Điều tra thành phần sâu hại cây keo, đặc điểm hình thái, một số đặc điểm sinh học của loài sâu kèn nhỏ acanthopsyche SP (lepidoptera, psychidae)

luận văn, tiến sĩ, thạc sĩ, báo cáo, khóa luận, đề tài

Bộ giáo dục và đào tạo bộ nông nghiệp và Ptnt

Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

-

Lê Mạnh Thắng

Điều tra thành phần sâu hại cây keo, đặc điểm

hình thái, một số đặc điểm sinh học của loài sâu

kèn nhỏ Acanthopsyche sp (Lepidoptera; Psychidae) và thử

nghiệm biện pháp phòng trừ tại Xuân Mai,

LỜI CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan rằng những số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận

v ăn này là trung thực và chưa ñược sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam ñoan rằng mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn này

ñã ñược cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn ñều ñã ñược chỉ

rõ ngu ồn gốc

Hà n ội, ngày tháng năm 2010

Tác giả luận văn

Lê Mạnh Thắng

LỜI CẢM ƠN

Có ñược kết quả nghiên cứu này

Tôi xin ñược bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc ñến:

GS.TS Hà Quang Hùng - Bộ môn Côn trùng Khoa Nông học Trường ðại học Nông Nghiệp Hà Nội, người ñã hết sức tận tình và chu

ñáo Thầy ñã truyền ñạt cho tôi những kiến thức và kinh nghiệm quý báu,

chỉ dẫn cho tôi từng bước ñể hoàn thành luận văn nghiên cứu khoa học

Tôi xin chân thành cảm ơn Chi Cục kiểm lâm Hà nội và ñội bảo vệ rừng huyện Chương Mỹ, Hà nội ñã tạo mọi ñiều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình ñiều tra, nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn các bạn ñồng nghiệp ñã giúp ñỡ tôi hoàn

Tác giả luận văn

Lê Mạnh Thắng

MỤC LỤC

LỜI CAM ðOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG v

DANH MỤC CÁC HÌNH vi

MỞ ðẦU 1

1 Tính cấp thiết của ñề tài 1

2 Mục ñích và yêu cầu của ñề tài 2

2.1 Mục ñích 2

2.2 Yêu cầu 2

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của ñề tài 3

4 Phạm vi nghiên cứu của ñề tài trang 3

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ðỀ NGHIÊN CỨU 4

1.1 Cây keo và tiềm năng kinh tế trong lâm nghiệp 4

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 5

1.2.1 Tình hình sâu hại cây keo 5

1.2.2 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây keo 9

1.3 Tình hình nghiên cứu trong nước 10

1.3.1 Tình hình sâu hại cây keo 11

1.3.2 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây keo 16

Chương 2 - ðỊA ðIỂM, THỜI GIAN, ðỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18

2.1 ðịa ñiểm và thời gian nghiên cứu 18

2.1.2 Thời gian nghiên cứu 18

2.2 ðối tượng nghiên cứu 18

2.2.1 Vật liệu nghiên cứu 18

2.3 Nội dung nghiên cứu 18

2.4 Phương pháp nghiên cứu 19

2.4.1 Phương pháp ñiều tra thu thập mẫu sâu hại cây keo 19

2.4.2 Phương pháp ñiều tra diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp 21

2.4.3 Phương pháp ñiều tra diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp 21

2.4.4 Tìm hiểu các biện pháp phòng trừ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp 21

CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 24

3.1 Thành phần sâu hại trên cây keo 2010 tại Xuân Mai -Hà Nội 24

3.2 Diễn biến mật ñộ một số sâu hại chính trên cây keo ñầu năm 2010 tại Xuân Mai 26

3.2.1 Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên cây keo tại Xuân Mai Hà Nội 26

3.2.2 Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai - Hà Nội ñầu năm 2010 30

3.2.3 Diễn biến mật ñộ sâu cuốn lá Pandemis sp trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai - Hà Nội ñầu năm 2010 32

3.3 ðặc ñiểm hình thái của loài Acanthopsyche sp (Lepidoptera Psychidae) 35

3.4 Một số ñặc tính sinh học, sinh thái loài Acanthopsyche sp. 45

KÊT LUẬN VÀ ðỀ NGHỊ 56

Kết luận 56

ðề nghị 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Thành phần các loài sâu hại cây keo tại Xuân Mai - Hà Nội

năm 2010 245

Bảng 3.2: Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên 2 loài cây keo tại Xuân Mai năm 2010 27

Bảng 3.3: Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên cây keo lá tràm trồng thuần và trồng xen tại Xuân Mai năm 2010 29

Bảng 3.4: Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaerts trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai- Hà Nội năm 2010 31

Bảng 3.5: Diễn biến mật ñộ sâu cuốn lá Pandemis sp trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai năm 2010 34

Bảng 3.6: Kích thước cơ thể các giai ñoạn phát triển của loài Acanthopsyche sp 36

Bảng 3.7: Thời gian phát triển các pha và vòng ñời của loài Acanthopsyche sp 45

Bảng 3.8: Tỷ lệ vũ hóa của loài Acanthopsyche sp. 46

Bảng 3.9: Thời gian sống và trưởng thành loài Acanthopsyche sp. 47

Bảng 3.10: Khả năng sinh sản của loài Acanthopsyche sp. 48

Bảng 3.11 : Khả năng sinh sản của loài Acanthopsyche sp 49

Bảng 3.12: Tỷ lệ nở của trứng loài Acanthopsyche sp 51

trong phòng thí nghiệm 51

Bảng 3.13: Hiệu lực của chế phẩm Metavina sau xử lý 52

trong phòng thí nghiệm 52

Bảng 3.14: Hiệu lực của thuốc hoá học sau xử lý 53

trong phòng thí nghiệm 53

Bảng 3.15: Hiệu lực của thuốc hoá học sau xử lý 54

trong phòng thí nghiệm 54

Bảng 3.16: Hiệu lực của thuốc hoá học sau xử lý 55

trong phòng thí nghiệm 55

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Diễn biến mật ñộ của loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên

cây keo năm 2010 tại Xuân Mai – Hà Nội 28

Hình 3.2: Diễn biến mật ñộ loài Acanthopsyche sp ở hai công thức trồng thuần và trồng xen cây keo với bạch ñàn năm 2010 tại Xuân Mai – Hà Nội 30

Hình 3.3: Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaertstrên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai- Hà Nội năm 2010 32

Hinh 3.4 : Diễn biến mật ñộ sâu cuốn lá Pandemis sp trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai năm 2010 35

Hình 3.5: Trứng của loài Acanthopsyche sp (ñã tách ra khỏi bọc trứng) 37

Hình 3.6: Sâu non tuổi 1 loài Acanthopsyche sp khi mới nở 38

Hình 3.7: Sâu non tuổi 1 loài Acanthopsyche sau nở 30 phút. 38

Hình 3.8: Sâu non tuổi 3 loài Acanthopsyche sp. 40

Hình 3.9: Sâu non tuổi 4 loài Acanthopsyche sp. 40

Hình 3.10: Sâu non tuổi 5 loài Acanthopsyche sp Nhộng ñực loài Acanthopsyche sp. 41

Hình 3.11: Triệu chứng gây hại của loài Acanthopsyche sp Hình 3.12: Nhộng ñực loài Acanthopsyche sp Trưởng thành ñực loài Acanthopsyche sp 42

Hình 3.13: Nhộng cái loài Acanthopsyche sp Trưởng thành cái loài Acanthopsyche sp mang túi trứng 43

Hình 3.14: Trưỏng thành ñực loài Acanthopsyche sp. 44

Hnh3.15: Trưỏng thành cái loài Acanthopsyche sp 44

Hình 3.16: Khả năng sinh sản của loài Acanthopsyche sp 49

MỞ ðẦU

1 Tính cấp thiết của ñề tài

Việt Nam là một nước nhiệt ñới, rừng và ñất rừng chiếm 2/3 diện tích cả nước Tuy nhiên hiện nay rừng nước ta ñã và ñang suy giảm một cách nhanh chóng, theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ñến năm 2000 trong 19 triệu ha ñất rừng thì chỉ còn 9,3 triệu ha có rừng, trữ lượng gỗ rất thấp khoảng 63 m3/ha, chủ yếu là gỗ nhóm V, VI, VII, gỗ nhóm I, II rất hiếm Nguyên nhân làm suy kiệt tài nguyên rừng có nhiều, nhưng chủ yếu là do nạn khai thác rừng bừa bãi, nạn ñốt nương làm rẫy Quản lý khai thác chưa hợp lý cháy rừng xảy ra liên miên hàng năm thiêu trụi hàng ngàn ha Bên cạnh ñó nhiều loài dịch hại phát triển mạnh làm ảnh hưởng tới sinh trưởng và phát triển của cây rừng

