Vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

Giả thuyết khoa học Nếu vận dụng được quy trình đã đề xuất thì có thể giúp giáo viên thiết kế, tổ chức được các hoạt động trải nghiệm trong việc dạy học yếu tố hình học trong môn Toán l

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

TRẦN THỊ VÂN KHÁNH

VẬN DỤNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Toán và phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học

HÀ NỘI - 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

TRẦN THỊ VÂN KHÁNH

VẬN DỤNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Toán và phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN VĂN ĐỆ

HÀ NỘI - 2019

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên , tôi xin bày tỏ lòng biết ơn, xin gửi lời cảm ơn chân thành

và sâu sắc nhất đến ThS Nguyễn Văn Đệ đã định hướng đề tài, tận tình

hướng dẫn, giúp đỡ tôi nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này

Đặc biệt tôi xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô khoa Giáo dục Tiểu học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã trang bị kiến thức và tạo điều kiện thuận lợi để tôi thực hiện đề tài

Xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu, các thầy cô giáo và các em HS trường Tiểu học Tiên Dương - Đông Anh - Hà Nội, trường Tiểu học Xuân Hòa - Phúc Yên - Vĩnh Phúc, trường Tiểu học Trưng Nhị - Phúc Yên - Vĩnh Phúc, những người thân đã động viên, khuyến khích, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi học tập, nghiên cứu để hoàn thành khóa luận

Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2019

Tác giả

Trần Thị Vân Khánh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu nêu trong khóa luận là trung thực, không trùng lặp với bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2019

Tác giả

Trần Thị Vân Khánh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Cấu trúc khóa luận 4

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4 5

1.1 Cơ sở lí luận 5

1.1.1 Đặc trưng của học tập trải nghiệm 5

1.1.1.1 Khái niệm 5

1.1.1.2 Bản chất của giáo dục trải nghiệm 6

1.1.1.3 Đặc điểm của giáo dục trải nghiệm 7

1.1.2 Vai trò của dạy học trải nghiệm trong dạy học môn toán ở tiểu học 9

1.1.3 Mô hình học thông qua trải nghiệm của David Kolb 10

1.1.4 Định hướng dạy học nội dung yếu tố hình học trong chương trình môn Toán lớp 4 12

1.1.4.1 Mục tiêu dạy học nội dung yếu tố hình học lớp 4 12

1.1.4.2 Nội dung yếu tố hình học lớp 4 13

1.1.4.3 Đặc điểm của nội dung yếu tố hình học lớp 4 13

1.1.4.4 Đặc điểm của học tập thông qua mô hình học trải nghiệm trong dạy học yếu tố hình học lớp 4 14

1.2 Cơ sở thực tiễn 15

1.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng 15

1.2.2 Đối tượng khảo sát thực trạng 15

1.2.3 Nội dung khảo sát thực trạng 15

1.2.4 Phương pháp điều tra 16

1.2.5 Kết quả khảo sát thực trạng 16

1.2.5.1 Nhận thức của giáo viên về tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp

4 theo mô hình học thông qua trải nghiệm 16

1.2.5.2 Thực trạng vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 ở môn Toán 17

1.2.5.3 Những thuận lợi và khó khăn khi vận dụng tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 4 theo mô hình học thông qua trải nghiệm 17

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 19

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỔ HÌNH HỌC LỚP 4 21

2.1 Nguyên tắc đề xuất quy trình 21

2.2.1 Nguyên tắc 1: Hoạt động trải nghiệm phải phù hợp với đặc điểm, nội dung, nguyên tắc dạy học môn Toán 21

2.2.2 Nguyên tắc 2: Phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán 22

2.2.3 Nguyên tắc 3: Các hoạt động trải nghiệm phù hợp với đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh tiểu học 22

2.2.4 Nguyên tắc 4: Đảm bảo vai trò của giáo viên và học sinh khi thực hiện hoạt động học tập trải nghiệm 23

2.2 Đề xuất quy trình dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 thông qua học tập trải nghiệm 24

2.3 Thiết kế giáo án dạy học yếu tố hình học trong chương trình môn Toán lớp 4 thông qua việc học tập trải nghiệm 28

2.3.1 Tiêu chí lựa chọn nội dung trong môn Toán có thể vận dụng học tập trải nghiệm 28

2.3.2 Ví dụ 28

2.3.2.1 Bài “Góc nhọn, góc tù, góc bẹt” 28

2.3.2.2 Bài “Diện tích hình bình hành” 36

2.3.2.3 Bài “Diện tích hình thoi” 43

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 51

KẾT LUẬN 52 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm 16 Bảng 2: Mức độ tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh 17

Đất nước ta đã và đang phát triển theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, bước vào thời kì phát triển mới với thời cơ mới, vận hội mới Cùng với đó là xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã đặt ra cho giáo dục một nhiệm vụ vô cùng quan trọng: đào tạo ra nguồn nhân lực có trình độ cao,

có năng lực, bản lĩnh, khả năng sáng tạo, đáp ứng được yêu cầu của xã hội

Nghị quyết 29 - NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 khóa VI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mĩ; dạy người, dạy chữ, dạy nghề” [1] Bên cạnh đó, theo chương trình Giáo dục phổ thông mới

đã đưa ra: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,…thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [2] Như vậy, mục tiêu giáo dục đã có sự thay đổi, từ chỗ yêu cầu người học “biết, hiểu” sang người học phải “làm được”

Để công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đạt tới thành công thì không thể không nói đến vị trí của bậc Tiểu học “ là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân” (Điều 2 luật Giáo dục)

Trong hệ thống Giáo dục quốc dân ở nước ta, bậc Tiểu học là bậc học vô cùng quan trọng, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển một cách toàn diện, hài hòa về phẩm chất, năng lực và tinh thần ở học sinh để học sinh có thể học tập suốt đời Trong đó, môn Toán là môn học có vai trò quan trọng ở Tiểu học Môn Toán giúp học sinh phát triển tư duy, sáng tạo, rèn luyện trí thông

