Bài giảng Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất 2 - ĐH Phạm Văn Đồng

ch c năng sinh lý khác nhau.[r]

TR NG Đ I H C PH M VĂN Đ NG

KHOA GDTC - QP, AN

BÀI GI NG

LÝ LU N VÀ PH NG PHÁP GIÁO D C TH CH T 2

ThS Nguy n Xuân Th ởng

L I NÓI Đ U

Lý lu n và ph ng pháp Giáo d c th ch t (GDTC) là m t môn khoa h c nghiên c u những quy lu t và những c s chung nh t v ph ng pháp trong lĩnh vực

th d c th thao (TDTT) Nhi m v gi ng d y ch y u c a môn Lý lu n và ph ng pháp GDTC là:

1 Giúp cho sinh viên b ớc đ u hi u t ng đối có h thống những ki n th c m

đ u v TDTT, góp ph n đ nh h ớng chuyên nghi p t ng quát v ho t đ ng này, làm c

s ti p t c h c t p, nghiên c u và v n d ng trong các ph n chuyên ngành

2 Giúp cho sinh viên nắm đ c những c s chung nh t v lý lu n và ph ng pháp GDTC, ch y u là d y h c đ ng tác, rèn luy n th lực và công tác GDTC trong nhà tr ng ph thông

3 Trên c s đó, từng b ớc b i d ng năng lực v n d ng những ki n th c y đ phân tích, thực hi n những nhi m v c th có liên quan trong thực ti n TDTT

Bài gi ng Lý lu n và ph ng pháp GDTC 2 có th đ c sử d ng cho c ng i

d y và ng i h c trình đ Cao đẳng s ph m GDTC Khi biên so n bài gi ng này chúng tôi bám sát đ c ng chi ti t môn h c, m c tiêu đào t o giáo viên th d c, đ ng

th i căn c vào n i dung ch ng trình lý lu n và ph ng pháp GDTC do B Giáo d c

và Đào t o ban hành cho các tr ng có đào t o v S ph m GDTC

N i dung bài gi ng đ c chia làm 2 ph n chính:

1 Giáo d c các tố ch t th lực

2 Các hình th c bu i t p trong GDTC cũng nh GDTC trong nhà tr ng ph thông và rèn luy n kỹ năng t p gi ng

Nh n th c đối với GDTC, v n i dung và ph ng pháp c a nó cũng không ngừng bi n đ i ngày m t hoàn thi n h n theo sự phát tri n c a xã h i, do đó s đ c

b sung d n trong quá trình sử d ng và phát tri n Mong quý đ ng nghi p góp ý b sung bài gi ng đ hoàn thi n h n

TÁC GI

Ch ng 1.GIÁO D C CÁC T CH T TH L C

1.1 Đ c tính chung

M i ng i khi thực hi n những đ ng tác khác nhau đ u ng với thành tích mà

kh năng ng i đó có th đ t đ c nh : Ch y 1500m h t 5 phút, ch y 200m h t 25 giây, đẩy t 5 kg đ c 11m Các mặt khác nhau v kh năng v n đ ng đó đ c g i là

tố ch t th lực (hay còn g i là tố ch t v n đ ng) Nh v y các tố ch t th lực (TCTL) là những đặc đi m, mặt, ph n t ng đối riêng bi t trong th lực c a con ng i liên quan

đ n hình thái - ch c năng c a c th và đ c bi u hi n ra trong quá trình v n đ ng Các đặc đi m th lực l i ph thu c vào c u trúc các đ ng tác, đi u ki n thực hi n các

đ ng tác đó và tr ng thái c th , đặc đi m cá nhân, trình đ t p luy n và tính ch t môn chuyên sâu TCTL th ng đ c chia làm năm lo i c b n: S c nhanh, s c m nh, s c

b n, m m dẻo và khéo léo M i m t lo i TCTL l i có th chia thành các phẩm ch t chung và các phẩm ch t chuyên môn (đặc thù) Tỷ l và yêu c u c a vi c phát tri n th lực chung và th lực chuyên môn ph thu c vào nhi m v và đặc tr ng c a từng môn

th thao

Sự phát tri n các TCTL di n ra có tính giai đo n: Th i kỳ đ u phát tri n m t tố

ch t th lực này s d n đ n sự phát tri n m t tố ch t th lực khác, mặc dù ng i ta không chú ý đ n chúng Hi n t ng này là do di chuy n các k t qu mang đặc đi m chung c a các TCTL Sự phát tri n v sau c a m t TCTL nào đó có th kìm hãm sự phát tri n c a các TCTL khác Đi u này có th gi i thích b i tính đặc thù c a các TCTL trong quá trình phát tri n c a chúng