Do vậy trong ñịnh hướng phát triển rừng từ năm 2000 - 2010 phấn ñấu

ñộ che phủ rừng trong cả nước lên 43% ðể thực hiện ñược nhiệm vụ này thì công tác trồng rừng phải ñược ñặc biệt quan tâm

Trong chương trình 5 triệu ha rừng của chính phủ thì các loài keo ñược xác ñịnh là cây chủ lực gồm (keo lá tràm, keo tai tượng) Cây keo là loại cây thân gỗ cao 25 - 30 m, rễ có nhiều nốt sần có thể cố ñịnh ñạm nên trồng ñược trên nhiều loại ñất khác nhau kể cả ñất bạc màu, ñất cát nghèo ñinh dưỡng Cây keo có nhiều tác dụng, làm trụ mỏ, dùng trong công nghiệp giấy, ñồ gia dụng, làn củi ñốt, phủ xanh ñất trống ñồi núi trọc chống xói mòn, ñiều tiết nước, trồng theo các dãi cát ven biển chống cát bay, chắn sóng, dưới tán cây keo ta có thể trồng cây bản ñịa tạo rừng hỗn giao Theo thống kê chưa ñầy ñủ của 28 tỉnh thành diện tích trồng cây keo hiện nay ở nước ta là 530 ngàn ha Một số ñịa phương trồng nhiều cây keo ñể phủ xanh ñất trống ñồi núi trọc, theo tài liệu ñã ñược thống kê những tỉnh có diện tích trồng cây keo từ 20-35 ngàn ha là Hà

Giang, Hòa Bình, Yên Bái, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Thừa

Thiên-Huế, đà Nẵng, Bình định; những tỉnh có diện tắch lớn hơn là Thái Nguyên: 56 ngàn ha, Quảng Ninh: 50 ngàn ha, Quảng Ngãi: 97 ngàn ha

Khi rừng keo thuần ựược hình thành một sinh cảnh mới ựược tạo ra một số ựối tượng dịch hại phát sinh mạnh ựã gây thành dịch ở nhiều nơi, như sâu nâu, sâu vạch xám, sâu túi nhỏ gây hại tại Tuyên Quang, bọ cánh cứng gây hại ở Thái Nguyên

Trong thời gian gần ựây 2 loại sâu ăn lá keo mới ựã phát sinh gây hại ăn trụi lá trên 64 ha rừng trong 1.500 ha ở xã Vĩnh Tú huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị hiện nay sâu vẫn tiếp tục phát sinh gây hại

để có thông tin ựầy ựủ và chắnh xác về thành phần sâu hại trên rừng keo làm cơ sở khoa học cho công tác ựiều tra dự tắnh dự báo và chỉ ựạo phòng

trừ ựạt hiệu quả cao chúng tôi thực hiện ựề tài: Ộđiều tra thành phần sâu hại

cây keo, ựặc ựiểm hình thái, một số ựặc ựiểm sinh học của loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp (Lepidoptera; Psychidae) và thử nghiệm biện pháp phòng trừ tại Xuân Mai, Hà Nội và phụ cậnỢ.

2 Mục ựắch và yêu cầu của ựề tài

- Xác ựịnh ựặc ựiểm hình thái, sinh học trong phòng của loài sâu kèn

nhỏ Acanthopsyche sp hại lá keo

- điều tra diễn biến mật ựộ của sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp hại lá

keo tại các lâm phần khác nhau của vùng nghiên cứu

- Tìm hiểu một số biện pháp phòng trừ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

hại lá keo một cách hợp lý

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của ñề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học

- Góp phần bổ sung thành phần sâu hại cây keo ở vùng nghiên cứu

- Bổ sung những dẫn liệu về ñặc ñiểm sinh học, sinh thái học của sâu kèn

nhỏ Acanthopsyche sp

3.2 Ý nghĩa thực tiễn của ñề tài

- ðây là tài liệu phục vụ công tác giảng dạy, tập huấn cho người trồng rừng nhận biết về sâu hại cây keo trên các lâm phần

- Bước ñầu ñề xuất biện pháp phòng chống sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

một cách hợp lý, an toàn với môi trường

4 Phạm vi nghiên cứu của ñề tài

- Thu thập xác ñịnh thành phần sâu hại cây keo tại các lâm phần ở vùng nghiên cứu

- Xác ñịnh ñặc ñiểm sinh học của sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp hại cây

keo

- ðiều tra diễn biến mật ñộ của sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp hại cây keo

- Khảo nghiệm biện pháp phòng trừ sâu hại cây keo ñạt hiệu quả

Chương 1 - TỔNG QUAN VỀ VẤN đỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cây keo và tiềm năng kinh tế trong lâm nghiệp

Cây keo là looài thực vật thuộc hộ ựỗ (Pea family), có nguồn gốc từ Australia Hiện nay, trên thế giới có khoảng 1.200 loài keo khác nhau trong

ựó có một số loài ựang có triển vọng lớn cho phát triển ngành công nghiệp

chế biến gỗ như loài Acacia mangiun, A auriculiformic, A farnesiana, A

confusa, A podalynifoliaẦđây là loài cây ựa tác dụng, dễ gây trồng, sinh trưởng nhanh, phát triển trục thân thẳng ựúng vuông góc với mặt ựất, lá xanh quanh năm, bộ rễ có nốt sần tác dụng cố ựịnh ựạm, cải tạo ựất rất tốt Cây keo

có thể sống ựược ở ựiều kiện ựất ựai nghèo kiệt, khô hạn có biên ựộ sinh thái lớn, chống xói mòn ựồng thời là cây che bóng cho các loài cây khác như chè, sao, dầuẦ ở các vùng ựồi thấp việc quy hoạch trồng keo là rất thắch hợp Nhu cầu về lượng mưa bình quân trong một năm từ 1000 - 2500mm, nhiệt ựộ trung bình năm từ 22 - 280C (Little, 1983) [22] (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2003) [16] Nói về tiềm năng của cây keo không thể không nhắc ựến ựó là nguồn nguyên liệu quan trọng trong ngành công nghiệp giấy Với ưu thế là loài cây mọc nhanh, chỉ sau 6 -7 năm ựã có thể cho thu hoạch từ 40 - 45m3gỗ/ha với mật ựộ trồng từ 800 - 1000cây/ha Rất nhiều nước ngành công nghiệp giấy phát triển mà nguyên liệu lấy chủ yếu từ gỗ keo như: Australia, Indonesia, Ấn

độ, Phần Lan, Thụy điển, Canada, đài Loan, Nhật Bản, Việt NamẦ với diện tắch rừng trồng keo rất lớn như ở Yemen chiếm tới 72% diện tắch rừng trồng hơn 17 loài keo khác nhau, sản lượng gỗ ựạt rất cao 2 m3gỗ/1người

Cây keo có các ựặc trưng rất tốt ựể làm nguyên liệu giấy như tỷ trọng

gỗ cao hay khối lượng thể tắch gỗ khô kiệt cao Như keo lá tràm có khối lựợng thể tắch gỗ là 0,469 tấn/m3, keo tai tượng 0,414 tấn/m3, keo lai 0,455 tấn/m3

Hàm lượng các chất làm bột giấy như Xenlulo, Lignin, Pentozan khá cao, ở keo lá tràm là 93,45%, keo tai tượng là 94,2%, keo lai là 95,2% Năng

suất làm bột trên 1m3gỗ cao, như keo lá tràm là 233 kg bột/m3, keo tai tượng

195 kg bột/m3, keo lai 232 kg bột/m3 ðộ bền cơ học của bột giấy tốt thể hiện qua ñộ chịu kéo, ñộ chịu gấp, tro và ñộ tẩy trắng ñều cao hơn so với các loài cây khác sử dụng làm nguyên liệu giấy

