Giáo trình môn học chuẩn bị nguyên vật liệu nghề mộc dân dụng

Người thợ mộc biết dựa vào hình dạng, kết cấu, kích thước của sản phẩm mộc và các yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng để chon được loại gỗ phù hợp cho loại sản phẩm đó và cũng từ đó xác [r]

1

BỘ LAO ĐỘNG THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TỔNG CỤC DẠY NGHỀ

Dự án giáo dục kỹ thuật và dạy nghề (VTEP)

GIÁO TRÌNH

Mã số: MH - 09

nghề : mộc dân dụng

Trình độ: Lành nghề

giáo trình môn học chuẩn bị nguyên vật liệu nghề mộc dân dụng

Hà nội - 2006

2

Mã tài liệu

Mã quốc tế ISBN

LờI TựA

(Vài nét giới thiệu xuất xứ của chương trình và tài liệu)

Tài liệu này là một trong các kết quả của Dự án GDKT-DN …

Tuyên bố bản quyền

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình cho nên các nguồn

thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích

dùng cho các mục đích đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác có ý đồ lệch lạch hoặc sử dụngvới mục

đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

Tổng cục dạy nghề sẽ tìm mọi cách để bảo vệ bản quyền

của mình

Tổng cục dạy nghề cám ơn và hoan nghênh các thông tin

giúp cho việc tu sửa và hoàn thiện tốt hơn tài liệu này

Địa chỉ liên hệ:

Dự án giáo dục kỹ thuật và nghề nghiệp

Tiểu ban phát triển chương trình Học liệu

3

(Tóm tắt nội dung của Dự án)

(Vài nét giới thiệu quá trình hình thành tài liệu và các thành phần tham gia)

(Lời cảm ơn các cơ quan liên quan, các đơn vị và cá nhân đã tham gia … )

(Giới thiệu tài liệu và thực trạng)

TàI liệu này được thiết kế theo từng mô đun thuộc hệ thống mô đun của một chương trình, để đào tạo hoàn chỉnh

nghề ……… ………ở cấp trình độ ……

và được dùng làm Giáo trình cho học viên trong các khoá đào tạo, cũng có thể được sử dụng cho đào tạo ngắn hạn hoặc cho các công nhân kỹ thuật, các nhà quản lý và người sử dụng nhân lực tham khảo

Đây là tài liệu thử nghiệm sẽ được hoàn chỉnh để trở thành giáo trình chính thức trong hệ thống dạy nghề

Hà nội, ngày … tháng… năm…

Giám đốc Dự án quốc gia

MỤC LỤC

4

5 Bài 2: Tính chất vật lý của gỗ 18

6 Bài 3: Tính chất cơ học của gỗ 33

7 Bài 4: Các khuyết tật của gỗ 47

8 Bài 5: Phân loại gỗ 62

9 Bài 6: các sinh vật phá hại gỗ 89

10 Bài 7: Ngâm, hong phơi , sấy gỗ và xếp gỗ 95

11 Bài 8: Tẩm thuốc bảo quản gỗ 110

12 Bài 9: Các loại ván nhân tạo 122

13 Bài 10: Cách chọn nguyên liệu cho một sản phẩm mộc 129

14 Bài 11: Xác định nguồn cung cấp và thực hiện các thủ tục mua nguyên vật

liệu

134

22 Đáp án các câu hỏi và bài tập 140

GIỚI THIỆU VỀ MÔN HỌC

Vị trí, ý nghĩa, vai trò của môn học

Để có một sản phẩm mộc dân dụng đẹp, bền, chắc chắn, phù hợp với mục đích và yêu cầu của người sử dụng, việc đầu tiên của người thợ mộc là phải hiểu rõ cấu tạo, các đặc điểm, tính chất của các loại gỗ; hiểu rõ các loại khuyết tật của gỗ cũng như các biện pháp tận dụng gỗ và phòng chống các sinh vật phá hoại gỗ Người thợ mộc biết dựa vào hình dạng, kết cấu, kích thước của sản phẩm mộc và các yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng để chon được loại gỗ phù hợp cho loại sản phẩm đó và cũng từ đó xác định được cách thức tiếp cận với thị trường cung cấp vật liệu mộc

để tiến hành mua vật liệu

5

Môn học “Chuẩn bị nguyên vật liệu” được biên soạn nhằm trang bị cho học viên những kiến thức về cấu tạo, đặc điểm, tính chất của các loại gỗ; các loại khuyết tật của gỗ, các biện pháp tận dụng gỗ và phòng chống các sinh vật phá hoại gỗ Ngoài ra còn cung cấp những kiến thức cơ bản

về cách lựa chọn vật liệu, mua vật liệu một cách hợp lý nhất Môn học này là môn học cơ sở, nó làm tiền đề cho học viên tiếp tục học các mô đun chuyên môn