Học tập thông qua mô hình học trải nghiệm là một trong những hướng dạy học để phát triển năng lực học sinh hiện nay Học tập trải nghiệm trong dạy học đã được rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu và ứng dụng có hiệu quả bắt đầu ở Hoa Kì từ những năm 20 của thế kỉ XX như David Kolb, Aristotle,… Xu hướng dạy học này nhanh chóng lan rộng đi khắp các châu lục và đạt được nhiều thành tựu Ở Việt Nam cũng có một số nhà nghiên cứu

về học tập trải nghiệm Học tập trải nghiệm là một phương pháp hiệu quả, tạo được hứng thú, niềm đam mê tìm tòi, khám phá ở học sinh Qua đó, học sinh

có niềm tin vào những kiến thức đã được học trên ghế nhà trường Trong quá trình học tập thông qua mô hình trải nghiệm, học sinh được hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cần thiết của một công dân tương lai

Nhận thức được vị trí và tầm quan trọng của mô hình học tập trải nghiệm, chính vì thế hoạt động trải nghiệm đã đưa vào là một hoạt động bắt buộc trong chương trình Giáo dục phổ thông mới Với đặc trưng của mình, yếu tố hình học trong môn Toán lớp 4 chứa đựng nhiều cơ hội có thể tổ chức

và tổ chức thành công, hiệu quả mô hình học tập trải nghiệm Trong Bản dự thảo chương trình môn Toán đã xác định hoạt động trải nghiệm là hoạt động không thể thiếu trong nội dung dạy học [3] Tuy nhiên, học tập trải nghiệm ở trường Tiểu học nói chung và môn Toán nói riêng vẫn là mô hình chưa được

áp dụng rộng rãi và còn gặp nhiều khó khăn trong tổ chức

Vì những lí do trên tôi chọn đề tài nghiên cứu cho khóa luận là: “Vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất quy trình thiết kế một số giáo án dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 thông qua việc học tập trải nghiệm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học môn Toán

3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 4 theo mô hình học thông qua trải nghiệm

- Đánh giá thực trạng sử dụng dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong khi dạy một số yếu tố hình học lớp 4

- Nghiên cứu nội dung chương trình môn Toán lớp 4

- Thiết kế một số giáo án dạy học yếu tố hình học lớp 4 thông qua việc học tập trải nghiệm

4 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học yếu tố hình học lớp 4 thông qua học tập trải nghiệm

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Thiết kế một số giáo án dạy học yếu tố hình học lớp 4 theo mô hình học thông qua học tập trải nghiệm

4.3 Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn nôi dung nghiên cứu: Đề tài tiến hành nghiên cứu các nội dung dạy học yếu tố hình học trong chương trình môn Toán lớp 4 có thể áp dụng mô hình học thông qua việc học tập trải nghiệm

- Giới hạn địa bàn nghiên cứu: Tiến hành khảo sát, điều tra ở các trường Tiểu học:

+ Trường Tiểu học Tiên Dương - Đông Anh - Hà Nội

+ Trường Tiểu học Trưng Nhị - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

+ Trường Tiểu học Xuân Hòa - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng được quy trình đã đề xuất thì có thể giúp giáo viên thiết

kế, tổ chức được các hoạt động trải nghiệm trong việc dạy học yếu tố hình học trong môn Toán lớp 4, từ đó sẽ nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học môn Toán ở trường Tiểu học

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các tài liệu Tâm lí học, Giáo dục học và Lí luận dạy học

bộ môn Toán có liên quan đến đề tài

4

- Nghiên cứu các tài liệu về dạy học thông qua trải nghiệm

- Nghiên cứu SGK, sách bài tập, SGV, sách tham khảo bộ môn Toán lớp 4

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Tiến hành dự giờ, trao đổi, tham khảo ý kiến một số GV dạy giỏi, có kinh nghiệm để tìm hiểu thực tiễn dạy học yếu tố hình học trong môn Toán lớp 4

- Tiến hành điều tra thực trạng dạy học yếu tố hình học lớp 4 ở trường Tiểu học qua phiếu điều tra

6.3 Phương pháp xử lý số liệu

Thống kê số liệu sau khi điều tra thực trạng dạy học yếu tố hình học lớp

4 trong môn Toán ở trường Tiểu học

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, danh mục Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung khóa luận được tổ chức thành hai chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

Chương 2 Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

5

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA

HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Đặc trưng của học tập trải nghiệm

1.1.1.1 Khái niệm

Hiện nay, học tập trải nghiệm là xu thế dạy học được nhiều quốc gia quan tâm, nghiên cứu và áp dụng trong nhà trường và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó Trong chương trình giáo dục phổ thông giai đoạn sau năm 2018 đã nêu: “Chương trình giáo dục phổ thông đảm bảo phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức

cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống” [2]

Trải nghiệm được hiểu như sau: “trải” là từng biết, từng trải qua;

“nghiệm” là ngẫm, suy xét, chứng thực Theo nghĩa đơn giản thì “Trải nghiệm

có thể hiểu là những gì mà con người đã từng biết, từng trải qua trong thực tế đem lại những bài học, kinh nghiệm.”

Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S cho rằng “trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kĩ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”

Dưới góc độ của triết học, “trải nghiệm là một phạm trù của triết học, được đúc rút từ hoạt động của con người ở mọi mặt, như một thể thống nhất giữa kiến thức, kĩ năng và ý chí Đặc trưng bằng cơ chế kế thừa di sản văn hóa, xã hội, văn hóa, lịch sử”

Dưới góc nhìn sư phạm, “trải nghiệm là một trong những phương pháp đào tạo, trong điều kiến thức thực tế hay lí thuyết nhất định, để thiết lập hay minh họa cho một quan điểm, lí luận cụ thể” Do đó, để giáo dục học sinh học

6

đạt hiệu quả tốt thì cần gắn lí thuyết với thực tiễn, không chỉ học lí thuyết suông Không chỉ dạy học sinh những kiến thức trong sách vở mà hướng dẫn học sinh áp dụng các kiến thức ấy vào thực tế cuộc sống Chỉ có việc học đi đôi với hành mới giúp học sinh khắc sâu kiến thức, sẵn sàng xử lí các tình huống gặp phải trong cuộc sống

Từ các quan điểm trên, trải nghiệm được hiểu một cách ngắn gọn như sau: “Trải nghiệm là quá trình con người tiếp xúc, tham gia vào các sự kiện, hoạt động trực tiếp với đối tượng, sự vật hay hiện tượng để thu thập các kiến thức, kĩ năng từ đó đúc rút được những bài học, kinh nghiệm quý báu.”