Năm 2007, cả nước phải nhập khẩu hơn 820 nghìn tấn giấy các loại, tăng 16% so với năm 2006 và trên 130 nghìn tấn bột giấy ðầu năm 2007, giá

1 m3 gỗ tròn keo lai có ñường kính 18cm trở lên là 1,35 triệu ñồng, sang ñầu năm 2008, ñã là 1,5 triệu ñồng/m3, ñến năm 2010 là 4 triệu ñồng/tấn [12] Hiện nay, khó khăn lớn nhất của ngành sản xuất giấy nước ta là mất cân ñối nghiêm trọng giữa khâu sản xuất bột giấy và sản xuất giấy Năng lực sản xuất bột giấy mới chỉ ñáp ứng ñược 1/2 nhu cầu sản xuất giấy Do ñó, ngành công nghiệp giấy luôn phải phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu và giá cả bột giấy Bột giấy nhập khẩu và các vật tư khác dùng sản xuất giấy tăng khoảng 15-20% và lãi suất vay vốn tín dụng hơn 20%, trong khi ñó, giá bán giấy thành phẩm chỉ tăng từ 5-10% nên ñã làm ảnh hưởng rất nhiều ñến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp trong ngành giấy

Ở nước ta keo và bạch ñàn là hai nguồn nguyên liệu chính cho ngành công nghiệp giấy Ngoài việc trồng những loài keo thường, chúng ta ñã nghiên cứu ứng dụng trồng các loại keo lai có năng suất cao như TB03, TB05, TB06, TB12, K5, K10, K16, K32, K33 ñây là những giống mới với chu kỳ kinh doanh chỉ sau 7 năm ñã cho năng suất cao tới 28,24 m3gỗ/ha/năm [10]

Từ tiềm năng thế mạnh của cây keo cho thấy việc ñầu tư mở rộng vùng nguyên liệu dành cho công nghiệp chế biến gỗ là rất cần thiết Vừa ñem lại lợi nhuận kinh tế cao vừa có tác dụng cho môi trường mµ lại ñầu tư ít vốn

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

1.2.1 Tình hình sâu hại cây keo

Sự ña dạng và phong phú của các loài côn trùng hiện nay là kết quả của một quá trình ñấu tranh phức tạp ñể thích nghi với môi trường sống Các loài

côn trùng ñã xuất hiện trên hành tinh chúng ta cách ñây hàng triệu năm, chúng

có mặt ở mọi nơi và có số lượng rất lớn như:

Bộ cánh cứng (Coleoptera) khoảng 300.000 loài

Bộ cánh màng (Hymenoptera) khoảng 280.000 loài

Bộ cánh vẩy (Lepidoptera) khoảng 200.000 loài

Bộ bọ que (Phasmida) khoảng 2.500 loài

Bộ bọ ngựa (Matodea) 1.800 loài [2]

Trên thế giới có rất nhiều công trình nghiên cứu về côn trùng hại cây trồng trong ñó nhiều nhà khoa học ñã nghiên cứu sâu về côn trùng hại cây keo Australia là một nước có khí hậu nhiệt ñới, phát triển trồng rừng từ rất lâu, ñến nay ñộ che phủ ñạt tới 17,7% ở Sahelia và phía tây ñảo Africa phát triển trồng rừng có tới 120 loài cây khác nhau trong ñó có 24 loài keo Theo tác giả Creggield, J.W [19] và Peter, B [24] nghiên cứu cho biết có 6 loài sâu hại chính trên cây keo tai tượng là:

- Loài hại rễ: Coptotermes cutvigrathes (Isoptera, Rhinotermitidae)

- Loài sâu túi hại lá: Pteroma plagiophleps (Lepidoptera, Psychidae)

- Loài hút nhựa: Helopeltis theivora (Hemiptera, Miridae)

- Loài bore ñục cành: Xylosandrus sp (Coleoptera, Seolyticodae)

- Loài bore ñục cành: Xylosandrus fornicatus

- Loài bore ñục thân: Xytrocera festiva (Coleoptera, Cerambycidae)

ðây là 6 loài gây hại nghiêm trọng và rất khó kiểm soát chúng Nhất là

loài sâu túi Pteroma plagiophleps, chúng có chiếc túi bảo vệ cơ thể khá vững

chắc, tính thích nghi tốt với ñiều kiện ngoại cảnh bất lợi

Ở Indonesia, năm 1989 diện tích trồng keo tai tượng (A.mangium) là 443.535 ha, các loài khác là 24.023 ha Bên cạnh việc phát triển rừng thì vấn

ñề sâu hại cũng trở nên khá nghiêm trọng Ngay từ những năm 1934-1938 ñã

có một số loài gây hại thành dịch lớn trên cây keo ñó là hai loài sâu kèn nhỏ:

Eumeta claria, Eumenta variegata ñã gây thiệt hại hơn 800 ha rừng Hiện

nay, khu vực trồng rừng tập trung chủ yếu ở Irian Jaya kalimanta, trồng 42 loài cây trong ñó có 28 loài keo với diện tích trên 500.000 ha Trên cây keo người ta ñã phát hiện ñược 8 loài côn trùng gây hại, một trong các loài côn

trùng này quan trọng nhất là loài mối Coptotermer curvignathus chúng ăn và

phá hại rễ và làm chết từ 10 – 50% cây trồng trong năm thứ nhất tại miền trung ñảo Sumatra (Wylieet al.1998)

Tại Malaysia loài mối này còn hại cả các cây lớn tuổi (Chew 1987) Người ta ñã dùng các loài thuốc hoá học ñể phòng trù mối (Varma & Nair, 1998) Mười ba loài nấm gây bệnh ñã ñược phát hiện trên cây keo ở Indonesia các loài nấm gây hiện tượng rụng lá, loét thân, thối ngọn, thối rễ, mốc hồng Nấm thường gây hại chủ yếu trong vườn ươm và trên cây non ở các ñảo Kalimantan và Sumatra (Old ,1988)

Rừng Belwan ở phía Bắc Sumatra có 500-1000 ha keo bị hại mạnh bởi

loài Aichaea janata (Lepidoptera, Noctuidae) ðến năm 1997 trên ñảo Java

có 3 loài gây hại keo là:

- Agrilus kalshoveni (Coleoptera, Buptestidae)

- Hypipfla robusta (Lepidoptera, Nymphalidae)

- Xystrocera festiva (Coleoptera, Cerambycidae)

Năm 1999 Coptotermes curvignathus (Isoptera, Rhinoteramitidae) ñã tấn công gây hại keo tại tượng (A.mangium) làm thiệt hại từ 10-15% sản

lượng gỗ

Ở Ấn ðộ, năm 1999, diện tích rừng ñã ñạt 63,7297 triệu ha và ñộ che phủ là 19,39% ðây là một nước có ngành công nghiệp giấy rất phát triển Với một diện tích rừng lớn như vậy nhưng chủ yếu là rừng trồng keo, vấn ñề côn trùng tấn công cây keo cũng rất phổ biến Ngay từ năm 1989, theo tác giả Sigh (1987) cho biết có 58 loài côn trùng hại cây keo thuộc 5 bộ trong ñó:

Bộ cánh cứng (Coleoptera): 19 loài Bộ cánh ñều (Isoptera): 5 loài

Bộ cánh nửa (Hemiptera): 15 loài Bộ cánh thẳng (orthoptera): 4 loài

Bộ cánh vảy (Lepidoptera): 15 loài

Trong số 58 loài có 7 loài gây hại nghiêm trọng hơn cả:

- Celosterma scabrator (Cerambycidae)

- Eumeta cramerii (Psychidae)

- Ophiusa lanata (Noctuidae)

- Oxyrachis tarandus (Membracidae)

- Caryedon serratus (Bruchidae)

- Batocera ryffomaculate (Lamiidae)

- Tamarindus indica (Ceralpiniaceae)

Côn trùng thuộc họ sâu kèn (Psychidae) như các loài Eumeta sp;

Hyalareta sp ñã tấn công gây hại mạnh trên cây keo từ năm 1983 trở lại ñây

Ở Malaixia công nghiệp trồng rừng rất phát triển, diện tích che phủ bởi

rừng là 47,1% Trong ñó các loài cây rừng thuộc họ Mimosa như loài keo và bạch ñàn thường bị hại nặng bởi 2 loài bore là Sternocera aequsignata và

