A nh hù n g văn h o á , theo khái niệm của các nhà folklore, là những hình tượng nhân vật không có thật trong lịch sử, có chí khí lớn, có khí phách hiên ngang, có tính chất kỳ vỹ, có [r]
Trang 1306.459 7
H7197/ 06
DX.026212
Việt Nam
DX.026212
Trang 3VỀ C ơ SỞ VÁN HOÁ VIỆT NAM
Trang 5t ạ p c h í v ă n HOẤ - NGHỆ THUẬT
flổ i và đáp
ỊỂertsồvỉsBtóiỉiỆtM i
TRƯỜNG ĐAI HOC VIi4H
I -j -
: -"R l]N G T Á M T Ifl^ 2
I
n h à x u ấ t b ả n v ă n HOÁ - THÔNG TIN
Trang 6- T ổ chức bản thảo, đọc, duyệt: PGS, TS Nguyễn Chí Bền
- P hân công biên soạn:
+ PGS, TS Trần Lâm Biền viết các mục từ:
41, 42, 45, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 56,
57, 58, 62, 63, 64, 76, 87, 88, 89, 90, 91
+ TS Nguyễn Minh San viết các mục từ:
1, 2, 3, 4, 11, 17, 19, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38,
40, 43, 44, 46, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 94, 100 + Phạm Vũ Dũng viết các mục từ:
5, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13, 14, 27, 30, 39,
71, 72, 73, 74, 75, 77, 86, 92, 96, 97
+ Võ Hoàng Lan viết các mục từ:
21, 23, 28, 29, 60, 61, 78, 80, 81, 82,
83, 84, 85, 93, 101
+ Nguyễn Nam viết các mục từ: 54, 55
+ Nguyễn Đăng Nghị viết các mục từ:
15, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 26, 39, 59, 79, 98, 99
Tạp chí Văn hoá - Nghệ thuật giữ bản quyền cuốn sách này Bản in đầu tiên năm 1998, NXB Văn hoá Dân tộc Bản
in năm 2006, NXB Văn hoá Thông tin, đưỢc sự cho phép của Tạp chí
Trang 7LỜI NÓI ĐẦU
Đ ể x à y dự ng và p h á t triển nền vần h o á Việt N am tiên tiến đ ậ m đ à bản sắc d â n tộc, bên cạn h việc c h ỉ ra
phư ơn g hướng và nhiêm vụ cho toàn Đảng, toàn dân^ có m ột n hiệm vụ m à N ghị quyết hội nghị lầ n thứ 5 củ a
B C H Trung ương Đ ản g k h o á V III đ ã g h i rõ: xãy dựng và p h á t triển văn h o á là sự nghiệp củ a toàn d â n d o Đ ảng lã n h đạo, trong đ ó đ ộ i ngũ trí thức g iữ vai trò qu an trọng T heo tinh thần này, tất c ả m ọi người, trong đ ó đội ngũ trí thức, đội ngũ những người là m công tác nghiên cứu ỉâioa học, qu ản lý, sán g tác và biểu d iễn văn h o á thông tin có nhiệm vụ qu an trọng Trong rất nhiều n hiệm vụ củ a đ ộ i ngủ này, có nhiệm vụ nghiên cứu, p h ô biến kiến thức về văn h o á Việt N am cho m ọi ngưỉù dân.
Từ n hiều n ăm nay, T ạp c h í V ăn h ó a - N ghệ thuật, cơ qu an thông tin v ề lý lu ận , n ghiên cứu, p h ê bìn h văn h o á nghệ th u ật
củ a B ộ V ăn h ó a - T hôn g tin trong m ột chừ ng mực n ào đó, đ ã làm tròn vai trò n ày củ a m ình T ạp c h í đ ã công h ố n hiều công trình n ghiên cứu k h o a h ọc d à i hơi, d ày d ặ n về V ần h ó a Việt
N am , p h ụ c vụ đ ô n g đ ả o b ạn đ ọc trong và n goài nước.