1.1.1.2 Bản chất của giáo dục trải nghiệm

Trong quá trình giáo dục, giáo viên giữ vai trò chủ đạo trong việc định hướng, tổ chức, điều chỉnh hoạt động của học sinh Vai trò đó được thể hiện qua việc người giáo viên phải xác định được mục đích, mục tiêu giáo dục cho học sinh Qua đó, giáo viên xác định nội dung, phương pháp, phương tiện và hình thức giáo dục cho phù hợp với nội dung và đối tượng học sinh Từ đó, học sinh tự giác trong quá trình lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo

và phát huy được năng lực của bản thân mình

Quá trình giáo dục Tiểu học chủ yếu là quá trình nhận thức của học sinh dưới sự định hướng, hướng dẫn, tổ chức, hỗ trợ của giáo viên Trong quá trình này, học sinh đóng vai trò là chủ thể chính trong quá trình lĩnh hội tri thức thông qua các hoạt động học tập

Giáo dục trải nghiệm là quá trình giáo dục được tiến hành dựa trên những vốn sống, kinh nghiệm và việc học sinh sử dụng các giác quan Nó khác với giáo dục truyền thống Giáo dục truyền thống là “quá trình truyền thụ kiến thức của người dạy cho người học; bao gồm một hệ thống tri thức khoa học được sắp xếp và cấu trúc một cách chặt chẽ theo logic của lĩnh vực khoa học đó mà người dạy cần phải truyền đạt cho người học” Trong quá trình giáo dục này, học sinh ít được trải nghiệm, bị thụ động và phụ thuộc trong quá trình lĩnh hội kiến thức Ở giáo dục trải nghiệm, học sinh được trải nghiệm thực tế để tích lũy và kiểm chứng kiến thức lí thuyết Học sinh sử

7

dụng toàn bộ khả năng về trí tuệ, cảm xúc, thể chất, kỹ năng để sáng tạo, giải quyết vấn đề thông qua việc tìm tòi, đặt câu hỏi và đưa ra quyết định Thông qua quá trình thực hiện và những điều học được từ trải nghiệm đó học sinh có những nền tảng cơ sở cho bản thân, mở rộng mối quan hệ bạn bè và thế giới xung quanh “Trải nghiệm trở thành quá trình học tập khi học sinh được động não và phản hồi từ đó rút ra bài học, kinh nghiệm và vận dụng nó vào những tình huống khác nhau trong cuộc sống” [13] Trong quá trình học tập trải nghiệm, giáo viên tạo ra môi trường học tập phù hợp, thuận lợi để hướng dẫn học sinh có thể tự mình tham gia trải nghiệm thực tế Từ đó, học sinh tìm ra tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát huy năng lực của chính mình

Giáo dục trải nghiệm được xây dựng trên quan điểm lấy người học làm trung tâm Học sinh được hoạt động, phát huy những kinh nghiệm của bản thân kết hợp với việc tri giác trực tiếp vào đối tượng, sự vật Giúp học sinh phát triển được tối đa các tố chất có sẵn, phát huy được năng lực tiềm ẩn của

họ Phát huy được tính chủ động, sáng tạo và chú trọng đến sự phát triển nhân cách, tính sáng tạo trong việc giải quyết vấn đề trong cuộc sống

Tóm lại, “bản chất của giáo dục trải nghiệm là quá trình học tập được tiến hành từ những kinh nghiệm sẵn có và việc sử dụng các giác quan của học sinh.”

1.1.1.3 Đặc điểm của giáo dục trải nghiệm

a, Giáo viên và học sinh có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau

“Trong quá trình trải nghiệm, giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh Ngoài ra, giáo viên đóng vai trò hỗ trợ, giúp đỡ, kiểm tra, đánh giá quá trình trải nghiệm của học sinh Giáo viên là người giúp học sinh tổng kết lại kiến thức mà trẻ thu được chứ không phải là người cung cấp kiến thức Học sinh là người trực tiếp thực hiện hoạt động trải nghiệm mà giáo viên tổ chức để tìm tòi kiến thức, kiến tạo tri thức cho bản thân Thông qua hoạt động trải nghiệm, học sinh không chỉ có được kiến thức

mà còn thu lại được kinh nghiệm, vốn sống, đồng thời hình thành kĩ năng và phát triển năng lực cho chính bản thân mình Để giúp trẻ hứng thú, hào hứng khi tham gia trải nghiệm thì giáo viên phải là người nắm bắt được học sinh có

8

nhu cầu khám phá điều gì để tổ chức hoạt động cho phù hợp Bởi chính sự hứng thú, tò mò của học sinh về đối tượng trải nghiệm mới thúc đẩy trẻ tham gia tích cực vào hoạt động trải nghiệm.”

b, Giáo dục trải nghiệm là quá trình học tập tích cực, sáng tạo và hiệu quả

“Đặc trưng của giáo dục trải nghiệm là quá trình tham gia vào các hoạt động thực tế để tìm tòi, khám phá tri thức Xuất phát từ nội dung các bài học, giáo viên tổ chức hoạt động trải nghiệm phù hợp để học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo phù hợp Việc tham gia vào các hoạt động trải nghiệm, đòi hỏi học sinh cần phải sử dụng các giác quan để tri giác đối tượng và vận dụng tối đa những kinh nghiệm của bản thân Chính vì vậy, học sinh cần phải tích cực, tự giác tham gia vào hoạt động để có thể tự mình tìm ra những kiến thức mới Từ đó, học sinh sáng tạo ra những cái mới giúp phát triển trí tuệ, tư duy, kĩ năng và kĩ xảo của bản thân mình Điều này rất quan trọng trong dạy học môn Toán, đặc biệt là môn Toán lớp 4 Vì Toán lớp 4 có vai trò quan trọng trong việc củng cố kiến thức của các lớp dưới mà còn cung cấp những tri thức quan trọng để học sinh tự tin học tiếp những lớp trên Chính vì thế, học tập thông qua trải nghiệm là hình thức tốt để học sinh có thể khắc sâu kiến thức.”