M t trong những c ch n i b t c a hi n t ng trên là sự mâu thu n giữa quá trình a khí và y m khí T c là sự phát tri n c a TCTL này s kìm hãm sự phát tri n các TCTL khác và ng c l i

Trong ph n khái ni m v sự phát tri n th ch t ( ph n LL và PPGDTC1), đã đ

c p v tính tự nhiên và tính xã h i c a sự phát tri n th ch t T c là m t mặt, chúng phát tri n m t cách tự nhiên, mặt khác cũng ph thu c vào y u tố giáo d c (xã h i)

ch c năng sinh lý khác nhau Nh ng chính y u tố giáo d c mới có th thúc đẩy các TCTL phát tri n m t cách m nh m và có đ nh h ớng rõ r t Nghĩa là sự phát tri n các TCTL là quá trình có th đi u khi n đ c, cho nên muốn phát tri n các TCTL ph i nghiên c u các quy lu t sinh h c và các ph ng pháp đi u khi n chúng

Sự phát tri n các TCTL mang tính giai đo n theo l a tu i, các TCTL khác nhau

s đ t đ n sự phát tri n m nh m các l a tu i khác nhau

Khuynh h ớng khác bi t sự phát tri n các TCTL đặc bi t đ c bi u hi n ra giai đo n d y thì Trong giai đo n này s c m nh - tốc đ tăng nhanh còn kh năng phối

h p v n đ ng l i kém đi Trong gi ng d y và hu n luy n c n chú ý đ n tính giai đo n

c a l a tu i Vì trong giai đo n này, vi c hu n luy n chuyên môn s mang l i hi u qu cao đối với sự phát tri n m t số TCTL đặc tr ng

1.2 Ph ng pháp giáo d c s c m nh

1.2 1 Khái ni m

S c m nh (SM) là kh năng khắc ph c lực đối kháng (c n) bên ngoài hoặc đ kháng l i nó bằng sự n lực c a c bắp

1.2.2 Phân lo i s c m nh

- S c m nh đ n thu n (kh năng sinh lực trong các đ ng tác ch m hoặc tĩnh)

- S c m nh tốc đ (kh năng sinh lực trong các đ ng tác nhanh) Ngoài ra trên thực t chúng ta còn gặp các lo i s c manh:

- S c m nh b t phát (m nh-nhanh) là kh năng phát huy m t lực lớn trong kho ng th i gian ngắn nh t (s c b t, gi m nh y)

- S c m nh tuy t đối có th đ c đo bằng tr ng l ng tối đa mà v n đ ng viên khắc ph c đ c

- S c m nh t ng đối là s c m nh tuy t đối trên kg tr ng l ng c th (Đ so sánh s c m nh c a những ng i có tr ng l ng khác nhau)

1.2 3 Ph ng pháp giáo d c s c m nh

1.2.3.1 Nhi m v và ph ng ti n giáo d c s c m nh

a Nhi m v

- N hi m v chung

Phát tri n toàn di n (nhi u lo i SM) đ m b o kh năng phát huy cao v s c

m nh trong các hình th c ho t đ ng v n đ ng c th

- Nhi m v c th

+ Ti p thu và hoàn thi n kh năng và hình th c SM c b n (SM đ ng lực, tĩnh lực)

+ Phát tri n cân đối s c m nh c a t t c các nhóm c c a h v n đ ng

+ Phát tri n năng lực sử d ng h p lý SM trong các đi u ki n khác nhau

Ngoài ra tùy từng đi u ki n c th c a m i lo i ho t đ ng mà đ ra các nhi m

v giáo d c SM chuyên môn cho phù h p

b Ph ng ti n giáo d c s c m nh

Đ giáo d c SM, th ng sử d ng các bài t p SM nghĩa là sử d ng các bài t p với lực đối kháng

