cáo thu hoạch của tôi được tốt hơn
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Trang 2MỤC LỤC Phần mở đầu:
1 Lý do chọn đề tài……… trang 3
2 Mục đích nghiên cứu ………trang 3
3 Đố tượng nghiên cứu ………trang 4
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của bản thu hoạch ………trang 4
Phần nội dung:
Chương I:
1.1 Cơ sở lý luận ……… trang 5 1.2 Các dạng bài tập về biện pháp tu từ trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3 trang 5 1.3 Các phương pháp dạy học chủ yếu……… trang 5
Chương II:
2.1 Thực trạng ……… trang 6 2.1.1 Về sách giáo khoa ………trang 6 2.1.2 Về sách giáo viên ……….trang 6 2.1.3 Về phía học sinh ……… trang 6
Chương III:
3.1 Nội dung chương trình ………trang 7 3.2 Những biện pháp cụ thể……… trang 7
Chương IV:
4.1 Kết luận ……… trang 19 4.2Các ý kiến đề xuất ……… trang 19
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Tiếng Việt là tiếng nói phổ thông, tiếng nói dùng trong giao tiếp chính thức của cộng đồng các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam Bởi thế, dạy Tiếng Việt có vai trò cực kì quan trọng trong đời sống cộng đồng và đời sống của mỗi con người Những thay đổi quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội , văn hoá giáo dục, thành tựu khoa
học đều có liên quan đến việc dạy Tiếng Việt mà trong đó biện pháp tu từ so sánh
góp một phần không nhỏ để làm nên điều đó
Mặt khác, so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làm
nên một hình thức miêu tả sinh động, so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng,
cụ thể, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm Có ai sinh ra mà không biết rằng:
“Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”.
Chỉ cần sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong câu ca dao trên , tâm tư tình cảm
của con người sẽ được bộc lộ một cách kín đáo và tế nhị Nó gởi gắm vào đó cả một
niềm tâm sự thầm kín Trong bản Tuyên ngôn độc lập, Bác Hồ cũng đã sử dụng Biện pháp so sánh tương đồng để viết : “ Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng Tạo hoá cho họ những quyền mà không ai có thể xâm phạm được Trong những quyền ấy, có quyền được sống , quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” Như vậy đối với tác phẩm văn học nói chung, so sánh mang chức năng nhận
thức và biểu cảm
Nhờ những hình ảnh bóng bẩy, ước lệ, dùng cái này để đối chiếu cái kia nhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật mà so sánh tu từ được sử dụng phổ biến trong thơ ca, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi So sánh tu từ giúp các em hiểu và cảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thức làm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quý Tiếng Việt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh
Biện pháp nghệ thuật so sánh đã chính thức đưa vào phân môn Luyên từ và câu lớp 3 Điều đó cũng khẳng định vai trò trách nhiệm của mỗi giáo viên trong việc hình
thành cho học sinh kĩ năng nhận biết và sử dụng Giúp học sinh phát triển kĩ năng giao tiếp, tạo điều kiện để học sinh phát triển một cách toàn diện đồng thời giúp giáo viên
có được các phương pháp rèn luyện học sinh về kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh Đó chính là mục đích của đề tài này.
2.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Tìm hiểu nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học để giúp học sinh lớp 3 học tốt biện pháp nghệ thuật so sánh tu từ trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3
Trang 4Bước đầu giúp học sinh biết cảm thụ những cái hay trong thơ ca và qua đó bồi đắp tình yêu tiếng Việt cho các em
Tìm hiẻu những thuận lợi khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy và học biện pháp so sánh tu từ trong phân môn Luyện từ và câu môn Tiếng Việt lớp 3 tại trường Tiểu học Xuân Lãnh 1
3.ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Tất cả học sinh khối lớp 3 trường Tiểu học Xuân Lãnh 1.