Zeuzeura coffe Năm 2000, trên ñảo Costarica trồng tới 40 loài keo khác nhau Tuy nhiên 4 loài sâu hại nghiêm trọng trên cây keo ñó là:

- Lymantria ninayi (Lymantridae)

- Acanthopsyche siederi (Psychidae)

- Syntherata (Satumiidae)

- Anthela ekeikei (Anthelidae)

Trên ñảo Hawai của nước Mỹ có khu rừng Sabah nơi tập trung số

lượng lớn các loài cây họ keo Có 2 loài keo có diện tích lớn là A.koa và

A.mangium Tuy nhiên, các loài công trùng gây hại cũng rất nhiều có tới 101 loài trong ñó có 3 loài bore nguy hiểm là:

- Pteroma plagiopleps

- Psylla uncatoides

- Lymantria ninayi

Theo các công trình nghiên cứu và ñịnh loại tên khoa học trên thế giới

cho biết ñến năm 2000 ñã có 760 loài thuộc họ Psychidae ñã ñược xác ñịnh

trên tổng số 800 loài ở những nước như Thuỵ ðiển, Thuỵ Sĩ, ðan Mạch và

Italia có những bảo tàng về côn trùng trong ñó có 6 họ Psychidae rất phong

phú và ña dạng [20] Riêng sâu túi nhỏ có tới 6 loài ñược ñịnh danh như sau:

Acanthopsyche atra Linne (1767)

Acanthopsyche zelleri Mann (1855)

Acanthopsyche ecksteini Lederer (1955)

Acanthopsyche junodi Heylaerts (1881)

Acanthopsyche nigraplaga Wilemar (1911)

Acanthopsyche siederi Szocs (1961) [21] [26]

1.2.2 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây keo

Quản lý sâu bệnh hại rừng hiện nay nói chung và trên cây keo nói riêng tiến hành theo xu thế quản lý tổng hợp Cây rừng và sâu bệnh là quan hệ hết sức phức tạp, có cạnh tranh có hỗ trợ, có ức chế, có tiêu thụ Thậm chí giữa các nhóm sâu hại với rừng cũng có những quan hệ không ñơn giản

J.E Funderburk (1993) trong bài “Những chiến lược phòng trừ tổng hợp dịch hại tương lai” trình bày tại Hội nghị khoa học cây trồng thế giới tại Iowa (Mỹ) tháng 7/1992 ñã quan niệm: Phòng trừ tổng hợp là một phương pháp phòng trừ dịch hại theo kiểu sinh thái

BA.Croft (1993) coi phòng trừ tổng hợp như là một triết học trong phòng trừ dịch hại Ông nói: “nó cần phải là một nhiệm vụ không bao giờ kết thúc… về mặt lý thuyết, không ai có thể nói rằng phòng trừ tổng hợp ñã ñược thực hiện một cách ñầy ñủ, bởi vì ngay chính mục tiêu của nó ñang tiếp tục thay ñổi”

Tại Hội nghị môi trường và phát triển của liên hiệp quốc (VNCED) họp tại Rio-de-Janeiro (Brazil) năm 1992 ñã thừa nhận những kết quả rộng rãi của phòng trừ tổng hợp trong việc giải quyết những vấn ñề dịch hại và coi ñó là một biện pháp ñể giảm bớt việc sử dụng thuốc ngày càng tăng trong các hệ thống sản xuất nông nghiệp thâm canh, dẫn ñến những tiềm năng rủi ro ñối với sự an toàn của con người, gia súc và môi trường Phòng trừ tổng hợp có thể ñược coi là xuất phát ñiểm ñể nâng cao sự ổn ñịnh về kinh tế, xã hội và môi trường (FAO plant Prot, Bulletin, No 3-4/19930)

Biện pháp phòng trừ bằng sinh học ñược nhiều tác giả ngoài nước ñề cập ñến, chủ yếu là bảo vệ và lợi dụng thiên ñịch Thiên ñịch tự nhiên là một phần nhân tố lâu dài có lợi nhất trong việc ñiều chỉnh quần thể sâu hại cây keo, duy trì cân bằng sinh thái Nó còn là một thành phần cơ bản trong hệ sinh thái rừng keo Những năm thập kỷ 70 Trung Quốc ñã tiến hành nuôi ong cự ñen, ong tấm ñen…chúng có tác dụng khống chế nhất ñịnh quần thể loài sâu hại keo Các loài ruồi ký sinh có nhiều chủng loại tác dụng khống chế sâu non sâu hại keo khá rõ rệt Nhiều tác giả cũng ñã nêu rõ việc lợi dụng các loại thiên ñịch bắt mồi và vi sinh vật gây bệnh trong việc phòng trừ sâu hại trên cây keo

1.3 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.3.1 Tình hình sâu hại cây keo

Trong thế giới tự nhiên các loài ñộng thực vật và vi sinh vật chung sống với nhau trong mối quan hệ cân bằng ñộng, xâu chuỗi và gắn kết với nhau trong sự tồn tại chung Những tác ñộng tiêu cực hay tích cực vào một thành phần hay yếu tố nào ñó có thể sẽ gây ra những ảnh hưởng tới cả hệ sinh thái, thậm chí cân bằng sinh thái bị phá vỡ Con người với những tác ñộng vào rừng như chặt phá rừng bừa bãi; dùng thuốc trừ sâu… không những gây ảnh hưởng ñến cảnh quan môi trường mà còn ảnh hưởng lớn ñến khả năng xuất hiện và phát dịch của sâu bệnh hại

Hàng năm, dịch sâu bệnh hại rừng trồng ñã gây nên những tổn thất lớn không những làm giảm chất lượng rừng, làm chết cây ước tính thiệt hại nhiều

tỷ ñồng mà còn làm suy thoái môi trường Theo Nghị quyết của Quốc hội khoá X kỳ họp thứ hai ngày 5/12/1997, vấn ñề sâu bệnh hại rừng là vấn ñề sinh học Rừng càng ñược trồng trên quy mô lớn là những ñiều kiện thuận lợi

về thức ăn cho sâu bệnh phát sinh và phát triển, tần suất dịch sẽ cao, hậu quả khó có thể lường trước ñược

Hiện nay người ta biết có khoảng hơn 3.000.000 loài sinh vật sống trên trái ñất, trong ñó có trên 1.200.000 loài là ñộng vật, nhưng riêng lớp côn trùng

ñã chiếm hơn 1.000.000 loài vào khoảng 1/3 tổng số loài sinh vật của hành tinh Nhiều loài trong lớp côn trùng gây hại cho người như phá hại cây cối; hoa màu (sâu ăn lá; sâu ñục thân; sâu hại hoa, quả, củ, rễ…), sâu phá hoại nông sản, ñồ ñạc, nhà cửa, công trình xây dựng (mối, mọt, xén tóc…), là trung gian truyền bệnh cho người và gia súc (ruồi, muỗi, chấy, rận…) nhưng không phải loài nào cũng có hại, có nhiều loài côn trùng có lợi như bọ ngựa, kiến, ong ký sinh ăn thịt các loại sâu hại khác, ong mật, cánh kiến ñỏ, các loài ong bướm giúp hoa thụ phấn làm cho mùa màng sai hoa trĩu quả Vì vậy, theo quan ñiểm chung, quan niệm lợi hay hại chỉ là tương ñối

Sâu hại keo gồm có 40 loài thuộc 19 họ ở 6 bộ Các nhóm sâu hại keo gồm: Sâu hại lá 30 loài, chiếm 69,8% số loài ða số sâu ăn lá phá hại vào giai ñoạn sâu non; sâu hại thuộc họ bọ hung như bọ hung nâu lớn, bọ hung nâu nhỏ, bọ hung nâu vàng ăn lá khi chúng là sâu trưởng thành Các loài thuộc bộ cánh thẳng như châu chấu có thể gây hại cho keo lúc chúng là sâu non và sâu trưởng thành Tuy nhiên mức ñộ gây hại của châu chấu không lớn; Sâu hại rễ:

8 loài chiếm 18,6% số loài; Sâu hại chồi, ngọn: gồm 5 loài chiếm 11,6% số loài

Nhìn chung, trên các loài keo trồng tuy thành phần sâu bệnh phong phú nhưng ñại ña số sâu hại ở mức ñộ nhẹ, không ảnh hưởng kinh tế