c, Giáo dục trải nghiệm nhấn mạnh đến việc tổ chức cho học sinh hoạt động học tập thông qua sai lầm

“Bản chất của quá trình giáo dục trải nghiệm là quá trình học tập được tiến hành từ những kinh nghiệm sẵn có và việc sử dụng các giác quan của học sinh Để có được tri thức và kinh nghiệm mới, đòi hỏi học sinh phải trực tiếp tri giác đối tượng thông qua các hoạt động cụ thể Trải nghiệm có được hiệu quả khi học sinh được trực tiếp tham gia, học sinh động não và phản hồi, từ

đó, rút ra được kiến thức và vận dụng vào các trường hợp khác Động não và phản hồi nhằm mục đích có được sự đánh giá trung thực, khách quan nhất, trong đó, mọi sai lầm được đánh giá một cách khách quan và tất nhiên sai lầm cũng đem lại những bài học.” Nhà khoa học nổi tiếng Thomas Edison đã nói:

“Tôi chưa thất bại Tôi chỉ là đã tìm ra 10000 cách không hoạt động” Những sai lầm đó là những kinh nghiệm để lần sau các em không mắc phải nữa

9

Đúng vậy, học tập từ những sai lầm sẽ kích thích học sinh tìm ra những hướng mới để lĩnh hội tri thức Vì vậy, sai lầm mà học sinh mắc phải trong quá trình học tập là một trong những động thái giúp trẻ tìm ra tri thức

d, Giáo dục trải nghiệm đòi hỏi sự phối hợp của các lực lượng giáo dục trong

và ngoài nhà trường

Giáo dục trải nghiệm đòi hỏi học sinh được hoạt động thực tế, vì vậy, hình thức và môi trường học tập cũng đa dạng và phong phú Vậy nên, hoạt động trải nghiệm đạt kết quả tốt thì đòi hỏi các lực lượng giáo dục phải liên kết, phối hợp với nhau một cách nhịp nhàng Các lực lượng giáo dục ấy không phải chỉ là giáo viên mà còn là phụ huynh, các nhà khoa học,… cũng là những người giúp tạo nên một môi trường học tập hiệu quả cho học sinh khám phá, tìm tòi và lĩnh hội tri thức

e, Ý nghĩa của giáo dục thông qua học tập trải nghiệm

Giáo dục trải nghiệm đem lại những ý nghĩa to lớn đó là:

- Tạo nên sự bình đẳng giữa giáo viên và học sinh, giữa các học sinh với nhau

- Khuyến khích học sinh bộc lộ bản thân

- Học sinh phát huy được sự năng động, sáng tạo

- Học sinh có cơ hội phát triển năng lực của bản thân

- Học tập dựa trên những kiến thức, kinh nghiệm của học sinh

- Lớp học có một bầu không khí thoải mái, vui vẻ, hào hứng, sôi nổi Tóm lại, “khi vận dụng học tập trải nghiệm vào trong dạy học, giáo viên cần xây dựng hoạt động dựa trên những kinh nghiệm sẵn có của học sinh; chú

ý khơi gợi sự tham thích, tò mò khám phá tri thức mới trong học sinh Việc trẻ tích cực tham gia vào hoạt động là điều quan trọng hơn cả trong trải nghiệm.”

1.1.2 Vai trò của dạy học trải nghiệm trong dạy học môn toán ở tiểu học

Trong chương trình giáo dục phổ thông giai đoạn sau năm 2018 đã nêu

rõ “mục tiêu của chương trình là phát triển ở học sinh theo hướng toàn diện” [2] Dạy học môn Toán cũng không nằm ngoài xu thế đó Chính vì thế, môn Toán không thể dạy mãi theo hướng giáo dục truyền thống Trong đó, “giáo

Nguyên tắc trực quan là nguyên tắc được đảm bảo trong quá trình dạy học trải nghiệm Thật vậy, học sinh được trực tiếp sử dụng các giác quan để cầm, nắm, quan sát,… đối tượng Bởi việc học được quan niệm là quá trình học sinh khám phá ra kiến thức mới qua việc tham gia các hoạt động trải nghiệm thực tế và sử dụng kiến thức, kinh nghiệm sẵn có

Để học sinh Tiểu học học tập tốt môn Toán thì cần phải xây dựng cho các em niềm tin về vị trí và vai trò quan trọng của môn Toán đối với đời sống của con người trong xã hội ngày nay Từ đó, khuyến khích học sinh hăng hái tìm tòi, sẵn sàng học hỏi, khám phá để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mỗi học sinh trong quá trình học tập môn Toán

Dạy học trải nghiệm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của học sinh Tiểu học Học sinh hứng thú và dễ dàng tiếp nhận những gì thông qua các mô hình cụ thể, trò chơi, tranh ảnh hơn những tiết học khô khan xoay quanh con số, hình vẽ Nhờ việc được tiếp xúc trực tiếp các sự vật, hiện tượng

và tình huống trong thực tế mà học sinh có cơ hội ứng dụng những tri thức của Toán học Từ đó, học sinh cảm nhận được sự gần gũi của Toán học đối với đời sống và thêm yêu thích học môn Toán

Thông qua dạy học trải nghiệm, học sinh được phát huy sự tích cực, sáng tạo và phát triển năng lực của bản thân để khám phá, phát hiện những tri thức trừu tượng của Toán học một cách trực quan nhất Qua đó, học sinh tự tích lũy cho mình vốn kinh nghiệm quý báu để vận dụng trong các trường hợp gặp phải trong cuộc sống

1.1.3 Mô hình học thông qua trải nghiệm của David Kolb

Nhà lý luận giáo dục Hoa Kỳ - David Kolb đã nghiên cứu và cho ra đời công trình về học tập thông qua trải nghiệm Ông cho rằng: “Học tập là quá

11

trình mà trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm Kiến thức là kết quả từ sự kết hợp của nhận thức và chuyển đổi kinh nghiệm” Có nghĩa là “giáo dục dựa vào hoạt động trải nghiệm liên quan trực tiếp đến vốn sống, kinh nghiệm của cá nhân học sinh.” Học tập là một quá trình diễn ra đòi hỏi sự nỗ lực của bản thân học sinh trong môi trường học tập Chính vì thế, để kinh nghiệm học tập được xác định thì theo David Kolb học sinh cần phải thực hiện những điều sau:

- Học sinh sẵn sàng tham gia vào hoạt động trải nghiệm

- Học sinh tham gia vào các trải nghiệm một cách tích cực

- Học sinh cần có khả năng suy ngẫm về những điều mình được trải nghiệm

- Phân tích vấn đề để rút ra kiến thức, kinh nghiệm cho bản thân

- Học sinh biết áp dụng kiến thức rút ra từ trải nghiệm vào các tình huống khác và trong thực tế cuộc sống

David Kolb đã giới thiệu một mô hình học tập thông qua trải nghiệm bao gồm bốn giai đoạn trong một vòng tròn khép kín

Hình 1: Mô hình học tập thông qua trải nghiệm của David Kolb

- Quan sát phản chiếu: “Học sinh suy nghĩ lại các hoạt động và kiểm tra một cách hệ thống những kinh nghiệm đã có, từ đó phát hiện ra những đặc điểm, ý nghĩa của đối tượng” Nghĩa là người học cần phải xem xét, phân tích lại quá trình tham gia thực hiện hoạt động Giai đoạn này đòi hỏi sự sáng tạo

và óc phân tích của học sinh

- Kinh nghiệm hóa: “Từ việc được trực tiếp tri giác đối tượng, phân tích, suy ngẫm sâu sắc, học sinh rút ra những khái niệm, kiến thức và đúc kết bài học mới từ quá trình trải nghiệm Đây chính là giai đoạn quan trọng để kinh nghiệm được chuyển hóa thành tri thức và lưu trữ lại trong não bộ.”

- Thử nghiệm tích cực: “Học sinh có được bài học chính xác từ việc trải nghiệm, sự phân tích, khái quát hóa và đúc kết kinh nghiệm Học sinh sẽ có kế hoạch và phương án chủ động để áp dụng những kinh nghiệm, bài học vào thực

tế để kiểm nghiệm.” Việc này hết sức quan trọng để hình thành nên tri thức

1.1.4 Định hướng dạy học nội dung yếu tố hình học trong chương trình môn Toán lớp 4

1.1.4.1 Mục tiêu dạy học nội dung yếu tố hình học lớp 4

Yếu tố hình học là một trong những mạch kiến thức quan trọng trong chương trình môn Toán lớp 4 Để nắm được khái niệm đòi hỏi học sinh phải

có khả năng trừu tượng hóa, khái quát hóa Việc lĩnh hội kiến thức phải trải qua một quá trình đòi hỏi sự nỗ lực của học sinh

Theo [7], “Dạy học yếu tố hình học lớp 4 nhằm làm cho học sinh có những biểu tượng ban đầu, đặc điểm của góc và hình Học sinh có biểu tượng ban đầu về góc, góc nhọn, góc tù, góc bẹt Học sinh nhận dạng, vẽ được hai đường thẳng vuông góc, hai đường thẳng song song Nhận dạng được hình bình hành, hình thoi theo đặc điểm về cạnh, góc của hình đó Một trong những mục

13

tiêu quan trọng đó là học sinh xây dựng được công thức tính chu vi và diện tích hình bình hành, hình thoi và biết áp dụng công thức đó vào giải quyết các tình huống khác Đồng thời dạy học nội dung này nhằm củng cố kiến thức có liên quan đến môn Toán Qua đó hình thành cho học sinh kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, trừu tượng hóa, khái quát hóa, kích thích trí tượng tượng và phát triển năng lực, tư duy cho học sinh Thông qua việc dạy học yếu tố hình học, giáo viên bồi dưỡng cho học sinh niềm vui, sự ham thích khi học môn Toán.”

1.1.4.2 Nội dung yếu tố hình học lớp 4

Toàn bộ nội dung yếu tố hình học trong chương trình Toán lớp 4 gồm

17 tiết Trong đó, có 7 tiết hình thành kiến thức mới, 10 tiết thực hành và ôn tập Theo [7], các nội dung sẽ được dạy như sau:

"- Góc nhọn, góc tù, góc bẹt

- Giới thiệu hai đường thẳng vuông góc, hai đường thẳng song song

- Thực hành vẽ hai đường thẳng vuông góc, hai đường thẳng song song, vẽ hình vuông, hình chữ nhật

- Giới thiệu hình bình hành Diện tích hình bình hành

- Giới thiệu hình thoi Diện tích hình thoi.”

1.1.4.3 Đặc điểm của nội dung yếu tố hình học lớp 4

Nội dung yếu tố hình học được dạy trong 17 tiết Các bài học được dạy đan xen với các mạch kiến thức khác một cách hợp lí Có thể thấy thời lượng dạy học và lượng kiến thức khá khiêm tốn phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh lớp 4 Nội dung yếu tố hình học lớp 4 có một số đặc điểm như sau:

Nội dung dạy học các yếu tố hình học trong Toán 4 đã bổ sung, hoàn thiện và có tính khái quát hoá, hệ thống hoá các kiến thức về mạch kiến thức

đã học, phù hợp với đặc điểm của giai đoạn học tập mới Ví dụ: “ở lớp 3 học sinh được học góc vuông, lên lớp 4 học sinh được học các góc không vuông

là góc nhọn, góc tù, góc bẹt Học sinh có được khái niệm về góc mở rộng hơn, biết được mối quan hệ giữa các góc Học về hình tứ giác, học sinh được biết

hệ thống các hình tứ giác như hình vuông, hình chữ nhật, hình bình hành, hình thoi Cùng với đó các đặc điểm về yếu tố cạnh, góc, đỉnh của mỗi hình

14

và được xét trong mỗi quan hệ giữa các hình với nhau Nhờ việc học sinh đã được làm quen cách xây dựng quy tắc mới bằng cách cắt ghép hình nên khi xây dựng quy tắc, công thức tính diện tích hình bình hành, hình thoi cũng trở nên đơn giản hơn.”