- Lực đối kháng bên ngoài:

+ Các bài t p với d ng c nặng (đẩy t , cử t ) + Các bài t p với lực đối kháng c a ng i cùng t p (2 ng i đẩy nhau ) + Các bài t p với lực đối kháng c a môi tr ng bên ngoài (ch y trên cát, b t

nh y, ch y leo dốc )

+ Các bài t p với lực đàn h i

- Các bài t p khắc ph c tr ng l ng c th (nằm s p chống đẩy, co tay xà đ n )

1.2.3.2 Lựa ch n lực đối kháng Lựa ch n lực đối kháng là v n đ c b n nh t c a ph ng pháp giáo d c s c

m nh

- Lực đối kháng kích thích phát tri n s c m nh khác nhau s d n đ n kích thích sinh lý khác nhau và c ch đi u hòa s c m nh khác nhau

- Nguyên lý chung trong giáo d c s c m nh là ph i t o đ c sự căng c tối đa (ph i sử d ng lực đối kháng lớn) N u không t p luy n th ng xuyên với sự căng c

nhỏ cũng không phát tri n đ c s c m nh

Suy cho cùng v n đ c b n trong giáo d c s c m nh là đ nh l ng tr ng l ng

v t th ch u đựng trong quá trình t p luy n Có 3 cách đ nh tr ng l ng v t th :

+ Theo t l ph n trăm

+ Theo hi u số so với tr ng l ng tối đa mà c th khắc ph c đ c

+ Theo số l n lặp l i trong m t l t t p

Trong 3 cách trên thì cách theo số l n lặp l i trong m t l t t p th ng đ c sử

d ng nhi u nh t và nó đ c tính nh sau:

+ Tr ng l ng mà ng i t p ch khắc ph c đ c 1 l n trong tr ng thái c th không quá h ng ph n đ c g i là l ng đối kháng tối đa

+ Lặp l i 2-3 l n: G n tối đa

+ Lặp l i 4-7 l n: Lớn + Lặp l i 8-12 l n: T ng đối lớn

+ Lặp l i 13-18 l n: Trung bình

+ Lặp l i 19-25 l n: Nhỏ

+ Lặp l i 25 l n tr lên: Quá nhỏ

1.2.3.3 Các khuynh h ớng ph ng pháp c b n trong giáo d c s c m nh

a Sử d ng l ng đối kháng ch a tới m c tối đa với số l n lặp l i cực h n Trong ph ng pháp này th ng sử d ng các bài t p với l ng đối kháng từ lớn

tr xuống Ho t đ ng c a c di n ra theo c ch luân phiên, lúc đ u ch có m t số ít các đ n v v n đ ng tham gia ho t đ ng nh ng theo số l n lặp l i tăng lên thì lực phát huy c a m t đ n v v n đ ng b gi m sút và ngày càng có nhi u s i c tham gia vào

ho t đ ng và đ n những l n lặp l i cuối cùng thì số s i c tham gia ho t đ ng đ t tới tr

số tối đa

Trong ph ng pháp này giá tr phát tri n s c m nh là những l n lặp l i cuối cùng và những l n lặp l i cuối cùng d ng nh nó tr thành tr ng l ng (l ng đối

kháng) tối đa, vì v y khi sử d ng ph ng pháp này nh t thi t ph i lặp l i tới cực h n (những HLV có kinh nghi m th ng bu c VĐV cố thực hi n thêm 2-3 l n nữa khi h

đã c m th y h t s c)

Ph ng pháp này th ng đ c sử d ng cho ng i mới t p

* u đi m:

- Cùng với tăng s c m nh thì cũng tăng sự phì đ i c bắp (t c , c t ng);

- D ki m tra kỹ thu t;

- Ít x y ra ch n th ng;

- Tiêu hao năng l ng lớn có l i cho xu h ớng s c khỏe;