Tuy nhiên, thực tiễn ch o th ấy việc p h ổ cậ p kiến thức về văn
h o á Việt N a m ch o đ ô n g đ ả o b ạn đọc, cán bộ q u ản lý, nghiệp
vụ trong và n g oài n g à n h văn h o á thông tin đ a n g là m ột nhu cầu cấ p thiết.
N h ằ m g ó p p h ầ n n hỏ b é vào công việc có ý n g h ĩa to lớn này, Tạp c h í V ăn h ó a - N ghệ thu ật t ổ chức biên soạn loại sá c h p h ô
Trang 8- T ổ chức bản thảo, đọc, duyệt: PGS, TS Nguyễn Chí Bền
- P hân công biên soạn:
+ PGS, TS Trần Lâm Biền viết các mục từ:
41, 42, 45, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 56,
57, 58, 62, 63, 64, 76, 87, 88, 89, 90, 91
+ TS Nguyễn Minh San viết các mục từ:
1, 2, 3, 4, 11, 17, 19, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38,
40, 43, 44, 46, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 94, 100 + Phạm Vũ Dũng viết các mục từ:
5, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13, 14, 27, 30, 39,
71, 72, 73, 74, 75, 77, 86, 92, 96, 97
+ Võ Hoàng Lan viết các mục từ:
21, 23, 28, 29, 60, 61, 78, 80, 81, 82,
83, 84, 85, 93, 101
+ Nguyễn Nam viết các mục từ: 54, 55
+ Nguyễn Đăng Nghị viết các mục từ:
15, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 26, 39, 59, 79, 98, 99
Tạp chí Văn hoá - Nghệ thuật giữ bản quyền cuốn sách này Bản in đầu tiên năm 1998, NXB Văn hoá Dân tộc Bản
in năm 2006, NXB Văn hoá Thông tin, được sự cho phép của Tạp chí
Trang 9LỜI NÓI ĐẦU
Đ ể x ầ y dự ng và p h á t triển nền văn h o á Việt N am tiên tiến đ ậ m đ à bản sắc d ân tộc, bên cạn h việc c h ỉ ra
phư ơn g hướng và nhiêm vụ cho toàn Đảng, toàn dân, có m ột n hiệm vụ m à N ghị quyết hội nghị lần thứ 5 củ a
B C H Trung ương Đ ảng k h o á V III đ ã g h i rõ: xây dựng và p h á t triển văn h o á là sự nghiệp củ a toàn d ân do Đ ảng lã n h đạo, trong đ ó đ ộ i ngủ trí thức g iữ vai trò qu an trọng T heo tinh thần này, tất c ả m ọi người, trong đó đ ội ngũ trí thức, đội ngủ những người là m cống tác n ghiên cứu ìâioa học, qu ản lý, sán g tác và biểu diễn văn h o á thôn g tin có n hiệm vụ qu an trọng Trong rất nhiều n hiệm vụ củ a đ ộ i ngũ này, có nhiệm vụ nghiên cứu, p h ổ biến kiến thức về văn h o á Việt N am cho m ọi người dân.
Từ n hiều n ă m nay, T ạp c h í V ăn h ó a - N ghệ thuật, cơ qu an thông tin về lý lu ận , n ghiên cứu, p h ê bin h văn h o á nghệ th u ật
củ a B ộ V ăn h ó a - T hôn g tin trong m ột chừ ng m ực n ào đó, đ ã làm tròn vai trò n ày củ a m inh T ạp c h í đ ã công b ố n hiều công trình nghiên cứu k h o a h ọc d à i hơi, d ày d ặ n về V ăn h ó a Việt
N am , p h ụ c vụ đ ô n g đ ả o b ạn đ ọc trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, thự c tiễn ch o thấy việc p h ổ cậ p kiến thức về văn
h o á Việt N a m ch o đ ôn g đ ả o b ạn đọc, cán bộ qu ản lý, nghiệp
vụ trong và n g oài n g à n h văn h o á thông tin đ a n g là m ột nhu cầu cấp thiết.