Mục tiêu của môn học:

Học xong môn học này học sinh thực hiện được:

- Mô tả đặc tính của gỗ và các loại nguyên vật liệu khác thường dùng trong nghề mộc dân dụng

- Xử lý - bảo quản gỗ

- Chọn và dự tính được lượng nguyên vật liệu phù hợp với yêu cầu của sản phẩm mộc

Mục tiêu thực hiện của môn học:

Học xong môn học này học sinh sẽ có khả năng:

- Trình bày được cấu tạo của gỗ

- Trình bày được tính chất cơ lý của gỗ

- Nhận biết được các khuyết tật của gỗ

- Nhận biết được các loại gỗ thường dùng theo tên gọi, theo nhóm gỗ

- Chọn được các loại gỗ phù hợp để chế tạo các chi tiết của sản phẩm mộc

- Ngâm gỗ, hong phơi, xếp gỗ và tẩm hoá chất đúng kỹ thuật và đảm bảo an toàn

- Nhận biết được các vật liệu được chế biến từ gỗ như: ván ép, ván dăm, ván sợi,,, và lựa chọn chúng để chế tạo các sản phẩm

- Dự tính được lượng nguyên vật liệu cần sử dụng để sản xuất

- Điều tra, xác định chính xác các nguồn cung cấp nguyên vật liệu ở trong vùng/khu vực

- Thực hiện tốt các thủ tục mua nguyên vật liệu theo pháp luật

- Tuân thủ nguyên tắc an toàn lao động và bảo vệ vệ sinh môi trường theo luật định

- Giải thích sự quan trọng tính gọn gàng, ngăn nắp, chính xác, trung thực, và tiết kiệm trong việc sử dụng nguyên vật liệu để sản xuất

Nội dung chính của môn học:

 Cấu tạo của gỗ

 Tính chất cơ lý của gỗ

 Các khuyết tật của gỗ

 Các tiêu chuẩn phân loạI gỗ

 Chọn gỗ

 Ngâm gỗ, hong phơi, xếp, sấy gỗ và tẩm hoá chất

 Các vật liệu được chế biến từ gỗ như: ván ép, ván dăm ép, ván sợi ép

 Cách chọn nguyên liệu cho một sản phảm mộc

6

 Dự tính được lượng nguyên vật liệu cần sử dụng để sản xuất

 Điều tra, xác định các nguồn cung cấp nguyên vật liệu

 Các thủ tục mua nguyên vật liệu

 Các nguyên tắc an toàn lao động và bảo vệ vệ sinh môi trường khi chọn gỗ, sử lý gỗ

Thái độ làm việc

 Kiên trì, gọn gàng, ngăn nắp, chính xác, cần cù, có ý thức tiết kiệm nguyên vật liệu và bảo vệ môi trường làm việc

7

SƠ ĐỒ MỐI LIÊN HỆ GIỮA CÁC MÔ ĐUN / MÔN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH

32542201- 01

Vẽ kỹ thuật

MÔN HỌC 07

An toàn lao động và

vệ sinh môi trường

MÔN HỌC 09

Chuẩn bị nguyên,

vật liệu

32542201- 02

Pha phôi

32542201- 03

Bào mặt phẳng

32542201- 04

Gia c«ng méng

32542201- 05

Gia c«ng mÆt cong

vµ ghÐp v¸n

32542201- 07

TRANG sức

MÔN HỌC 08

Điện kỹ thuật

32542201- 06

Gia công mối ghép mộng

32542201- 18

Thực tập sản xuất

32542201-

09

Gia công ghế

32542201-

10

Gia công bàn làm việc

32542201-

11

Gia công giương đôi 3 vai

32542201-

12

Gia cụng bàn

ăn

32542201-

13

Gia cụng tủ

hồ sơ tài liệu

32542201-

14

Gia công tủ

áo 2 buôngg

8

CÁC HOẠT ĐỘNG CHÍNH TRONG MÔN HỌC

Học trên lớp:

 Giới thiệu các kiến thức cơ bản về:

 Cấu tạo của gỗ

 Tính chất cơ lý của gỗ

 Các khuyết tật của gỗ

 Các tiêu chuẩn phân loạI gỗ

 Chọn gỗ

 Ngâm gỗ, hong phơi, xếp, sấy gỗ và tẩm hoá chất

 Các vật liệu được chế biến từ gỗ như: ván ép, ván dăm ép, ván sợi ép

 Cách chọn nguyên liệu cho một sản phảm mộc

 Dự tính được lượng nguyên vật liệu cần sử dụng để sản xuất

 Điều tra, xác định các nguồn cung cấp nguyên vật liệu

 Các thủ tục mua nguyên vật liệu

Thực hành tại xưởng trường:

 Lựa chọn các loại độ ẩm thích hợp đối với gỗ dùng để đóng bàn học sinh

 Uốn ván theo chiều ngang

 Kiểm tra sức chịu uốn, nén ngang thớ và nén dọc thớ của một số loại gỗ thường dùng

 Nhận dạng được các loại khuyết tật tự nhiên và khuyết tật do sâu nấm và khuyết tật do gia công chế biến của gỗ

 Nhận biết và gọi tên các loại gỗ ở vùng Tây nguyên (hoặc theo vùng/miền của người học), phân loại theo nhóm gỗ, theo kích thước và chất lượng

 Kiểm tra , phát hiện các loại sinh vật phá hoại gỗ trên một số loại gỗ thường dùng

 Chọn và ngâm gỗ

 Hong phơi và xếp gỗ

 Xếp các loại gỗ thành khí trong lò sấy và sấy gỗ

 Chọn thuốc bảo quản gỗ và tẩm thuốc bảo quản gỗ trên các cây gỗ dùng để gia công các chi tiết của các sản phẩm mộc chuẩn bị sản xuất

 Chọn các loại ván nhân tạo phù hợp để sản xuất các loại sản phẩm: tủ gương, bàn máy vi tính, bàn làm việc

 Chọn nguyên liệu cho các sản phẩm mộc

 Xác định nguồn cung cấp và thực hiện các thủ tục mua nguyên vật liệu

9

Về kiến thức:

 Trình bày được các tính chất cơ lý cơ bản của gỗ

 Nêu được các dạng khuyết tật của gỗ

 Nêu được các tiêu chuẩn phân loại gỗ

 Trình bày được cách ngâm gỗ, hong phơi, xếp, sấy gỗ và tẩm hoá chất

 Dự tính được lượng nguyên vật liệu cần sử dụng để sản xuất

 Điều tra, xác định các nguồn cung cấp nguyên vật liệu

 Nêu được các thủ tục mua nguyên vật liệu

Về kỹ năng:

 Kiểm tra, chọn lựa chính xác và hợp lý vật liệu cho sản phẩm mộc

 Xử lý được các hiện tượng cong, vênh, nứt, mối, mọt, mục

 Hong, phơi, sấy gỗ đạt độ ẩm cần thiết

 Biết tìm và mua gỗ theo đúng yêu cầu

Về thái độ:

 Chủ động tìm hiểu, học hỏi và có thái độ trọng thị khi giao tiếp với mọi người

 Tự rèn luyện cho mình đức tính tỷ mỉ, cẩn thận trong quá trình thực hành

BÀI 1

MÃ BÀI: MH - 09 - 01

Giới thiệu:

Cấu tạo gỗ là một trong những nhân tố ảnh hưởng lớn đến tính chất của gỗ Tính chất của gỗ quyết định bởi cấu tạo gỗ Muốn nhận biết, phân biệt được các loại gỗ, trước hết cần phải nắm vững những kiến thức cơ bản về cấu tạo gỗ

Những kiến thức cơ bản về cấu tạo gỗ chính là cơ sở để giải thíchbản chất các hiện tượng nảy sinh trong các quá trình gia công, chế biến và sử lý gỗ Từ đó xác định phương pháp gia công, chế biến, bảo quản và sử dụng gỗ cho các sản phẩm cụ thể, hạn chế sự lãng phí trong quá trình sử dụng Mặt khác còn tìm các biện pháp khắc phục các nhược điểm của gỗ, nâng cao giá trị sử dụng gỗ Bài học “Cấu tạo gỗ” trình bày một số đặc điểm, cấu tạo cơ bản của gỗ giúp học viên nhận biết tên gỗ, tính chất của nó để sử dụng hợp lý trong quá trình xử lý, gia công, chế biến

Mục tiêu thực hiện:

Học xong bài này, học sinh sẽ có khả năng:

 Phân biệt được vỏ cây, tầng tái sinh, gỗ và tuỷ cây

 Phân biệt được các mặt cắt cây gỗ (mặt cắt ngang, mặt cắt tiếp tuyến, mặt cắt xuyên tâm)