Việt Nam chúng ta có nhiều hệ sinh thái rừng nhiệt ñới ẩm, thành phần thực vật phong phú và ña dạng Tại vùng rừng núi ñá vôi miền Bắc (Hoà Bình, Cao Bằng, Hà Giang) Nguyễn Thế Nhã và cộng sự (2003) [ 17 ] ñã xác ñịnh ñược 295 loài côn trùng thuộc 185 giống, 41 họ, 9 bộ Các loài côn trùng gây hại cùng tồn tại song song với các côn trùng có ích Có một số loài nguy hiểm với cây rừng như:

Họ xén tóc (Cerambycidae): 10 loài

Họ bọ lá (Chysomelidae): 12 loài

Họ bướm nhảy (Hesperiidae): 17 loài

Họ bướm phượng (Papilionidae): 17 loài

Họ bướm mắt rắn (Satyridae): 20 loài

Họ bướm xanh (Lycaenidae): 21 loài

Họ bướm cải(Pieridae): 23 loài

Họ bướm ñốm (Danaidae): 21 loài

Họ bướm giáp (Nymphalidae): 54 loài

Trên cây keo, loài cây rừng xanh tốt quanh năm cũng có rất nhiều loài côn trùng tấn công gây hại Theo thống kê của Nguyễn Văn Bích từ 1991-1995 [ 5 ] cho biết có tới 51 loài côn trùng hại cây keo, thuộc 19 họ, 7 bộ bao gồm:

Bộ cánh vảy (Lepidoptera): 5 loài thuộc 1 họ

Bộ cánh cứng (Coleoptera): 9 loài thuộc 7 họ

Bộ cánh thẳng (Orthoptera): 5 loài thuộc 4 họ

Bộ cánh nửa (Hemiptera): 3 loài thuộc 3 họ

Bộ cánh giống (Homoptera): 2 loài thuộc 2 họ

Bộ cánh màng (Hymenoptera): 1 loài thuộc 1 họ

Bộ cánh ñều (Isoptera): 1 loài thuộc 1 họ

Các loài sâu hại chủ yếu là hại lá, hại rễ keo Có một loài mới nguy

hiểm, ăn rễ cây làm cho cây chết khô là Odontotermes, loài này ñã gây hại 2

ha khi keo ựang ở ựộ tuổi từ 1-3, làm chết 10% số kéo 9 tháng tuổi Ngoài ra, còn 2 loài sâu hại ăn lá nguy hiểm không kém ựó là:

- Sâu ựo Anomis fulvida

- Sâu túi nhỏ Pteroma plagiophleps

Từ năm 1998-1999, Nguyễn Thế Nhã ựã nghiên cứu và thu thập thành phần sâu hại keo tai tượng tại các lâm trường tỉnh Tuyên Quang, Phú Thọ, Lào Cai và cho biết sâu ăn lá chiếm tới 3/4 số loài sâu hại keo, tổng số có 30

loài sâu hại thuộc 14 họ, 3 bộ Bộ cánh vảy (Lepidoptera) chiếm số lượng

nhiều nhất 23 loài thuộc 9 họ Hai họ có nhiều loài sâu hại lá là:

- Họ ngài ựêm Noctuidae: 6 loài

- Họ sâu kèn Psychidae: 5 loài

Có 4 loài ựã phát hành dịch ựó là:

- Sâu nâu Anomis fulvida

- Sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

- Sâu vạch xám Speiredonia retorta

- Sâu kèn mái chùa Pagodia hekmeyeri

Loài sâu nâu (Anomis fulvida) và sâu vạch xám (Speiredoma retorta)

ựã thành dịch gây hại trên 5.000 ha keo Loài sâu kèn nhỏ (Acanthopsyche sp) hại trên 70 ha và khả năng phát thành dịch rất nhanh

Trong 2 năm 1999-2000 tại đảo Suối hai tỉnh Hà Tây, sâu hại rừng trồng ựặc biệt là rừng keo trở nên nghiêm trọng và hại mạnh cây keo ở ựộ tuổi

từ 7-10 tuổi Theo đặng đình Phúc ựiều tra cho biết có 5 loài sâu hại chắnh trên cây keo ựó là:

- Sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

- Ngài ựêm Pericyriacruegeri Buther

- Sâu róm Lymantrixylima Suin

- Sâu nâu ựầu hai chấm trắng Anomis fulvida Gyenee

- Sâu nâu vạch xám Speiredonia retorta Linnaeus

Vào tháng 3, 4 loài gây hại mạnh là Acanthopsyche sp, và Lymantria

xylima đến tháng 9, 10, 11 lại xuất hiện hai loài nữa là Anomis fulvida và

Speiredonia retorta Năm 2000 lài sâu túi nhỏ Acanthopsyche sp ựã gây hại nặng trên 60 ha keo làm cho thân cây chết khô, không cho thu hoạch

Năm 2003, nghiên cứu các loài sâu trên cây keo lá tràm tại các vùng ựồi thấp ở đông Bắc, Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, đông Nam Bộ và ựồng Bằng Sông Cửu Long tác giả đặng Ngọc Anh và Nguyễn Trung Tắn [18] cho biết có 6 loài sâu hại chắnh là:

- Bọ hung nâu: Holotchia sauter Manster

- Bộ cánh cam: Anomala cupripes Hope

- Vòi voi xanh: Hypomeces squamosus Fabr

- Ong ựen xén lá: Magachile sp

- Xén tóc ựục thân, gốc: Cholorophorus annulatis Fabr

- Mọt ựục thân, cành: Synoxylen anale Lesne

Ngoài ra, có 23 loài sâu hại khác thuộc 13 họ, 3 bộ ựó là:

Bộ cánh cứng (Coleoptera): 13 loài

Bộ cánh nửa (Hemiptera): 4 loài

Bộ cánh thẳng (Orthoptera): 1 loài

Bộ cánh vảy (Lepidoptera): 5 loài

Sâu kèn nhỏ (Acanthopsyche) sp thuộc họ ngài kèn (Psychidae) bộ cánh vảy (Lepidoptera) là loài sâu ăn lá, ựã gây hại với mật ựộ tăng rất nhanh,

khả năng lây lan trên diện tắch rộng

Khi keo bị hại có hàng vạn sâu kèn túi nhỏ trên một cây Chúng ăn lá bị những ñốm khô và thủng, mất khả năng quang hợp, cây trở lên còi cọc

+ Ngài trưởng thành: Ngài ñực có thân dài từ 4 - 5mm, sải cánh từ 11 - 13mm, thân màu nâu sẫm có phủ một lớp lông trắng Râu ñầu hình lông chim Cánh trên màu nâu sẫm có phủ một lớp lông trắng, cánh sau màu trắng xám Ngài cái không có cánh, dài từ 6 - 8mm, ñầu nhỏ màu cà phê Ngực, bụng màu trắng vàng và bụng uốn cong Ngài cái nằm trong kén

+ Trứng: Hình bầu dục dài 0,6mm, rộng 0,4mm, màu trắng xám

+ Sâu non: Dài từ 6 - 9mm, trên lưng các ñốt ngực và ñầu có màu nâu vàng, bụng màu trắng xám Trên lưng của ñốt bụng thứ 8 có 2 chấm nâu và ñốt thứ 9 có 4 chấm nâu Mảnh mông ñốt thứ 10 màu nâu vàng Sâu non nôm trong một cái túi màu lá khô

+ Nhộng: Nhộng cái dài từ 5 - 7mm, màu vàng, hình thoi, ñoạn ñầu và ngực nhỏ uốn cong Trên lưng từ ñốt thứ 3 ñến ñốt thứ 6 có hàng gai nhỏ màu nâu ñen, cuối bụng có 2 gai ngắn Nhộng ñực dài từ 4,5 - 6mm, màu nâu vàng Trên lưng của các ñốt bụng thứ 4 ñến ñốt thứ 8 trên dưới có hai hàng gai nhỏ Cuối bụng cũng có 2 gai nhỏ

+ Sâu túi nhỏ một năm có hai thế hệ gối nhau gồm:

+ Thế hệ 1: Ngài trưởng thành xuất hiện vào hạ tuần tháng 5 ñến giữa tháng 6; Trứng xuất hiện vào tháng 6; Sâu non có từ giữa tháng 6 ñến giữa tháng 8; Nhộng có từ cuối tháng 7 ñến giữa tháng 8

