Bài giảng Môi trường và con người - ĐH Phạm Văn Đồng

Trongăho tăđộngăs năxu tăvƠăsinhăho tăc aămình,ăconăng iăt o raăcácăph ă th iăvƠămôiătr ngăchínhălƠăn iăch aăđựngăcácăph ăth iăđó.ăTrongăcácăxưăhộiăch aă côngănghiệpăhoá,ămậtăđộădơnăsốă[r]

KHOAăK̃ăTHỤTăCÔNGăNGḤ

Ḅ MỌN NỌNG LỂM NG -o0o -

PḤMăNGHIă(CH ăBIểN) PḤMăTHANHăHÙNG, TR NGăTH ăBÍCHăH̀NG,

TR NGăTH ăM̃ăANH, PHAN Ý NHI, NGUY NăMINHăC N

BÀI GI NG:

L I NịI Đ U

Trong giai đo n hiện nay, quá trình phát triển kinh tế - xã hội đã làm phát sinh nhiều vấn đề môi trường gây nh hưởng đến chất lượng cuộc sống của phần lớn cư dân trên trái đất Sự thiết hiểu biết về môi trường và giáo dục b o vệ môi trường là một trong những nguyên nhân chính gây nên ô nhiễm và suy thoái môi trường Nếu mỗi cá nhân đều có ý thức đóng góp b o vệ môi trường thì các hành động dù nhỏ nhưng tích cực cũng sẽ t o nên những thay đổi lớn tốt đẹp hơn cho môi trường

Thông qua việc cung cấp cho người học những kiến thức về môi trường, sinh thái; quá trình phát triển dân số - nguyên nhân sâu xa của các vấn đề về môi trường; tài nguyên thiên nhiên; các vấn đề ô nhiễm môi trường và các cách tiếp cận

b o vệ môi trường hướng đến sự phát triển bền vững, môn Môi trường và Con người nhằm mục đích nâng cao nhận thức của người học về các vấn đề về môi trường trong mối quan hệ với con người và trang bị cho người học những kỹ năng

và kh năng hành động cụ thể vì môi trường, cùng với chiến lược b o vệ môi trường và phát triển bền vững ở nước ta góp phần chung tay b o vệ trái đất – ngôi nhà chung của chúng ta

Môn học được biên so n để gi ng d y cho sinh viên bậc cao đẳng và đ i học của các khối sư ph m, kỹ thuật, kinh tế, công nghệ thông tin…

Mặc dù ban biện so n đã có nhiều cố gắng, song thiếu sót vẫn là điều không thể tránh khỏi Vì vậy, rất chân thành nhận được sự đóng góp của độc gi

Nhóm biên so n

M C L C

Ch ng 1 CỄC KHỄI NI M VÀ THÀNH PH N C B N C A MỌI

TR NG 5

1.1.ăKháiăniệmăv ămôiătr ng 5

1.2.ăPhơnălo iămôiătr ng 5

1.3.ăQuanăhệăgi aăconăng iăvƠămôiătr ng 5

1.4.ăCácăch cănĕngăch ăy uăc aămôiătr ng 6

1.4.1.ăMôiătr ngălƠăkhôngăgianăsốngăc aăconăng iăvƠăcácăloƠiăsinhăvật 6

1.4.2.ăMôiătr ngălƠăn iăcungăc pătƠiănguyênăc năthi tăchoăđ iăsốngăvƠăho tă độngăs năxu tăc aăconăng i 6

1.4.3.ăMôiătr ngălƠăn iăch aăđựngăcácăch tăph ăth i 7

1.4.4.ăMôiătr ngălƠăn iăgi mănhẹăcácătácăđộngăcóăh iăc aăthiênănhiênătớiăconă ng iăvƠăsinhăvậtătrênăTráiăđ t 7

1.4.5.ăMôiătr ngălƠăn iăl uătr ăvƠăcungăc păthôngătinăc aăTráiăđ t 8

1.5.ăCácăthƠnhăph năc aămôiătr ng 8

1.5.1.ăTh chăquy n 8

1.5.2.ăTh yăquy n 10

1.5.3.ăKhíăquy n 11

1.5.4.ăSinhăquy n 15

Ch ng 2 SINH THỄI H C MỌI TR NG 17

2.1.ăQu năth ăvƠăcácăđặcătr ngăc aăqu năth 17

2.1.1.ăĐ nhănghĩa 17

2.1.2.ăCácăđặcătr ngăc ăb năc aăqu năth 17

2.2.ăQu năxưăvƠăcácăđặcătr ngăc aăqu năxư 18

2.2.1.ăKháiăniệm 18

2.2.2.ăCácăđặcătr ngăc aăqu năxư 18

2.2.3.ăMốiăquanăhệăgi aăcácăloƠiătrongăqu năxưăsinhăvật 20

2.3.ăHệăsinhătháiăvƠăcácăquáătrìnhătraoăđổiăvậtăch t,ănĕngăl ợngătrongăhệăsinhăthái 21