Nội dung dạy học các yếu tố hình học trong chương trình môn Toán lớp 4 có cấu trúc hợp lý Nội dung được sắp xếp đan xen với các mạch kiến thức, các mạch kiến thức bổ trợ cho nhau, phù hợp với từng giai đoạn phát triển học tập của học sinh Ví dụ: “Giải toán có nội dung hình học (tính diện tích hình bình hành hình thoi) đã đề cập đến nhiều đơn vị đo đại lượng: cm2,

dm2, m2 cùng với các phép tính số học thực hiện trên số đo đại lượng đó Sau khi học biểu thức có chứa chữ thì các quy tắc tính diện tích, chu vi các hình được khái quát thành các công thức chữ nên khi thực hiện các công thức đó

để tính chu vi, diện tích các hình học sinh có dịp củng cố kĩ năng tính giá trị biển thức có 2, 3 chữ đã học.”

Nội dung dạy học các yếu tố hình học trong Toán 4 đã thể hiện đúng mức độ yêu cầu cơ bản về kiến thức, kĩ năng phù hợp với chuẩn của mạch kiến thức đó Đồng thời cũng quan tâm tới phát triển năng lực cá nhân học sinh như hình thành trí tưởng tượng không gian, phát triển tính hệ thống khái quát Trong chương trình môn Toán lớp 4, nội dung dạy các yếu tố hình học theo hướng tăng cường các bài luyện tập, thực hành Nội dung dạy học dành cho luyện tập, thực hành chiếm đến trên 70% nội dung dạy học các yếu tố hình học ở lớp 4

1.1.4.4 Đặc điểm của học tập thông qua mô hình học trải nghiệm trong dạy học yếu tố hình học lớp 4

Nội dung hình học có tính trừu tượng, khái quát Vì vậy, khi dạy học mạch kiến thức này, để học sinh nắm vững, hiểu sâu kiến thức thì yêu cầu cần thiết đó chính là học sinh được tự hình thành kiến thức cho mình Dựa vào kiến thức sẵn có cùng với việc tham gia hoạt động thực hành, học sinh tìm tòi

và hình thành cho mình kiến thức mới Bằng việc trải nghiệm, kinh nghiệm học tập của học sinh sẽ được hình thành Giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức để các em vận dụng kinh nghiệm sẵn có, phát huy năng lực của mình để hoàn thành nhiệm vụ học tập Ta có thể nói rằng, học tập

đó, các kĩ năng thực hành, xử lí tình huống sẽ được bộc lộ rõ, học sinh tự tin, mạnh dạn nói lên quan điểm của mình, phát huy tối đa khả năng của bản thân

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng

Trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục hiện nay, việc tổ chức học hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong quá trình dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 là cần thiết Tìm hiểu nhận thức của giáo viên về việc tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong quá trình dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 Đồng thời tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh

Từ đó, làm cơ sở để đối chiếu với lí luận và đưa ra quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán ở trường Tiểu học

1.2.2 Đối tượng khảo sát thực trạng

Để thu được kết quả điều tra, tiến hành điều tra, thu thập thông tin từ 60 giáo viên đã và đang trực tiếp giảng dạy lớp 4 trường Tiểu học Tiên Dương - Đông Anh - Hà Nội, trường Tiểu học Trưng Nhị - Phúc Yên - Vĩnh Phúc và trường Tiểu học Xuân Hòa - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

1.2.3 Nội dung khảo sát thực trạng

Khảo sát được tập trung vào những vấn đề sau:

- Nhận thức của giáo viên về tổ chức học tập trải nghiệm cho học sinh trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

- Thực trạng vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 ở môn Toán

- Những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

16

1.2.4 Phương pháp điều tra

Trực tiếp phỏng vấn giáo viên, học sinh và kết hợp với việc sử dụng phiếu điều tra

Tầm quan trọng của

hoạt động trải nghiệm

Đánh giá của giáo viên

Bảng 1: Tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm

Bảng trên cho thấy kết quả tương đối khách quan Kết quả thu được cụ thể như sau: 61,7% GV được điều tra cho rằng hoạt động trải nghiệm rất quan trọng, 25% cho rằng quan trọng, 13,3% nghĩ rằng bình thường và 0% thấy không quan trọng Điều này chứng tỏ các giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4

Trên thực tế, khả năng giáo viên còn hạn chế khi vận dụng phương pháp, nhiều giáo viên còn lúng túng, khó khăn khi thực hiện PPDH mới này

Vì thế, việc nâng cao hiểu biết của giáo viên để áp dụng thành thạo và có hiệu quả phương pháp này vào dạy học là rất cần thiết Từ đó, chất lượng dạy học yếu tố hình học nói riêng và môn Toán lớp 4 nói chung sẽ được nâng cao, tạo cho học sinh hứng thú khi học tập, tiếp thu tri thức mới

17

Từ kết quả khảo sát, ta có thể khẳng định rằng: “giáo viên đều thấy rằng vận dụng học tập trải nghiệm vào dạy học một số yếu tố hình học là vô cùng cần thiết để đem lại hiệu quả cao trong dạy học môn Toán.”

1.2.5.2 Thực trạng vận dụng học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 ở môn Toán

Để tìm hiểu mức độ tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học một

số yếu tố hình học lớp 4, tôi đã tiến hành điều tra và thu thập thông tin Kết quả điều tra được tổng kết và thể hiện trong bảng sau:

Bảng 2: Mức độ tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh

Nhìn vào kết quả của bảng số liệu trên, ta thấy:

Trên thực tế có đến 30% giáo viên được điều tra chưa bao giờ tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm, 28,32% giáo viên hiếm khi sử dụng, 25% thỉnh thoảng áp dụng và chỉ có 16,68% số đó sử dụng nó thường xuyên

Mặc dù nhận thức được tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 nhưng việc vận dụng phương pháp còn thấp và chưa phổ biến

1.2.5.3 Những thuận lợi và khó khăn khi vận dụng tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 4 theo mô hình học thông qua trải nghiệm

a, Thuận lợi

- Giáo viên luôn được ban giám hiệu nhà trường tạo mọi điều điện cũng như cơ sở vật chất khi tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm

18

- Nhà trường có cơ sở vật chất đầy đủ, khang trang, đáp ứng yêu cầu để

tổ chức hoạt động cho học sinh trải nghiệm

- Giáo viên nhiệt tình, tích cực trau dồi kiến thức, tham gia lớp tập huấn, bồi dưỡng nâng cao chuyên môn về tổ chức hoạt động trải nghiệm

- Nội dung của hoạt động trải nghiệm phù hợp, có tính khả thi, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Kiến thức thiết thực, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh nhờ

đó học sinh có thể vận dụng kinh nghiệm sẵn có của bản thân mình phục vụ cho việc hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập

b, Khó khăn

- Trình độ giáo viên chưa đồng đều Để phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh, giáo viên cần nắm vững yêu cầu nội dung giáo dục, mục tiêu cần đạt để thiết kế hoạt động để học sinh đi tìm tri thức mới Muốn

tổ chức một hoạt động trải nghiệm thành công cho học sinh, giáo viên cần có trình độ nhất định

- Giáo viên còn gặp những khó khăn trong quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm do học sinh chưa quen với phương pháp mới, còn phụ thuộc vào giáo viên

- Nhiều lớp có quá đông học sinh nên giáo viên chưa quan tâm sát sao đến tất cả các học sinh

- Trình độ của học sinh chưa đồng đều

19

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Học tập thông qua trải nghiệm là học sinh tham gia vào hoạt động để tự mình tìm tòi, chuyển hóa kiến thức cho bản thân Thông qua phương pháp học tập này, học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát triển năng lực cho bản thân mình

“Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, hoạt động trải nghiệm được đưa vào là hoạt động bắt buộc đối với tất cả các lớp từ lớp 1 đến lớp 12” Bên cạnh đó, mỗi môn học đều yêu cầu lồng ghép hoạt động trải nghiệm Môn Toán là môn học chứa đựng nhiều cơ hội tổ chức được các hoạt động trải nghiệm Thông qua học tập trải nghiệm, học sinh có được cái nhìn toàn diện về mối liên hệ giữa các kiến thức của môn Toán với các môn học khác, với cuộc sống thực tế Học sinh được kiểm chứng kiến thức lí thuyết trong môi trường thực tế, nhờ đó mà các em có niềm tin vào những điều được học trên lớp Từ

đó, tăng niềm thích thú, tích cực tham gia vào các hoạt động học tập

Công trình nghiên cứu của David Kolb đã cho thấy tầm quan trọng của dạy học thông qua học tập trải nghiệm đối với sự phát triển toàn diện của học sinh Mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb gồm 4 giai đoạn đã mô tả quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm Trong quá trình học tập ấy, ông nhấn mạnh đến khởi nguồn của trải nghiệm bắt đầu từ những kinh nghiệm có sẵn của học sinh Để thực hiện thành công hoạt động học tập này, giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh trực tiếp tham gia, vận dụng kinh nghiệm của bản thân để thu thận thông tin từ đó khám phá ra kiến thức mới, đồng thời, áp dụng vào giải quyết các tình huống trong cuộc sống Khi học sinh tham gia trải nghiệm là quá trình học sinh tự mình kiến tạo tri thức và kinh nghiệm mới cho bản thân mình

Kết quả khảo sát thực trạng đối với 60 giáo viên đã và đang trực tiếp giảng dạy lớp 4 tại trường Tiểu học Tiên Dương - Đông Anh - Hà Nội, trường Tiểu học Xuân Hòa - Phúc Yên - Vĩnh Phúc, trường Tiểu học Trưng Nhị - Phúc Yên - Vĩnh Phúc cho thấy: các giáo viên đã nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của học tập thông qua trải nghiệm trong dạy học một số yếu tố hình học đối với chất lượng dạy học cũng như sự phát triển toàn diện của học

20

sinh Mặc dù nhận biết được tầm quan trọng của nó nhưng việc sử dụng còn hạn chế do giáo viên vẫn thiếu kĩ năng để thiết kế và tổ chức hoạt động theo phương pháp mới này

Những vấn đề lí luận và thực tiễn này sẽ là cơ sở quan trọng giúp cho việc đề xuất quy trình thiết kế một số giáo án dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 thông qua việc học tập trải nghiệm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học môn Toán

21

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỔ HÌNH HỌC LỚP 4

2.1 Nguyên tắc đề xuất quy trình

2.2.1 Nguyên tắc 1: Hoạt động trải nghiệm phải phù hợp với đặc điểm, nội dung, nguyên tắc dạy học môn Toán

“Về đặc điểm, môn Toán là môn học có tính khái quát, tính trừu tượng, tính thực tiễn phổ dụng, tính lôgic và tính thực nghiệm Khi trình bày môn Toán ở trường Tiểu học, do đặc điểm lứa tuổi và lý do sư phạm nên có phần châm chước về tính lôgic” Tuy nhiên, khi xây dựng chương trình trong sách giáo khoa, chương trình môn Toán vẫn được sắp xếp một cách lôgic và hệ thống “Tri thức trước là nền tảng để tiếp thu tri thức sau, tri thức sau dựa vào tri thức trước để phát triển và nâng cao hơn.” Do vậy, việc dạy học một số yếu

tố hình học lớp 4 thông qua học tập trải nghiệm cho học sinh cần phải đảm bảo tính khoa học và gắn liền với thực tiễn nhưng vẫn phải đảm bảo tính lôgic và đầy đủ về mặt ý nghĩa

Khi dạy học một số yếu tố hình học thông qua học tập trải nghiệm cho học sinh lớp 4 cần chú ý đảm bảo sự thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng, giữa hoạt động hướng dẫn của giáo viên và hoạt động học tập trải nghiệm của học sinh Trong quá trình trải nghiệm, giáo viên phải tổ chức được các hoạt động trải nghiệm giúp cho học sinh vận dụng được những kinh nghiệm của bản thân để tìm tòi, khám phá, lĩnh hội được các tri thức mới, từ đó hình thành được kĩ năng, kĩ xảo Giáo viên tổ chức các hoạt động cho học sinh nhằm hệ thống những tri thức khoa học hiện đại nhằm tạo nên một hệ thống toàn vẹn những kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và phát triển năng lực cho học sinh