 Trình bày được cấu tạo thô đại của gỗ như: vòng năm, gỗ giác và gỗ lõi,mạch gỗ, sợi gỗ, tia

gỗ, ống dẫn nhựa, tế bào nhu mô

Đề cương nội dung:

 Cấu tạo thân cây

 Khái niệm về mặt cắt cây gỗ

 Cấu tạo thô đại của gỗ

I CẤU TẠO THÂN CÂY

Thân cây có nhiệm vụ dẫn truyền nhựa, giữ vững tán lá, chống lại ảnh hưởng của gió, dự trữ dinh dưỡng và cung cấp gỗ

Cấu tạo thân cây trên mặt cắt ngang gồm 4 phần: Vỏ cây, tầng phát sinh, gỗ và tuỷ cây (Hình

vẽ 1.1)

1, Vỏ cây:

Vỏ có tác dụng bảo vệ thân cây, dự trữ chất dinh dưỡng, đồng thời là đường dẫn truyền nhựa

từ lá xuống khắp thân cây

Từ ngoài vào, vỏ chia làm 4 phần: Bỉêu bì, thụ bì, lớp nhu mô và phân li be Vỏ của nhiều loại cây có giá trị kinh tế cao: Vỏ cây Quế làm thuốc, vỏ cây cao su cho mủ là nguồn nguyên liệu quan trọng trong các ngành công nghiệp, vỏ của một số cây có chất chát chiết suất dùng làm

nguyên liệu thuộc gia

2, Tầng phát sinh

Tầng phát sinh nằm giữa phần gỗ và phần vỏ cây

Cấu tạo của tầng phát sinh gồm 6 đến 8 lớp tế bào trong đó chỉ có một lớp tế bào có khả năng phân sinh ra các tế bào mới, tất cả các lớp tế bào khác, đều do lớp tế bào nguyên thuỷ này phân sinh

Tế bào nguyên thuỷ của tầng phát sinh có hai loại: loại xếp theo chiều dọc thân cây và loại xếp theo chiều ngang thân cây

- Loại xếp theo chiều dọc thân cây thường có hình con thoi, loại tế bào này sinh ra toàn bộ tế bào xếp theo chiều dọc thân cây

- Loại xếp theo chiều ngang thân cây thường có hình tròn hoặc đa giác nhỏ và dẹt, loại tế bào này sinh ra tất cả các loại tế bào nằm ngang theo chiều xuyên tâm và tiếp tuyến

Phân sinh theo hướng xuyên tâm làm cho đường kính cây không ngừng tăng lên

Phân sinh theo hướng tiếp tuyến để mở rộng chu vi thân cây

Hai phương thức phân sinh xuyên tâm và tiếp tuyến luôn luôn tồn tại và xen kẽ vào nhau, để tạo ra các vòng gỗ hàng năm (vòng năm)

3, Phần gỗ

Bao gồm gỗ sơ cấp và gỗ thứ cấp

Hình 1.1 Cấu tạo cây gỗ 1: Vỏ cây

2: Tầng phát sinh

3: Gỗ

4: Tuỷ cõy.

1

2

3

4

- Gỗ sơ cấp: Là phần gỗ sinh ra trong năm đầu tiên, chiếm tỷ lệ ít không đáng kể

- Gỗ thứ cấp: Là phần gỗ sinh ra từ năm thứ hai, đây là phần gỗ chủ yếu trong việc lợi dụng

gỗ

- ở một số cây gỗ, phần gỗ được chia làm 2 phần: gỗ giác có màu nhạt và gỗ lõi có màu xẫm

4, Tuỷ cây

Tuỷ hình thành trước tiên khi cây bắt đầu sinh trưởng tuỷ do tế bào nhu mô mềm tạo thành nên nhẹ và xốp tuỷ có nhiệm vụ dự trử chát dinh dưỡng để nuôi cây ở những năm đầu Bình thường thì tuỷ cây nằm giữa thân cây, nhưng trong quá trinh sinh trưởng cây chịu ảnh hưởng của nhiều điều kiện ngoại cảnh nên tuỷ thường bj lệch sang một bên Các loại gỗ nặng, chắc kích thước

và hình dạng của tuỷ cây nhỏ Ngược lại, các loại gỗ mềm, xốp, nhẹ tuỷ tâm tồn tại lâu và có kích thước lớn