+ Thế hệ 2: Ngài trưởng thành xuất hiện vào tháng 8; Trứng có vào tháng 8, cuối tháng 9, Sâu non có từ cuối tháng 8 ñến cuối tháng 5 năm sau Nhộng từ giữa tháng 5 ñến cuối tháng 6 năm sau; Ngài trưởng thành ñẻ từ 100

- 270 trứng (trung bình 200 trứng), tỷ lệ nở là 99% Thời gian ñẻ từ 5 - 7 ngày + Sâu non từ khi nở ñến khi hình thành túi mất 30 phút Túi lúc ñầu màu xanh vàng sau màu lá khô Trên túi có dính các lá khô nhỏ Sâu non ăn vào sáng sớm hay buổi tối hoặc lúc râm mát, trưa không ăn

+ Sâu non tuổi 1 ñến tuổi 3 chỉ ăn lớp biểu bì của lá, các tuổi sau ăn lá thành các lỗ hoặc ăn hết lá chỉ ñể lại gân lá Sâu non ñực lột xác 5 lần, sâu non cái lột xác 6 lần Mỗi lần lột xác, sâu non lại nhả tơ bịt kín túi lại và chỉ

ñể sợi tơ dính vào cành hoặc lá Vào mùa ñông những ngày ấm áp sâu non vẫn ăn chồi và lá non

+ Con cái sau vũ hóa ñể nhô ñầu ra ngoài túi Con ñực vũ hóa vào lúc 7 -12 giờ bay ra khỏi túi, hoạt ñộng mạnh lúc 4 - 6 giờ chiều Con ñực bay ñến giao phối với con cái qua lỗ dưới túi Con cái sau khi giao phối ñược hình thành ở ngay trong bụng và dần dần phát triển to ra, cuối cùng cả con cái là một cái túi ñựng trứng

1.3.2 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây keo

Côn trùng hại cây rừng ñã tồn tại từ rất lâu Tuy nhiên từ năm 1999 trở lại ñây ñã có rất nhiều loài gây hại thành dịch lớn và cũng từ ñó chúng ta mới quan tâm nhiều hơn ñến các biện pháp bảo vệ rừng Phòng trừ các loài sâu hại cây rừng là rất tốn kém và rất khó Phòng trừ sâu hại theo phương châm:

“Phòng là chính, trừ kịp thời, toàn diện và tổng hợp”

- Biện pháp phòng trừ:

+ Chọn và trồng các cây rừng xuất xứ có tính chống chịu bệnh cao + ðiều tra theo dõi, Sâu kèn nhỏ có ñặc ñiểm ở trong kén và gây hại không ñáng kể khi có mật ñộ thấp nên thường khó phát hiện Từ tháng 4 ñến tháng 7 cần chú ý theo dõi sự xuất hiện của sâu kèn ñể có các biện pháp tích cực ngăn chặn dịch có thể xảy ra

+ Thu thập túi kén và tiêu diệt

+ Bảo vệ các loài thiên ñịch như: Kiến, ong, nhện Kiến ñen (Formica

japonica ), kiến vống ñỏ (Crematogaster brumca) có thể ăn thịt sâu non Ong

ký sinh sâu kèn nhỏ gồm các loài: Limnerium sp.; Philopsyche sp.; Cremastus

flavo-orbitalis Cameron; Epiurus nankingensis Uchida; Goryphus sp.; ong

ñùi to Brachymeria sp Một số loài nhện (Pardosa, Harmochirus, Plexipus) kết màng ñể bắt các tổ túi sâu, rất có hiệu quả trong việc làm giảm số lượng sâu ngài túi nhỏ Vì vậy ở những khu vực có tổ kiến thường cây keo còn xanh tốt nên không cần phun thuốc hóa học ñể bảo vệ tổ kiến

ðể hạn chế dịch bệnh xảy ra trên diện rộng cần áp dụng một số biện pháp sau ñây:

- ðiều tra thường xuyên phát hiện sớm sâu bệnh

- Biện pháp kỹ thuật lâm sinh: trồng cây ñúng lập ñịa, không trồng những lập ñịa thoát nước kém, bị úng ngập cục bộ trong mùa mưa Không trồng cây với mật ñộ quá cao ảnh hưởng ñến sinh trưởng của cây

- Biện pháp kiểm dịch: chặt toàn bộ cây bị bệnh và tiêu huỷ ñể tiêu diệt nguồn bệnh Không thu hái hạt giống từ những cây mẹ ở vùng có bệnh

- Biện pháp hoá học là biện pháp ñược sử dụng phổ biến nhất vì nó cho kết quả ngay, tuy nhiên sự ô nhiễm môi trường là không thể tránh khỏi Hiện nay, có những loại thuốc thường dùng ñể trừ sâu hại cây keo như: Ofatox 400

EC, Sherpa 10 EC hoặc 25 EC, carbendazim, daconil ñể phun trừ Bên cạnh biện pháp hoá học thì biện pháp thủ công cơ giới cũng ñược nhiều người nông dân trồng rừng áp dụng Biện pháp này tuy không dập tắt ñược dịch hại nhưng cũng làm hạn chế ñáng kể mật ñộ sâu hại

Chương 2 - ðỊA ðIỂM, THỜI GIAN, ðỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI

DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 ðịa ñiểm và thời gian nghiên cứu

2.1.1 ðịa ñiểm:

- ðiều tra sâu hại cây keo tại Xuân Mai, Hà Nội và phụ cận

- Nghiên cứu các ñặc ñiểm sinh học của loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

tiến hành tại phòng thí nghiệm của Trường ðại Học Lâm Nghiệp, Xuân Mai,

Hà Nội

2.1.2 Thời gian nghiên cứu:

Từ tháng 1/2010 ñến tháng 6/2010

2.2 ðối tượng nghiên cứu:

- Các nghiên cứu ñược triển khai trên 2 giống keo ñang ñược trồng hiện nay

là:

+ Keo lá tràm: Acacia auricculiformic

+ Keo tai tượng: Acacia mangium

+Sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp và các loài sâu chính khác

2.2.1 Vật liệu nghiên cứu:

- Dụng cụ quan sát gồm: Kính lúp ñiện, kính lúp cầm tay ñộ phóng ñại 8-

- Ngoài ra còn ôn ẩm kế ñể theo dõi nhiệt ñộ trong phòng

2.3 Nội dung nghiên cứu

- ðiều tra xác ñịnh thành phần sâu hại keo ñặc biệt nhóm hại lá trên keo

lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai, Hà Nội và phụ cận

- Xác ñịnh ñặc ñiểm hình thái, sinh học của loài sâu kèn nhỏ

Acanthopsyche sp hại lá keo

- ðiều tra diễn biến mật ñộ của sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp hại lá

keo tại các lâm phần khác nhau của vùng nghiên cứu

- Tìm hiểu một số biện pháp phòng trừ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

hại lá keo

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp ñiều tra thu thập mẫu sâu hại cây keo

- ðiều tra sâu hại trên keo tiến hành theo phương pháp ñiều tra sâu hại cây lâm nghiệp của các tác giả Nguyễn Thế Nhã, Trần Công Loanh và Trần Văn Mão (2001)

- Phương pháp ñiều tra ñược tiến hành theo 2 bước:

+ Bước 1: ðiều tra sơ bộ

Bố trí tuyến ñiều tra song song Trên tuyến cứ 100 m ñiều tra 1 ñiểm, mỗi ñiểm ñiều tra 30 cây ðiều tra sơ bộ ñể xác ñịnh tỷ lệ cây có sâu hại và mức ñộ gây hại của chúng Nắm ñược tình hình sâu hại và nhóm sâu hại chính

ñể làm cơ sở cho bước 2

+ Bước 2: ðiều tra tỷ mỷ

Xác ñịnh ô tiêu chuẩn trên tuyến ñiều tra:

Ô tiêu chuẩn mang tính ñại diện cho khu vực ñiều tra về : ñịa hình, hướng dốc, ñộ dốc, tuổi cây, mật ñộ cây, ñặc ñiểm ñất ñai,

Chọn ô tiêu chuẩn có diện tích 500 m2 Ô tiêu chuẩn phân bố theo ñịa hình là: 1chân-1sườn-1ñỉnh Chọn cây tiêu chuẩn theo phương pháp bốc thăm, dùng sơn ñánh số toàn bộ các cây trong ô tiêu chuẩn Khi ñiều tra thì bốc thăm lấy ngẫu nhiên số cây cần ñiều tra ≥ 10% tổng số cây có trong ô