2.3.1.ăĐ nhănghĩa 21

2.3.2.ăThƠnhăph năc aăhệăsinhăthái 22

2.3.3.ăCơnăbằngăsinhăthái 22

2.3.4.ăDi năth ăsinhăthái 23

2.3.5.ăQuáătrìnhătraoăđổiăvậtăch tătrongăhệăsinhăthái 23

2.3.6.ăDòngănĕngăl ợngătrongăhệăsinhăthái 29

2.4.ăNhơnătốăsinhătháiăvƠăcácăquyăluậtătácăđộngăc aăcácănhơnătốăsinhăthái 31

2.4.1.ăCácănhơnătốăsinhăthái 31

2.4.2.ăQuyăluậtătácăđộngăc aăcácănhơnătốăsinhăthái 32

2.4.3.ăMốiăquanăhệăgi aăconăng i,ăhệăsinhătháiăvƠămôiătr ng 33

2.5 Các chuătrìnhăsinhăđ aăhóa 34

2.5.1.ăChuătrìnhătu năhoƠnăn ớc 35

2.5.2.ăChuătrìnhătu năhoƠnăcacbon 37

2.5.3.ăChuătrìnhătu năhoƠnănit 38

2.5.4.ăChuătrìnhătu năhoƠnăPhotpho 39

2.5.5.ăChuătrìnhătu năl uăhuỳnh 40

2.6.ăSinhătháiă ngăd ng 40

2.6.1.ăNôngănghiệpăsinhăthái 40

2.6.2.ăCôngănghiệpăsinhăthái 41

2.6.3.ăĐôăth ăsinhăthái 41

2.6.4.ăDuăl chăsinhătháiă(DLST) 43

Ch ng 3 DỂN S VÀ S PHỄT TRI N DỂN S 46

3.1.ăCácăthôngăsốăc ăb năc aădơnăsốăhọc 46

3.1.1.ăDơnăsốătrungăbình 46

3.1.2.ăMậtăđộădơnăsố 47

3.1.3.ăTỷăsu tăsinh 47

3.1.4.ăTỷăsu tăt 50

3.1.5.ăSựădiăc ăvƠănhậpăc 52

3.1.6.ăTỷăsu tăgiaătĕngădơnăsốă(ẤP) 53

3.1.7.ăC ăc uădơnăsố 54

3.2.ăQuáătrìnhăphátătri nădơnăsốăth ăgiới 59

3.3 Quá trình phát tri năvƠăchínhăsáchădơnăsốăhiệnănayă ăViệtăNam 61

3.3.2.ăChínhăsáchădơnăsốă- k ăho chăhóaăgiaăđìnhă ăViệtăNam 63

3.4.ăNhuăc uăc aăconăng i v ăl ngăthựcăthựcăph m 64

3.4.1.ăNhuăc uădinhăd ỡng 64

3.4.2.ăS năl ợngăl ngăthực,ăthựcăph m 65

Ch ng 4 TÀI NGUYểN THIểN NHIểN 72

4.1.ăKháiăniệmăvƠăphơnălo i 72

4.2.ăTƠiănguyênăđ t 73

4.2.1.ăKháiăniệm,ăvaiătròăc aătƠiănguyênăđ t 73

4.2.2.ăTƠiănguyênăđ tătrênăth ăgiới 74

4.2.3.ăTƠiănguyênăđ tă ăViệtăNam 75

4.3 Tài nguyên n ớc 76

4.3.1.ăKháiăniệmăvƠăvaiătròăc aătƠiănguyênăn ớc 76

4.3.2.ăTƠiănguyênăn ớcătrênăth ăgiới 78

4.3.3.ăTƠiănguyênăn ớcă ăViệtăNam 80

4.4.ăTƠiănguyênăsinhăvật 82

4.4.1.ăĐaăd ngăsinhăhọc 82

4.4.2.ăTƠiănguyênărừng 84

4.4.3.ăTƠiănguyênăbi n 87

4.5 Tài nguyênăkhoángăs n 89

4.6.ăTƠiănguyênănĕngăl ợng 91

Ch ng 5 Ọ NHI M MỌI TR NG 96

5.1.ăKháiăniệmăôănhi mămôiătr ng 96

5.2.ăÔănhi mămôiătr ngăn ớc 96

5.2.1.ăTácănhơnăôănhi mămôiătr ngăn ớc 96

5.2.2.ăMộtăsốăthôngăsốăđánhăgiáăôănhi mănguồnăn ớc 101

5.2.3.ăCácănguồnăgơyăôănhi mămôiătr ngăn ớc 102

5.2.4.ăTácăh iăc aăôănhi mămôiătr ngăn ớc 103

5.2.5.ăPhòngăchốngăôănhi mămôiătr ngăn ớc 105

5.3.ăÔănhi măkhôngăkhí 106

5.3.1.ăTácănhơnăgơyăôănhi măkhôngăkhí 106

5.3.2.ăNguồnăgốcăgơyăôănhi măkhôngăkhí 109