N h ằm gó p p h ầ n n hỏ b é vào công việc có ý n ghĩa to lớn này,
T ạp c h í V ăn h ó a - N ghệ thu ật t ổ chức biên soạn lo ạ i sá c h p h ổ
Trang 10cập kiến thức khoa học về văn hoá Việt Nam dưới dạn g những cáu hỏi và câu trả lời Lần này, chúng tôi cho ra m ắt bạn đọc cuốn Hỏi đáp về cơ sở Văn hóa Việt Nam Mục đích của chúng tôi là đưa đến cho bạn đọc những thông tin về các vấn đ ề vần hoá, nghệ thuật Việt Nam, cả kiến thức khoa học lẫn nghiệp vụ ngành Do vậy, các mục từ là tổng hỢp thành tựu nghiên cứu về các vấn đ ề trên của giới nghiên cứu khoa học văn hoá nghệ thuật, được trinh bày một cách ngắn gọn Mỗi mục từ do một tác giả chấp bút, vi th ế văn phong có th ể không thống nhất.
Hy vọng của chúng tôi là cuốn sách sẽ giúp ích cho bạn đọc, cán bộ trong và ngoài ngành văn hoá thông tin ở việc cung cấp những kiến thức, dù nhỏ nhoi về văn hoá Việt Nam, từ đó góp phần công sức, trí tuệ, tăm huyết vào sự nghiệp xây dưng nền văn hoá Việt N am tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Mong ước thi như vậy, nhưng chúng tôi vẫn ý thức rằng cuốn sách không thê tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế, chúng tôi mong nhận được sự góp ý, chỉ giáo chân tình của các nhà khoa học, các n h à quản lý và đông đảo bạn đọc Trong quá trinh làm sách, chúng tôi nhận được sự lãnh đạo, tạo điều kiện quý Báu của Ban lãnh đạo Bộ Văn hoá - Thông tin, Cục Xuất bản, Vụ K ế hoạch - Tài chính, v.v nhân cuốn sách ra m ắt bạn đọc, chúng tôi xin tỏ lòng cảm ơn chung Tri thức khoa học về văn hoá Việt Nam là một kho tàng to lớn
mà chả có ai tự cho mình quyền đã hiểu biết cặn kẽ và trọn vẹn,
hy vọng bạn đọc đón nhận cuốn sách như một món quà văn hoá
đé trong ngôi nhà của bạn có Hỏi đáp về văn hoá Việt Nam /.
TẠP CHÍ VĂN HÓA - NGHỆ THUẬT
Trang 111 Trình bày khái niệm văn hoá của UNESCO
Cho tới nay, người ta đã thốhg kê có hơn 400 định nghĩa
về văn hoá Nghĩa là sự xác định khái niệm Văn hóa không đđn giản bỏi mỗi học giả đều xuất phát từ những cứ liệu riêng, góc độ riêng, mục đích riêng phù hợp với vấn đề mình cần nghiên cứu
Dưói đây là định nghĩa văn hoá của UNESCO được thông
qua trtĩng bản Tuyên b ố v ề những ch ín h s á c h văn h o á tại Hội
nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26 tháng 7 đến ngày
6 tháng 8 năm 1982 tạ i Mêhicô:
Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chưđng, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưõng Văn hoá đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân Chính văn hoá đã làm cho chúng ta trỏ thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách có đạo lý Chính nhò văn hoá mà con ngưòi tự thể hiện, tự ý thức đưỢc bản thân, tự biết mình
là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình mối mẻ, những công trình vượt trội bản thân./
2 Chức năng của văn hoế là gì ?
Hiện nay, xác định văn hoá có những chức năng gì, giói
Trang 12nghiên cứu còn có nhiều ý kiến khác nhau Đứng từ góc độ bản chất của văn hoá xem văn hoá là một tổng thể của rất nhiều hoạt động phong phú và đa dạng sản xuất, sáng tạo ra các sản phẩm văn hoá hữu thể và vô thể nhằm tác động tới con người và xã hội vối mục đích cao cả nhất là vì sự phát triển và hoàn thiện con ngưòi và xã hội thì, văn hoá có 5 chức
năng là: Chức năng giáo dục, chức năng nhãn thức, chức
năng dự báo, chức năng thẩm mỹ và chức năng g iải trí.