Phương pháp ñiều tra sâu hại trong ô tiêu chuẩn dựa trên nguyên tắc rút mẫu ñiều tra trên các cây tiêu chuẩn ñã ñược ñánh dấu sơn và gắn nhãn giấy

Một mẫu ñiều tra có thể là: 1 cành cây, 1 cây, 1 ñoạn thân, 1 chồi

Số mẫu trung bình: n = 30

Chiều cao cây < 2,5m, tán nhỏ thì mẫu là toàn bộ cây và ñiều tra ño

ñếm trực tiếp trên cây

Chiều cao cây > 2,5 m mẫu là ñoạn cành, ñoạn cây và lấy mẫu ở 3 phần: phần trên, phần giữa và phần dưới tán

Trên cơ sở ñiều tra thu thập thành phần, xác ñịnh các loài sâu hại phổ biến qua tần suất bắt gặp:

- Xuất hiện rất ít, tần suất bắt gặp: <5%

+ Xuất hiện ít, tần suất bắt gặp: 6- 15%

++ Xuất hiện trung bình, tần suất bắt gặp: 16 - 30%

+++ Xuất hiện nhiều, tần suất bắt gặp: > 30%

Mẫu trưởng thành của bộ cánh vảy (Lepidoptera), bộ cánh cứng (Coleoptera) ñược căng cánh, sấy khô, bảo quản trong hộp kín có ñệm xốp

Các mẫu sâu non ñược xử lý và bảo quản trong lọ cồn 700C

2.4.2 Nghiên cứu các ñặc ñiểm sinh học, sinh thái của loài sâu kèn nhỏ

Acanthopsyche sp

ðể nghiên cứu ñặc ñiểm sinh học, sinh thái của loài Acanthopsyche sp chúng tôi áp dụng phương pháp nuôi cá thể trong ñiều kiện phòng thí nghiệm, mỗi kỳ ñiều tra thu một số lượng nhất ñịnh 30 cá thể mỗi pha phát dục của

sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp Trưởng thành sẽ ñược tách riêng trong lồng

nuôi có chứa lá keo, giữ ñủ ẩm Hàng ngày theo dõi hoạt ñộng sống của trưởng thành, thay thức ăn, thu trứng và theo dõi thời gian phát dục của pha trứng cũng như các pha tiếp theo của său ăn lá keo

ðối với pha nhộng của sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp sẽ ñược nuôi cỏ thể trong phòng thí nghiệm ở các lồng nuôi cho ñến trưởng thành và ghép ñôi ñếm số lượng trứng, theo dõi thời gian sống và thời gian ñẻ trứng của con cái

Mỗi trứng ñược ñặt lên trên một ñĩa lá keo trong ñĩa Petri, khi trứng nở sâu non ñược nuôi trong ñĩa Petri và các lồng nuôi Theo dõi các giai ñoạn phát dục tiếp theo của sâu non Mỗi ñợt thí nghiệm theo dõi 30 cá thể Có thể tiến hành nuôi sinh học trong các ñiều kiện nhiệt ñộ và ẩm ñộ khác nhau, nhằm xem xét ñiều kiện tối ưu cho quá trình sinh trưởng và phát triển của sâu

Trong ñó: X: Thời gian phát dục bình quân (ngày)

Xi: Thời gian phát dục của cá thể thứ i Yi: Số cá thể có thời gian phát dục như cá thể thứ i n: Số cá thể theo dõi

Sx: ðộ lệch chuẩn

2.4.3 Phương pháp ñiều tra diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

Chúng tôi tiến hành ñiều tra tại lâm phần trồng keo theo phương pháp ñiều tra 7 ngày một lần, chọn 10 ñiểm ñại diện cho mỗi lầm phần, mỗi ñiểm ñiều tra một cây, trên 1 cây ñiều tra theo 3 tầng, mỗi tầng 2 cành cấp 1 xen kẽ nhau ðếm bằng mắt số sâu có trên cành rồi tính mật ñộ

(Số sâu/cây1 + Số sâu/cây2 + Số sâu/câyn)

- Mật ñộ sâu (con/cây) = -

Tổng số cây ñiều tra

2.4.4 Tìm hiểu các biện pháp phòng trừ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp

- Công thức 4: không phun thuốc

Hiệu lực của chế phẩm metavina ( %) ñược tính theo công thức Abbott (US):

Mỗi thí nghiệm nhắc lại 3 lần và 1 công thức bố trí 30 sâu non tuổi 3 Nhóm A:

- Công thức 1: Tập kỳ 1.8EC nồng ñộ 0,1 %

- Công thức 2: Padan 95 SP nồng ñộ 0,1%

- Công thức 3: Trebon 10EC nồng ñộ 0,1%

- Công thức 4: không phun thuốc

Nhóm B:

- Công thức 1: Tập kỳ 1.8EC nồng ñộ 0,15 %

- Công thức 2: Padan 95 SP nồng ñộ 0,15%

- Công thức 3: Trebon 10EC nồng ñộ 0,15%

- Công thức 4: không phun thuốc

Nhóm C:

- Công thức 1: Tập kỳ 1.8EC nồng ñộ 0,2 %

- Công thức 2: Padan 95 SP nồng ñộ 0,2%

- Công thức 3: Trebon 10EC nồng ñộ 0,2%

- Công thức 4: không phun thuốc

Hiệu lực của thuốc (%) ñược tính theo công thức Abbott (US):

Toàn bộ số liệu ñiều tra ñược xử lý theo chương trình thống kê sinh

học IRRI STAS 4.0 và thông kê trên EXCEL

CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thành phần sâu hại trên cây keo 2010 tại huyện Xuân Mai-Hà Nội

Cây lâm nghiệp chịu sự tác ñộng rất lớn của rất nhiều loài sâu hại Chúng tấn công và gây hại trên tất cả các bộ phận của cây Việc nghiên cứu, ñiều tra các loài sâu hại cây rừng ở nước ta còn chưa nhiều và cũng còn khá mới mẻ Do vậy ñể góp phần vào công tác bảo vệ cây rừng chúng tôi ñã tiến hành ñiều tra, thu nhập mẫu sâu hại trên cây keo (keo lá tràm, keo tai tượng) tại Xuân Mai - Hà Nội, nơi có diện tích rừng keo lớn và trồng tập trung Qua các ñợt ñiều tra, thu thập mẫu chúng tôi ñã thu thập ñược 24 loài sâu hại trên cây keo thuộc 6 bộ, 15 họ Bộ cách vảy (Lepidoptera) 13 loài, bộ cánh thẳng (Orthoptera) và bộ cánh nửa 3 loài, bộ cánh bằng (Isoptera) 1 loài Kết quả ñược trình bày qua bảng 3.1

Trong 6 bộ thì bộ cánh vảy (Lepidoptera) có số lượng loài nhiều nhất

13 loài chiếm 56,62%, bộ cánh nửa (Hemiptera) và bộ cánh bằng có 3 loài chiếm 13,04% Bộ cánh cứng (Coleoptera) và bộ cánh ñều (Homoptera) có 2 loài chiếm 8,69%, còn lại bộ cánh bằng có số lượng loài ít nhất (1 loài) chiếm 4,34%)

Trong số 23 loài chúng tôi thu thập ñược thì có 3 loài là thường xuyên

xuất hiện và gây hại ñáng kể trên cây keo (Acacia mangium, Acacia

auriculiormic) ñó là:

- Sâu kèn dài: Amitissa snellni Heyaerts

- Sâu cuốn lá: Pandemis sp

- Sâu kèn nhỏ: Acanthopsyche sp

Bảng 3.1: Thành phần các loài sâu hại cây keo tại Xuân Mai - Hà Nội năm 2010

Bộ phận cây

bị hại

Mức ñộ phổ biến

Brenske Scarabaeidae Rễ, Chồi +

Hubner Lymantriidae Lá +

Linnaeus Noctuidae Lá +

Ghi chú: - Xuất hiện rất ít, tần suất bắt gặp: <5%

+ Xuất hiện ít, tần suất bắt gặp: 6- 15%

++ Xuất hiện trung bình, tần suất bắt gặp: 16 - 30%

+++ Xuất hiện nhiều, tần suất bắt gặp: > 30%

Sự có mặt thường xuyên của 3 loài sâu hại chính trên cây keo cho thấy cây rừng cũng có khá nhiều loài sâu hại tấn công mà từ trước tới nay chúng ta