II CẤU TẠO GỖ

1 Khái niệm về các mặt cắt cây gỗ

Trong thực tế sản xuất thường khảo sát cấu tạo gỗ qua mắt thường hoặc kính lúp Muốn khảo sát cấu tạo gỗ toàn diện và rõ ràng thường phải xem xét qua 3 mặt cắt: mặt cắt ngang, mặt cắt xuyên tâm và mặt cắt tiếp tuyến (hình 1.2)

a - Mặt cắt ngang

Là mặt cắt thẳng góc với trục thân cây và đi ngang qua thân cây

b - Mặt cắt xuyên tâm

Là mặt cắt song song với trục dọc thân cây và đi qua tuỷ cây

c - Mặt cắt tiếp tuyến

Là mặt cắt song song với trục dọc thân cây và ti ếp tuyến với v òng năm

Trong 3 mặt cắt thì mặt cắt ngang thể hiện được nhiều đặc điểm cấu tạo nhất

2 Cấu tạo thô đại của gỗ

1

2

3

Hình 1.2 Các mặt cắt cây gỗ

1, Mặt cắt ngang

2, Mặt cắt tiếp tuyến

3, Mặt cắt xuyên tõm

a - Vòng năm

Vòng năm là lớp gỗ do tầng phát sinh hình thành trong một chu kỳ sinh trưởng Tuỳ theo loài cây, điều kiện sinh trưởng khác nhau mà vòng năm rộng hẹp khác nhau Nói chung điều kiện ngoại cảnh thuận lợi cây lớn nhanh, vòng năm rộng

Trong mỗi vòng năm phần gỗ phía trong sinh ra vào thời kỳ đầu mùa sinh trưỏng gọi là gỗ sớm, phần gỗ phía ngoài sinh ra vào thời kì cuối sinh trưởng gọi là gỗ muộn

Do tế bào lớn vách mỏng, nên gỗ sớm có màu nhạt, nhẹ, mềm, khả năng chịu lực kém hơn gỗ muộn ở nước ta khí hậu bốn mùa không khác nhau nhiều, nên vòng năm của gỗ không được rõ lắm Gỗ sớm và gỗ muộn càng phân biệt rõ thì vòng năm càng có ranh giới rõ ràng và tạo nên vân

gỗ càng đẹp

Trên mặt cắt ngang hình dạng vòng năm là những vòng tròn đồng tâm vây quanh tuỷ (hình 1,3)

Trên mặt cắt xuyên tâm vòng năm là những hình dải song song với trục dọc thân cây (hình 1.4)

Khi gặp điều kiện sinh trưởng không bình thường như: nắng hạn, khô hanh đột ngột, sương muối, cháy rừng hay sâu ăn trụi lá v.v Căy ngừng sinh trưởng một thời gian rồi tiếp tục sinh trưởng trở lại Trong trường hợp này thường hình thành vòng năm giả, hẹp mờ và không khép kín Tính số vòng năm ở vị trí sát gốc có thể định được tuổi cây, nhưng chú ý loại vòng năm giả Đối với loại gỗ có vòng năm giả, đặc điểm của vòng năm có thể giúp ích cho việc nhận biết mặt gỗ

b, Gỗ giác và gỗ lỏi

Tất cả các loại gỗ đều có màu sắc Một số loại gỗ xem trên mặt cắt ngang chỉ có một màu Có một số loại gỗ, phần gỗ phía ngoài nằm sát vỏ có màu nhạt hơn gọi là gỗ giác, phần gỗ bên trong đi vào đến tuỷ cây có màu sẫm hơn gọi là gỗ lõi

Gỗ lõi là do gỗ giác hình thành Tuỳ theo từng loại cây gỗ lõi bắt đầu hình thành sớm muộn khác nhau Gỗ giác biên thanh gỗ lõi là cả một quá trình hoá, lý học và sinh lý phức tạp, trong quá trình ấy tế bào chết đi, thể bít hình thành, các chất hữu cơ xuất hiện Do chất hữu cơ xuất hiện trong ruột tế bào và thấm vào vách tế bào nên gỗ lõi có màu sẫm, nặng, cứng, khó thấm nước và có khả năng chống lại sâu nấm tốt hơn gỗ giác Do các dịch thể khó thấm vào gỗ lõi nên thường dùng gỗ lõi để đóng các thùng đựng chất lỏng Song do gỗ lõi khó thấm thuốc bảo quản nên ít dùng gỗ lõi

để làm những đồ gỗ qua xử lí hoá học

Khi cây vừa chặt hạ xuống, gỗ lõi thường chưa rõ Sau một thời gian tiếp xúc với không khí chất hữu cơ trong gỗ bi ô xy hoá nên gỗ lõi có màu sẫm

Hình 1.3 Vòng năm trên

mặt cắt ngang

Hình 1.4 Vòng năm trên mặt cắt xuyên tâm

Hình 1.5 Vòng năm trên mặt cắt tiếp tuyến