Nội dung cơ bản của những chức năng đó như sau:
Q)Chức năng giáo dục: là chức năng mà văn hoá thông qua
các hoạt động, các sản phẩm của mình nhằm tác động một cách có hệ thốhg đến sự phát triển tinh thần, thể chất của con người, làm cho con người dần dần có những phẩm chất và năng lực theo nhũng chuẩn mực xã hội đề ra Văn hoá thực hiện chức năng giáo dục không chỉ bằng những giá trị đã ổn định là truyền thốhg văn hoá mà còn bằng cả những giá trị đang hình thành Các giá trị này tạo thành một hệ thống chuẩn mực mà con người hướng tới Nhờ vậy, văn hoá đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách ỏ con người, trong việc “trồng ngưòi” Với chức năng giáo dục, văn hoá tạo nên sự phát triển liên tục của lịch sử mỗi dân tộc cũng như lịch sử nhân loại Văn hóa duy trì và phát triển bản sắc , dân tộc và là một cầu nối hữu nghị gắn bó các dân tộc, gắn kết các thê hệ trong mục tiêu hưống đến cái Chân - Thiện - Mỹ Văn hoá là “gien” xã hội di truyền phẩm chất cộng đồng ngưòi gửi lại cho các thế hệ sau
(^Chức năng nhận thức: Là chức năng đầu tiên, tồn tại
trong mọi hoạt động văn hoá Bởi, con ngưòi không có nhận thức thì không thể có bất cứ một hoạt động văn hoá nào Nhưng quá trình nhận thức này của con ngưòi trong các hoạt động văn hoá lại được thông qua đặc trưng, đặc thù của văn hoá Nâng cao trình độ nhận thức của con người chính là phát huy những tiềm năng ở con ngưòi
Trang 13nhào nặn hiện thực theo quy luật của cái đẹp cho nên văn hoá phải có chức năng này Nói cách khác, văn hoá là sự sáng tạo của con ngưòi theo quy luật của cái đẹp, trong đó, văn học nghệ thuật là biểu hiện tập trung nhất sự sáng tạo ấy Với tư cách là khách thể của văn hoá, con ngưòi tiếp nhận chức năng này của văn hoá và tự thanh lọc mình theo hướng vươn tới cái đẹp và khắc phục cái xấu trong mỗi ngưòi
Q c/iứ c n ă n g g iả i trí: Trong cuộc sốhg, ngoài hoạt động lao
động và sáng tạo, con người còn có nhu cầu giả trí Các hoạt động văn hoá, câu lạc bộ, bảo tàng lễ hội, ca nhạc, sẽ đáp ứng đưỢc các nhu cầu ấy Như vậy, sự giải trí bằng các hoạt động văn hoá là bổ ích, cần thiết, góp phần giúp cho con người lao động sáng tạo có hiệu quả hơn và giúp con người phát triển toàn diện
Với các chức năng trên, chứng tỏ văn hoá có một đời sông riêng, quy luật hoạt động riêng nhưng lại không nằm ngoài kinh tế và chính trị
Vì sự phát triển và hoàn thiện con ngưòi và xã hội là mục tiêu cao cả của văn hoá./
3 Di sản văn hoá là gì?
Di sả n văn h o á là toàn bộ kết quả sáng tạo văn hoá của
các th ế hệ trưóc để lại Theo UNESCO, di sản văn hoá gồm những di sản văn hoá hữu thể (Tangible) và di sản văn hoá
vô thể (Intangible)
Những di sản văn hoá hữu thể như; đình, đền, chùa, lăng,
mộ, nhà ở, thành quách, nón, quạt, giấy,
Những di sản văn hoá vô thể như các biểu hiện tượng
tn ín g và không sò thấy được của văn hoá được lưu truyền và biến đổi qua thòi gian, vối một sô" quá trình tái tạo của đông
Trang 14đảo cộng đồng Đó là: âm nhạcr-múa, ngôn ngữ, nghi thức, phong tục tập quán, y học, y dưỢc cổ truyền, nấu ăn và các món ăn, lễ hội, bí quyết và quy trình công nghệ các nghề truyền thôVig
Di sản văn hoá hữu thể và di sản văn hoá vô thể gắn bó hữu cơ vói nhau, như hai mặt của một tò giấy, khó mà tách biệt hai loại di sản văn hoá này được./