ít quan tâm nghiên cứu vấn ñề này

Loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp Xuất hiện ngay từ tháng 1/2010

có mật ñộ cao và có sự gối lứa Chúng hại lá là chủ yếu và phát tán rất nhanh trên một diện tích rộng lớn tới vài chục ha

3.2 Diễn biến mật ñộ một số sâu hại chính trên cây keo năm 2010 tại Xuân Mai

Từ kết quả ñiều tra ở bảng 3.1, chúng ta thấy có 3 loài xuất hiện với mức ñộ phổ biến cao, mặt khác sự gây hại của chúng có ảnh hưởng nhiều ñến

sự sinh trưởng và phát triển của cây keo

3.2.1 Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên cây keo tại Xuân Mai Hà Nội

Loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp là loài xuất hiện với mật ñộ cao

nhất trong 4 loài sâu hại chính là hại mạnh nhất trên cây keo (keo lá tràm, keo tai tượng) tại Xuân Mai (bảng 3.2)

Qua số liệu bảng 3.2 cho thấy mật ñộ loài Acanthopsyche sp trên cây keo tai tượng (Acacia mangium), và keo lá tràm (Acacia auriculiformic) là khác nhau Trên cây keo lá tràm mật ñộ loài Acanthopsyche sp cao hơn trên

cây keo tai tượng Ngay ở tháng 1/2010 thời ñiểm mật ñộ cao nhất của loài

Acanthopsyche sp trên cây keo tai tượng là 13,32 con/cành thì trên cây keo lá

tràm mật ñộ gấp gần 2 lần là 23,82 con/cành ðiều này cho thấy khả năng gây

hại của loài Acanthopsyche sp trên cây keo lá tràm là rất mạnh so với trên cây

tai tượng Về cấu tạo là thì lá của cây keo tai tượng dày và bản to gấp 2-3 lần

lá keo lá tràm, có thể vì thế mà xu hướng của loài Acanthopsyche sp tập trung

nhiều hơn về phía keo lá tràm

Bảng 3.2: Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên 2 loài cây

keo tại Xuân Mai năm 2010 Mật ñộ trung bình (con cành)

Ngày ñiều tra

Keo lá tràm Keo tai tượng

Nhiệt ñộ Trung bình ( o C)

Ẩm ñộ Trung bình (%)

Keo tai tượng

Hình 3.1: Diễn biến mật ñộ của loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên

cây keo năm 2010 tại Xuân Mai – Hà Nội

Hình 3.1 cho thấy ñường biểu diễn mật ñộ loài Acanthopsyche sp Trên

keo lá tràm luôn ở vị trí cao hơn so với ñường biểu diễn mật ñộ loài này trên keo tai tượng, nhưng nhìn chung ñều có hai ñỉnh cao về mật ñộ ñó là vào

tháng 1 và tháng 6 Mật ñộ loài Acanthopsyche sp Tương ñối cao do ñây là

loại sâu hại cây rừng, ít chịu tác ñộng của con người, hay tác ñộng của con người là không ñáng kể, chủ yếu theo phương pháp thủ công chặt bỏ cành bị

sâu hại Thời ñiểm cuối tháng 4 ñầu tháng 5 mật ñộ loài Acanthopsyche sp ở

mức ñộ thấp nhất Nguyên nhân là do trong thời gian này ña phần sâu non ñã vào nhộng và ñang có sự chuyển lứa

Khi trồng rừng ña phần ở các lâm phần là trồng xen, qua ñiều tra chúng tôi thấy các khu rừng trồng keo thường ñược trồng xen với cây bạch ñàn, lát

hoa, thông… Chúng tôi ñã ñiều tra mật ñộ loài Acanthopsyche sp khi trồng

keo xen với bạch ñàn Kết quả thể hiện ở bảng 3.3, diễn biến mật ñộ ñược thể hiện qua hình 3.2

Bảng 3.3: Diễn biến mật ñộ sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp trên cây keo lá

tràm trồng thuần và trồng xen tại Xuân Mai năm 2010

Mật ñộ trung bình (con cành) Ngày ñiều tra

Keo lá tràm Trồng xen keo lá

tràm – bạch ñàn

Nhiệt ñộ Trung bình ( o C)

Ẩm ñộ Trung bình (%)

Hình 3.2: Diễn biến mật ñộ loài Acanthopsyche sp trên cây keo lá tràm

trồng thuần và trồng xen keo lá tràm với bạch ñàn năm 2010 tại

Xuân Mai – Hà Nội

Mật ñộ loài Acanthopsyche sp thấp hơn hẳn so với công thức trồng thuần

keo lá tràm Mật ñộ cao nhất là 19.34 con / cành trong tháng 1, nhưng ñến tháng 6 mật ñộ giảm ñi một nửa chỉ còn 10,42 con / cành Trong khi ñó ở công thức trồng thuần keo lá tràm vào tháng 6 mật ñộ vẫn còn rất cao, cao gấp hai lần là 20,38 con / cành Qua ñây cho thấy khi có mặt cây ký chủ phụ thì sức ép lên cây ký chủ chính là giảm hẳn và ñã ñáng kể về sự gây hại của loài sâu kèn này

3.2.2 Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaerts trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai - Hà Nội ñầu năm 2010

Loài Amatissa snellni Heyaerts là loài sâu hại lá có mức ñộ gây hại ñứng thứ 2 chỉ sau loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp Chúng xuất hiện và gây hại

trên cả hai loài keo ( keo lá tràm và keo tai tượng) ( bảng 3.4)

Bảng 3.4: Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaerts trên

keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai- Hà Nội năm 2010

Mật ñộ trung bình (con cành) Ngày ñiều tra

Keo lá tràm Keo tai tượng

Nhiệt ñộ Trung bình ( o C)

Ẩm ñộ Trung bình (%)

Keo tai tượng

Hình 3.3: Diễn biến mật ñộ sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaerts

trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai- Hà Nội năm 2010

Loài sâu kèn dài Amatissa snellni Heyaerts lại xuất hiện và gây hại chủ

yếu trên cây keo tai tượng (bảng 3.4), mật ñộ cao nhất là vào tháng 6: 19,62 con/cành trong khi ñó trên keo lá tràm mật ñộ cao nhất cũng chỉ ñạt 5,28con/ cành Mật ñộ trung bình trên keo tai tượng là 6,82 con /cành cao gấp 6 lần

trên keo lá tràm (1,05 con /cành) Loài Amatissa snellni có kích cỡ cơ thể lớn gấp hơn 3 lần loài sâu kèn nhỏ Acanthopsyche sp Nên ñòi hỏi một lượng thức

ăn lớn hơn nhiều Cũng vì vậy tuy mật ñộ loài Amatissa snellni Heyaerts

không cao bằng loài Acanthopsyche sp nhưng khả năng gây hại là không kém,

chúng ăn hết các bộ phận xanh của cây, làm cho cây khô và chết

3.2.3 Diễn biến mật ñộ sâu cuốn lá Pandemis sp trên keo lá tràm và keo tai tượng tại Xuân Mai - Hà Nội ñầu năm 2010

Sự ăn lá của các loài sâu hại làm giảm ñáng kể diện tích quang hợp của

cây vì vậy chúng tôi tiếp tục tìm hiểu diễn biến mật ñộ loài Pandemis sp Kết

quả thể hiện ở bảng 3.5

Loài Pandemis sp xuất hiện với mật ñộ không cao, nhưng có mặt liên tục trên hai loài keo từ tháng 1 ñến tháng 6 ( bảng 3.5) Mật ñộ loài Pandemis sp

trên keo lá tràm trung bình (2,25 con /cành) cao hơn trên keo tai tượng (1,96 con/cành) Tuy nhiên mật ñộ không cao so với một số loài sâu hại khác nhưng ñây là loài sâu ăn lá, gây tác hại ñồng thời cùng với 2 loài hại lá nguy hiểm

khác là Amatissa snellni, Acanthopsyche sp nên càng làm tăng mức ñộ phá hại

trên cây keo

Trước sự xuất hiện thường xuyên của 3 loài sâu hại chính nêu ở trên cho thấy sự cần thiết của công tác dự tính dự báo sâu hại rừng cũng như việc ñi sâu nghiên cứu các tập tính sinh sống