- H n ch đ c hi n t ng ép khí l ng ngực

* Nh c đi m:

- Không có l i v mặt năng l ng;

- Hi u qu th p h n hi u qu c a ph ng pháp sử d ng l ng đối kháng tối đa

b Sử d ng l ng đối kháng tối đa và g n tối đa Trong tr ng h p c n tăng s c m nh c bắp nh ng l i h n ch đ c sự phì đ i

c bắp thì th ng t p luy n theo khuynh h ớng sử d ng l ng đối kháng tối đa (m t

l n lặp l i) và g n tối đa (hai đ n ba l n lặp l i) còn g i là ph ng pháp n lực cực đ i Đây là ph ng pháp ch y u hu n luy n s c m nh cho v n đ ng viên c p cao

L ng đối kháng tối đa và g n tối đa s t o nên kích thích lớn và ph n ng tr

l i m nh Sử d ng l ng đối kháng lớn có ý nghĩa hoàn thi n ch đ ho t đ ng đ ng

b trong đi u hòa th n kinh c (trong nhóm c và giữa các nhóm c )

Trong m t l n co c , th m chí tới m c căng c tối đa và các s i c ho t đ ng

đ ng b nh ng không ph i hoàn toàn, v n có những đ n v v n đ ng tr ng thái tĩnh,

tr ng thái dự trữ

những ng i không t p luy n ch có kho ng 20% số s i c có kh năng ho t

đ ng đ ng b và những nhóm c nhỏ thì kh năng đó cũng ch đ t tới 50% Theo sự phát tri n c a trình đ t p luy n thì kh năng ho t đ ng đ ng b v n đ ng viên cao

h n r t nhi u

* Lưu ý: L ng đối kháng tối đa đ c sử d ng khi t p luy n thì nhỏ h n tr ng

* u đi m c a ph ng pháp

- Không làm tăng khối l ng c bắp do khối l ng v n đ ng và th i gian t p luy n không nhi u;

- Có hi u qu cao trong vi c phát tri n s c m nh và ph ng pháp này phù h p với v n đ ng viên có trình đ t p luy n cao

Sử d ng các bài t p này c n ph i kh i đ ng kỹ tránh x y ra ch n th ng

Tuy có hi u qu cao, nh ng ph ng pháp này không ph i là v n năng, vì b t c

m t ph ng pháp nào đ c sử d ng m t cách quá nhi u, lâu dài cũng d n đ n quen thu c theo c ch thích nghi và cùng với th i gian thì hi u qu cũng b gi m sút, cho nên ch coi đây là ph ng pháp c b n ch không ph i là duy nh t

c Sử d ng bài t p tĩnh trong phát tri n s c m nh

Ph ng pháp t p tĩnh ch đ c coi là ph ng án c a ph ng pháp n lực cực

đ i là ph ng pháp b sung trong giáo d c s c m nh vì hi u qu c a ph ng pháp không cao

Các bài t p tĩnh ch nên sử d ng d ng căng c tối đa kéo dài 5-6 giây và m i

bu i t p nên dành 10-15 phút cho t p tĩnh và không nên sử d ng quá 1-2 tháng

* u đi m

- Bài t p tốn ít th i gian;

- Trang thi t b t p luy n đ n gi n;

- Có th tác đ ng tới b t kỳ nhóm c nào

* Nh c đi m : Hi u qu th p

1.3 Ph ng pháp giáo d c s c nhanh

1.3.1 Khái ni m

S c nhanh là kh năng thực hi n đ ng tác trong kho ng th i gian ngắn nh t

Có 03 hình th c bi u hi n s c nhanh (SN):

- Th i gian ph n ng v n đ ng

- Tốc đ đ ng tác đ n

- T n số đ ng tác

Các hình th c này t ng đối đ c l p nhau, đặc bi t là ch số v th i gian ph n

ng v n đ ng có tính đ c l p cao, h u nh không có t ng quan gì tới tốc đ đ ng tác Trong thực t SN th ng bi u hi n t ng h p c a 3 hình th c trên