4 Hãy phân biệt các khái niệm văn hoá, văn minh, văn hiến, văn vật?
Đây là những khái niệm gần gũi, có liên quan vối nhau, song không đồng nhất
Văn hoá là một khái niệm bao trùm, có chứa cả giá trị vật
chất lẫn tinh thần Văn hoá luôn mang tính lịch sử, mang tính dân tộc Khái niệm văn hoá và các nền văn hoá cổ đại đều xuất phát từ các nước phương Đông có nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa: Trung Hoa, ấn Độ, Lưỡng Hà, Ai Câp Nền văn hoá phương Tây xuất hiện sớm nhất là văn hoá Hy Lạp
và La Mã cũng có nguồn gốc từ phưđng Đông, trên cơ*sỏ tiếp thu những thành tựu của các nền văn hoá Ai Cập và Lưỡng
Hà Các trung tâm vàn hoá cổ đại phương Đông đều hình thành ỏ vùng lưu vực các con sông lốn, là những nơi sản xuất nông nghiệp từ xưa đến nay
Văn minh (Văn = vẻ đẹp, minh = sáng) là khái niệm có
nguồn gốíc từ phương Tây đô thị, dùng để chỉ trình độ phát triển nhất định của văn hoá nhưng thiên về phương diện các giá trị vật chất, kỹ thuật Văn minh chỉ cho ta biết trình độ phát triển của vàn hoá; nó là đặc trưng của một thòi đại và có tính quốíc tế, đặc trưng cho một khu vực rộng lốn hoặc cả nhân loại Một dân tộc có trình độ vàn minh cao song nền văn hoá có khi lại rất nghèo nàn Ngược lại một dân tộc còn lạc hậu có khi lại có một nền văn hoá phong phú
10
Trang 15các giá trị tinh thần.
V ăn vật là khái niệm bộ phận của văn hoá, chỉ khác văn
hoá ở độ bao quát các giá trị Văn vật là truyền thông văn hoá thiên về các giá trị văn hoá vật chất ỏ một vùng đất biểu hiện
ở việc có nhiều nhân tài, nhiều di tích, công trình, hiện vật có
giá trị nghệ th u ật và lịch sử: T h ăn g L on g - Đ ông Đô - H à N ội
là m ả n h đ ấ t n g àn n ă m văn vật /.
5 Phân biệt các khái niệm anh hùng văn hoá, anh hùng dân tộc?
A nh hù n g văn h o á , theo khái niệm của các nhà folklore, là
những hình tượng nhân vật không có thật trong lịch sử, có chí khí lớn, có khí phách hiên ngang, có tính chất kỳ vỹ, có vai trò
to lớn trong sáng tạo những thành tựu văn hoá thuở khai thời (sinh ra con ngưòi, trời đất, chinh phục thiên nhiên, sáng tạo văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần ) Anh hùng văn hoá có thể là những thần linh theo dạng nhân hoá thiên nhiên như các vị thần vũ trụ, thần sáng tạo, khai mỗ tròi đất, đào sông đắp núi, thần giông nòi, thần mặt trăng mặt tròi Các vị này
đã “sáng tạo” ra hàng loạt các “sản phẩm” thiên nhiên (núi non, đầm hồ, gò đông, sông suốỉ, ruộng đồng ) chứ không phải thiên nhiên là đôi tượng khách quan đã có sẵn Đầu tiên, các thần linh (anh hùng văn hoá) hoàn toàn được nhiên hoá, tức là không có bóng dáng của con ngưòi trần tục Càng ngày, các anh hùng sáng tạo văn hoá tiếp theo càng gần gũi với đòi thường, tuy vẫn là thần linh, nhưng mang dáng dấp của các nhân vật văn hoá tham gia vào công cuộc lao động, chinh phục, cải tạo thiên nhiên, trần thế
A n h h ù n g d â n tộc, là những nhân vật có thật, kiệt xuất
trong lịch sử dựng nước, giữ nưóc, tạo dựng văn hoá văn minh
mà tên tuổi, hành động, chiến công gắn bó vối những công
n