Trong chương trình môn Toán lớp 4, các yếu tố hình học được dạy ở chương hai, chương ba, chương bốn “Các yếu tố hình học được rải rác và sắp xếp xen kẽ với các mạch kiến thức số học, yếu tố đại số, đo đại lượng và giải toán nhằm tạo mối liên hệ và hỗ trợ chặt chẽ giữa các mạch kiến thức” [7] Vì vậy, khi xây dựng hoạt động trải nghiệm cho học sinh, giáo viên cần giúp học sinh vận dụng tối đa các kiến thức đã học và kinh nghiệm vốn có bản thân để học tập đạt hiệu quả cao

cá nhân với học tập hợp tác, làm việc theo nhóm qua đó sẽ giúp các em phát hiện ra các kiến thức mới, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát huy những năng lực của bản thân mình

2.2.3 Nguyên tắc 3: Các hoạt động trải nghiệm phù hợp với đặc điểm tâm lí

và nhận thức của học sinh tiểu học

Lí thuyết về vùng phát triển gần của L.X Vưgôtxki và lí thuyết về nhận thức của J.Piaget đã nhấn mạnh đến đặc điểm của yếu tố tâm lí và nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học Để tổ chức hoạt động dạy học một cách hiệu quả cũng như tạo điều kiện cho sự phát triển của học sinh thì việc xác định vị trí hiện tại của học sinh là điều rất quan trọng

Qua các kết quả nghiên cứu về đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh Tiểu học có thể thấy được một số đặc điểm điển hình của học sinh lớp 4 như sau:

Đặc điểm tri giác

“Tri giác của học sinh Tiểu học vẫn còn mang tính trực quan, cụ thể về đối tượng khi chúng trực tiếp tác động lên các giác quan của trẻ Tri giác của học sinh vẫn phần lớn gắn liền với tính tổng thế của đối tượng, tính phân tích, trừu tượng đang hình thành nhưng còn non yếu” [11] Có thể thấy được rằng, khi tri giác đối tượng, những cái bên ngoài, toàn thể của đối tượng luôn luôn được trẻ thâu tóm Tuy nhiên, những chi tiết, bộ phận của đối tượng thì trẻ không hoặc rất ít khi đi sâu tìm hiểu Bước sang giai đoạn này, học sinh lớp 4

độ hiểu nội dung bài, mức độ tập trung trí tuệ, sự lôi cuốn của nội dung,

Trí nhớ ngắn hạn phát triển tốt hơn trí nhớ dài hạn Học sinh dễ nhớ nhưng mau quên Tuy nhiên, nếu học sinh được trực tiếp tham gia khám phá, tìm ra kiến thức mới thì kiến thức đó sẽ được ghi nhớ, khắc sâu hơn

Đặc điểm tư duy

“Tư duy mang đậm màu sắc xúc cảm và chiếm ưu thế ở tư duy trực quan hành động” [11] Nghĩa là tư duy cụ thể vẫn tiếp tục phát triển, học sinh tiếp thu dựa trên các hình ảnh trực quan về đối tượng “Theo độ tuổi, tư duy cụ thể dần chuyển dần sang tư duy trừu tượng khái quát Khả năng khái quát hóa của học sinh lớp 4 đã tăng dần lên và bắt đầu biết khái quát, lí luận Tuy nhiên hoạt động phân tích, tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng ở phần lớn học sinh tiểu học” [11]

Như vậy, đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh lớp 4 đang dần phát triển và hoàn thiện Điều đó tạo điều kiện thuận lợi để tiến hành tổ chức các hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh đặc biệt là môn Toán

2.2.4 Nguyên tắc 4: Đảm bảo vai trò của giáo viên và học sinh khi thực hiện hoạt động học tập trải nghiệm

Vai trò của giáo viên

+ Tổ chức hoạt động phù hợp cho học sinh

+ Xây dựng môi trường thuận lợi giúp học sinh học tập trải nghiệm + Tạo cơ hội cho học sinh được bày tỏ và trao đổi quan điểm riêng của bản thân

+ Đảm bảo rằng mọi quan điểm của học sinh đều được đưa ra xem xét

24

+ Tổ chức để học sinh tranh luận, đánh giá về các quan niệm của học sinh để đưa ra được quan niệm đúng nhất

Ngoài ra, các hoạt động mà giáo viên cần tiến hành đó là:

+ Tạo ra không khí học tập thoái mái, vui vẻ

+ Phân xử trong các tình huống khi ý kiến tranh luận của học sinh không ngã ngũ

+ Trình bày tính hiển nhiên của các quan niệm khoa học

+ Tạo điều kiện cho học sinh vận dụng các kiến thức đã thu nhận được vào các tình huống tương tự hay trong cuộc sống

Vai trò của học sinh

+ Học sinh phải tích cực, chủ động trong việc đón nhận tình huống học tập mới và huy động kiến thức, kĩ năng đã có của bản thân để khám phá tình huống học tập và chiếm lĩnh tri thức

+ Tự tin bộc lộ những quan điểm và chủ động bày tỏ những khó khăn gặp phải khi trải nghiệm

+ Sáng tạo trong quá trình giải quyết tình huống học tập

+ Học sinh phải có ý thức tự điều chỉnh lại kiến thức cho chính xác sau khi đã lĩnh hội được tri thức thông qua quá trình học tập trải nghiệm

Như vậy, mối quan hệ của giáo viên và học sinh trong quá trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm là mối quan hệ gắn bó mật thiết Giáo viên giữ vai trò là người hướng dẫn, tổ chức, điều khiển học sinh tham gia các hoạt động trải nghiệm Giáo viên còn phải thường xuyên hỗ trợ, khuyến khích học sinh

tự tin bộc lộ bản thân, bày tỏ ý kiến của của mình, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho học sinh học tập Học sinh là người tích cực, chủ động, sáng tạo

để chiếm lĩnh các kiến thức khoa học; chủ động trao đổi để những quan niệm của bản thân bớt tính chủ quan và thêm phần chính xác

2.2 Đề xuất quy trình dạy học một số yếu tố hình học lớp 4 thông qua học tập trải nghiệm

“Về mặt lí thuyết, mô hình học tập trải nghiệm được David Kolb đề xuất là một quá trình khép kín bao gồm 4 giai đoạn” [13] Tuy nhiên, khi vận