Ví d : Thành tích ch y ngắn ph thu c vào th i gian ph n ng v n đ ng lúc

xu t phát, tốc đ đ ng tác đ n (đ p sau và chuy n đùi) và t n số đ ng tác

Trong những đ ng tác có phối h p ph c t p thì tốc đ không ch ph thu c SN

mà còn ph thu c vào nhi u nhân tố khác nh s c m nh và m c đ hoàn thi n kỹ thu t

đ ng tác

1.3 2 Ph ng pháp giáo d c s c nhanh

1.3.2.1 Ph ng pháp giáo d c SN ph n ng v n đ ng

a Ph ng pháp giáo d c SN ph n ng v n đ ng đ n gi n

- Khái ni m

S c nhanh ph n ng v n đ ng đ n gi n là sự đáp l i những tín hi u đã bi t

tr ớc nh ng xu t hi n đ t ng t bằng những đ ng tác đ nh tr ớc

Ví d : Ph n ng với ti ng súng l nh trong xu t phát

+ Có ý nghĩa thực d ng r t cao trong cu c sống

+ Có kh năng chuy n r t cao (Những ng i có kh năng ph n ng nhanh trong

tình huống này thì d có kh năng ph n ng nhanh trong những tình huống khác)

- Ph ng pháp giáo d c

Trong thực t không nh t thi t ph i tác đ ng chuyên môn đ phát tri n s c

nhanh ph n ng v n đ ng đ n gi n, vì nó đã đ c phát tri n nh các bài t p phát tri n

tốc đ , nh ng không có sự phát tri n ng c l i, nghĩa là khi sử d ng các bài t p giáo

d c s c nhanh ph n ng v n đ ng đ n gi n thì không có giá tr nâng cao tốc đ

+ Sử d ng các trò ch i vân đ ng, các môn bóng đ giáo d c

+ Ph bi n nh t là ph ng pháp t p lặp l i với các tín hi u xu t hi n đ t ng t

+ Ph ng pháp phân tích: Hoàn thi n từng ph n c a s c nhanh ph n ng trong

đi u ki n gi m nhẹ và hoàn thi n từng ph n tốc đ c a những đ ng tác ti p theo

gặp khó khăn, do v y th ng dùng bài t p thu n l i cho hoàn thi n ph n ng nh xu t phát cao, tỳ tay vào v t th nào đó

+ Ph ng pháp c m giác v n đ ng: Hoàn thi n s c nhanh ph n ng v n đ ng

đ n gi n thông qua vi c hoàn thi n c m giác th i gian c a ng i h c (Vì những ng i

có kh năng phân bi t kho ng th i gian ngắn m t cách chính xác thì kh năng ph n

ng v n đ ng đ n gi n cao)

Ph ng pháp này đ c ti n hành theo 3 giai đo n

+ Giai đo n 1: Ng i hoc ph n ng l i tín hi u và thực hi n đ ng tác ti p theo với tốc đ lớn nh t

Ví d : Xu t phát th p và ch y với v n tốc tối đa 10 - 20 m, sau m i l n gi ng viên thông báo thành tích cho sinh viên bi t

+ Giai đo n 2: Cũng thực hi n các bài t p nh giai đo n 1, nh ng khi v đích

gi ng viên hỏi sinh viên dự đoán thành tích đ t đ c, sau đó gi ng viên thông báo thành tích chính xác cho sinh viên bi t Qua nhi u l n nh v y c m giác v th i gian s chính xác h n

+ Giai đo n 3: Gi ng viên yêu c u sinh viên thực hi n bài t p với th i gian cho

tr ớc

Tr i qua 3 giai đo n t p luy n nh v y s c nhanh ph n ng v n đ ng đ n gi n s

đ c tăng lên

b S c nhanh ph n ng v n đ ng ph c t p

Ph n ng v n đ ng ph c t p trong th thao th ng gặp có 2 lo i:

Ph n ng với v t th di đ ng

Ph n ng lựa ch n

- Ph n ng với v t th di đ ng

Th ng th y các môn bóng và các môn đối kháng cá nhân

Ví d : Khi có sút bóng vào khung thành thì th môn ph i:

+ Nhìn th y bóng

+ Đoán đón h ớng và tốc đ bay c a bóng