- Các phương pháp chỉ đạo của hội đồng khoa học trường Tiểu học Xuân Lãnh 1
- Tập thể giáo viên trường Tiểu học Xuân Lãnh 1
4.Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA BẢN THU HOẠCH
- Tầm quan trọng của biện pháp so sánh tu từ trong phân môn Luyện từ và câu
lớp 3
- Tìm hiểu các phương pháp dạy học biện pháp so sánh tu từ trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3
- Nghiên cứu tâm sinh lý lứa tuổi học sinh tiểu học cụ thể là học sinh khối lớp 3
Trang 5PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I
1.1CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Môn Tiếng Việt rất quan trọng đối với học sinh tiểu học.Nếu học tốt bộ môn này các am sẽ viết văn, đặt câu chau chuốt hơn, diễn đạt bằng ngôn ngữ rõ ràng mạch lạc, biết sàn lọc để dưa hình ảnh hay vào trong bài viết, lời nói Nhưng tình hình thưc tế của trường tiểu học Xuân Lãnh 1 nói chung và học sinh khối lớp 3 nói riêng: vốn tiếng Việt dùng trong giao tiếp của các em còn hạn chế, khả năng cảm nhận các biện pháp nghệ thuật trong thơ văn chưa cao Vì vậy khi đặt câu, viết văn hay khi diễn đạt bằng ngôn ngữ chưa hay lắm, lời nói chưa hấp dẫn được người nghe Nên việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để giúp các em học tôt môn Tiếng Việt nói chung, phân môn Luyện từ và câu nói riêng Cụ thể hơn là giúp các em cảm nhận và sử dụng biện pháp tu từ so sánh ở lớp 3 là hết sức cần thiết
1.2 CÁC DẠNG BÀI TẬP VỀ BIỆN PHÁP TU TỪ TRONG PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 3:
Trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3 có các dạng bài tập về biện pháp tu từ sau:
1.2.1 Nhận biết biện pháp tu từ:
1.2.2 Bước đầu sử dụng biện pháp tu từ vào việc dùng từ đặt câu
1.3 CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHỦ YẾU:
Để hướng dẫn học sinh lớp 3 làm các bài tập về biện pháp tu từ so sánh, giáo viên thường sử dụng phương pháp dạy học sau:
1.3.1 Giáo viên giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập
1.3.2 Giáo viên giúp học sinh chữa một phần bài tập để làm mẫu
1.3.3 Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài
1.3.4 Giáo viên tổ chức cho học sinh nhận xét , trao đổi về kết quả, rút ra những điểm cần ghi nhớ
Tóm lại để bồi dưỡng học sinh lớp 3 thói quen dùng từ, đặt câu thành thạo, có ý thức sử dụng Tiếng Việt có văn hoá trong giao tiếp, lựa chọn hình ảnh hay vào trong bài viết, lời nói để lôi cuốn người đọc, người nghe Và sự ham thích học tiếng Việt của
em Thì đòi hỏi người giáo viên phải lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp để giúp các em học tốt hơn biện pháp so sánh tu từ trong phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3
Đó là cơ sở để tôi chọn đề tài nghiên cứu này
Trang 6CHƯƠNG II 2.1 TTHỰC TRẠNG:
2.1.1 VỀ SÁCH GIÁO KHOA:
Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ và câu
nói riêng còn tồn tại một số điểm chưa hợp lý: Mặc dù SGK đã chú trọng phương pháp thực hành nhưng những bài tập sáng tạo vẫn còn ít, đơn điệu, kiến thức dạy học sinh còn mang tính trừu tượng, thiếu hình ảnh minh hoạ nên học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới
2.1.2 VỀ GIÁO VIÊN:
Người giáo viên còn gặp khó khăn như cơ sở vật chất, phương tiện dạy học và tài liệu tham khảo còn ít Một số bộ phận nhỏ giáo viên vẫn chưa chú trọng quan tâm đến việc lồng ghép trong quá trình dạy học giữa các phân môn của môn Tiếng Việt với nhau, để khơi dậy sự hứng thú học tập và sự tò mò của phân môn này với phân môn khác trong môn Tiếng Việt Đặc biệt với điểm trường Tiểu học Xuân Lãnh1 là một điểm trường miền núi nên những khó khăn nêu trên của giáo viên càng khó khăn hơn
2.1.3 VỀ PHÍA HỌC SINH:
Do khả năng tư duy của học sinh còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản, trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật tu từ so sánh còn hạn chế Vốn kiến thức văn học của học sinh còn nghèo Một số em chưa có khả năng nhận biết về nghệ thuật, học sinh chỉ mới biết các sự vật một cách cụ thể Nên khi tiếp thu về nghệ thuật so sánh tu từ rất khó khăn Nhất là học sinh trường Tiểu học Xuân Lãnh 1 ít có điều kiện giao lưu học hỏi , tiếp cận với những tác phẩm văn hoc như: truyện, thơ … và những cái hay trong giao tiếp của cộng đồng Vì vậy đòi hỏi người giáo viên cần hướng dẫn một cách tỉ mỉ,
cụ thể, rõ ràng, gần gũi với tư duy thực tế của học sinh
Qua khảo sát chất lượng đầu năm về kỹ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh của học sinh lớp 3A trường Tiểu học Xuân Lãnh 1 năm học 2010 - 2011 tôi đã thu được kết quả như sau:
Tổng số học sinh lớp 3A là 30 em:
- Số học sinh đạt yêu cầu về nhận biết tu từ so sánh : 10/30 học sinh chiếm tỉ
lệ 33,3%
- Số học sinh chưa có kỹ năng nhận biết tu từ so sánh : 15/30 học sinh chiếm tỉ
lệ 50%
- Số học sinh không nhận biết tu từ so sánh: 5/30 học sinh chiếm tỉ lệ 16,7% Đây là một thực trạng mà đòi hỏi người giáo viên phải hết sức nổ lực trong việc lựa chọn phương pháp dạy học để thoát khỏi thực trạng này
Trang 7CHƯƠNG III 3.1 NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH:
Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu đề tài, tôi thống kê phân tích các hướng nghiên cứu biện pháp so sánh trong phân môn: "Luyện từ và câu" của chương trình SGK lớp 3 phục vụ cho việc giảng dạy
Kiến thức về so sánh tu từ được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp 3 ở phân môn: "Luyện từ và câu" Toàn bộ chương trình Tiếng Việt 3 - Tập I đã dạy về so sánh gồm 8 bài ở các tuần: Tuần 1,3,5,7, 10,12,15 và tuần ôn tâp 18
3.2 NHỮNG BIỆN PHÁP CỤ THỂ:
3.2.1 Dạy đúng quy trình :
Để học sinh học tốt dạng bài tu từ so sánh Bất cứ một bài tập nào, GV cần làm theo các yêu cầu sau:
- Đọc kỹ đề bài
- Xác định đúng yêu cầu của bài
- Phân tích yêu cầu của bài
- Học sinh làm bài
- So sánh đối chiếu kết quả của học sinh với đáp án ( HS phải lí giải được đáp
án của mình )
- GV phải giải thích cho học sinh rõ vì sao có đáp án đó
* Ví dụ :
Bài tập 2 (Trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:
Ơ cái dấu hỏi
Trông ngộ ngộ nghê
Như vành tai nhỏ
Hỏi rồi lắng nghe
- Giáo viên yêu cầu HS đọc yêu cầu của đề
- Giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ sự vật
- HS gạch chân bằng bút chì từ chỉ sự vật vào SGK
- Học sinh trình bày ( Giáo viên có thể hỏi vì sao để học sinh giải thích lí do lại sao em chọn từ đó )
- Giáo viên đưa ra đáp án
Trang 8Sự vật so sánh Từ so sánh Sự vật so sánh
+ Giáo viên có thể vẽ lên bảng hoặc giải thích cho học sinh hiểu Dấu hỏi cong cong, nở
rộng ở hai phía trên rồi nhỏ dần chẳng khác gì vành tai (Giáo viên có thể cho học sinh
nhìn vào vành tai bạn).
* Chú ý : Phương pháp này có hiệu quả nhất là sử dụng khi tìm hiểu bài
3.2.2 Dạy biện pháp so sánh tích hợp vào các môn học:
3.2.2.1 Tích hợp trong môn Tiếng Việt :
Khi dạy các phân môn thuộc bộ môn Tiếng Việt , giáo viên cần lồng ghép giữa các phân môn trong môn Tiếng Việt với nhau
Ví dụ 1: Khi dạy bài Tập đọc: "Hai bàn tay em" SGK Tiếng Việt 3 tập I (Trang
7) Trong bài này có rất nhiều hình ảnh tu từ so sánh giáo viên cần nhấn mạnh để gây hứng thú cho tiết tiếp theo của môn: "Luyện từ và câu" Giáo viên có thể cho học sinh tìm các câu thơ có sử dụng biện pháp tu từ so sánh
Ví dụ 2 : Khi dạy bài Tập đọc “ Cửa Tùng ”, để giải thích từ ngữ (chiếc thau đồng ,bờ biển Cửa Tùng) GV có thể cho học sinh tìm câu văn có sử dụng biện pháp
so sánh Học sinh sẽ rất dễ dàng tìm ra câu :
- Mặt trời như chiếc thau đồng đỏ ối chiếu xuống mặt biển
- Người xưa đã ví bờ biển Cửa Tùng giống như một chiếc lược đồi mồi cài
vào mái tóc bạch kim của sóng biển
Với những câu văn hay như thế, học sinh đã tìm được thì sẽ nhớ rất lâu và sẽ áp dụng tốt trong việc viết văn của nình
3.2.2.2 Tích hợp Biện pháp tu từ so sánh qua các môn học khác :
3.2.2.2.1 Dạy Tự nhiên xã hội :
Khi dạy bài “ Các thế hệ trong gia đình’’ Giáo viên có thể cho học sinh tìm
những câu tục ngữ, ca dao, thành ngữ nói về tình cảm của những ngưòi thân trong gia đình Học sinh đại trà tìm tự do Học sinh giỏi , giáo viên có thể yêu cầu cao hơn( có
sử dụng biện pháp so sánh )
- Anh em như thể tay chân
- Con hơn cha là nhà có phúc
- Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Trang 93.2.2.2.2 Dạy Toán : Tích hợp biện pháp so sánh khi dạy Toán qua các dạng
về nhiều hơn , ít hơn , Điền dấu < , >, =., So sánh số lớn gấp mấy lần số bé ,Số bé bằng một phần mấy số lớn …
3.2.3 Dạy theo mô hình :
Bài tập về so sánh lớp 3 được chia làm 2 dạng:
- Dạng 1: Bài tập theo mẫu(Bài tập nhận biết ) Trọng tâm
- Dạng 2: Bài tập sáng tạo ( Bài tập vận dụng )
3.2.3.1 Dạng 1 : Giúp học sinh nhận biết các từ chỉ sự vật so sánh Dạng bài
tập này rất đơn giản Chủ yếu là nhận biết các sự vật so sánh thông các bài tập Dạng này chiếm đa số trong chương trình Nó được xây dựng dựa trên 4 mô hình sau: a) Mô hình 1: So sánh: Sự vật - Sự vật
b) Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người
c) Mô hình 3: So sánh: Hoạt động - Hoạt động
d) Mô hình 4: So sánh: Âm thanh - Âm thanh
Muốn học sinh của mình có một kĩ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh vững vàng đòi hỏi người giáo viên phải có nghệ thuật khi hướng dẫn bài mới Dựa vào các
mô hình như ta vừa phân tích
3.2.3 1.1 Mô hình 1: So sánh Sự vật - Sự vật:
Mô hình này cách nhận dạng rất dễ vì trong câu thường xuất hiện các từ so sánh (như, là , giống , tựa, chẳng bằng )
Mô hình này có các dạng sau:
A như B
A là B
A chẳng bằng B
+ Tìm hiểu dạng A như B
Dạng này đã xuất hiện ở các bài tập đầu tiên của chương trình và xuyên suốt đến cuối chương
* Ví dụ: Bài 2( SGK trang 8): Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ,
câu văn dưới đây:
"Hai bàn tay em Như hoa đầu cành"
(Huy Cận)
Trang 10"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch"
(Vũ Tú Nam)
"Cánh diều như dấu á
Ai vừa tung lên trời"
(Phạm Như Hà)
Để làm tốt bài tập này, học sinh phải phát hiện các từ chỉ sự vật được so sánh từ
đó học sinh sẽ tìm được sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn trên
+ Có 2 phương án
Phương án 1: Gạch chân các từ chỉ sự vật so sánh trong các câu trên bằng bút
chì vào SGK
Phương án 2: Giáo viên phát phiếu học tập nhóm đôi Các nhóm điền vào
phiếu
Câu Sự vật 1 Từ so sánh Sự vật 2
b) Mặt biển như tấm thảm khổng lồ
c) Cánh diều như dấu “ á”
Học sinh trình bày :
+ "Hai bàn tay em" so sánh với "hoa đầu cành"
+ "Mặt biển" so sánh với "tấm thảm khổng lồ"
+ "Cánh diều" so sánh với "dấu á"
+ "Dấu hỏi" so sánh với "vành tai nhỏ"
Nếu giáo viên hỏi ngược lại là vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với "Hoa đầu cành" hay vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"? Lúc đó giáo viên phải
hướng học sinh tìm xem các sự vật so sánh này đều có điểm nào giống nhau, chẳng
hạn:
+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh như một bông hoa.
+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp.
+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á.
(Giáo viên có thể vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á")
+ Tìm hiểu dạng A là B: Dạng này học sinh rất dễ nhầm lẫn giữa câu so sánh với câu giới thiệu Bởi lẽ, cả 2 kiểu câu này đều có từ “ là ”