5.3.3.ăMộtăsốăv năđ ătoƠnăc uădoăôănhi măkhôngăkhí 110

5.3.4.ăTácăh iăc aăôănhi măkhôngăkhí 116

5.3.5.ăBiệnăphápăngĕnăngừaăôănhi măkhôngăkhí 118

5.4.ăÔănhi măđ t 118

5.4.1.ăNguyênănhơnăgơyăôănhi măđ t 118

5.4.2.ăBiệnăphápăphòngăngừaăôănhi măđ t 120

Ch ng 6 CỄCH TI P C N B O V MỌI TR NG VÀ PHỄT TRI N B N V NG 123

6.1.ăCácăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.1.ăKháiăniệmăv ăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.2.ăPhơnălo iăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.3.ăCácăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 124

6.1.4.ăCácănguyênătắcăvƠătiêuăchu năkhiălựaăchọnăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 136

6.2.ăPhátătri năb năv ng 136

6.2.1.ăQuanăniệmăv ăphátătri n 137

6.2.2.ăL chăs ăvƠăđ nhănghĩaăphátătri năb năv ng 138

6.2.2.2.ăĐ nhănghĩaăphátătri năb năv ng 139

6.2.3.ăTh ớcăđoăv ăphátătri năb năv ng 139

6.2.4.ăCácănguyênătắcăc aăphátătri năb năv ng 140

6.2.5 Các m cătiêuăc aăphátătri năb năv ng 143

6.2.6.ăBộăch ăsốăphátătri năb năv ngăcóăth ăápăd ngă ăViệtăNam 146

6.2.7.ăTi păcậnăphátătri năb năv ngă ăViệtăNam 147

TẨIăLỊUăTHAMăKH O 149

Ch ng 1 CỄC KHỄI NI M VÀ THÀNH PH N C B N C A MÔI

TR NG (3 ti t)

1.1 Khái ni m v môi tr ng

Môiătr ng theoăti ngăAnhălƠă“Environment”ăcóănghĩaălƠă“cáiăbaoăquanh” TheoăLuậtăB o vệămôiătr ngăViệtăNamănĕmă2005:ăMôiătr ngăbaoăgồmăcácă

y uătốătựănhiênăvƠăvậtăch tănhơnăt oăbaoăquanhăconăng i,ăcóă nhăh ngătớiăđ iă sống,ăs năxu t,ăsựătồnăt i,ăphátătri năc aăconăng iăvƠăsinhăvật

Môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có nh hưởng tới một đối tượng nào đó Đơyăcóăth ăxemălƠăkháiăniệmăkháiăquátănh tăv môiătr ng

1.2 Phơn lo i môi tr ng

Theo đặcăđi măhìnhăthƠnh,ămôiătr ngăđ ợcăchiaăthƠnh:

- Môiătr ngătựănhiên:ăbaoăgồmăcácăy uătốăthiênănhiên,ăvậtălỦ,ăhóaăhọc,ăsinhă họcătồnăt iăkháchăquanăbaoăquanhăconăng i.ăĐóălƠăánhăsáng,ănúi,ăsông,ăkhôngăkhí,ă động,ăthựcăvật,ăđ t,ăn ớc

- Môiătr ngănhơnăt o:ălƠătậpăhợpăcácăy uătốătựănhiênăvƠăxưăhộiădoăconăng iă

t oănênăvƠăch uăsựăchiăphốiăb iăconăng iănh ăôătô,ămáyăbay,ănhƠă ,ăcôngăs ,ăđôă

th

- Môiătr ngăxưăhội:ălƠătổngăth ăcácăquanăhệăgi aăconăng iăvớiăconăng i,ă

t oănênăsựăthuậnălợiăhayăkhóăkhĕnăchoăsựăphátătri năc aăcáănhơnăhayăcộngăđồngădơnă

c ăVíăd :ădi c ,ăgiaătĕngădơnăsốầ

1.3 Quan h gi a con ng i vƠ môi tr ng

Gi aămôiătr ngăvƠăconăng iăcóămốiăquanăhệăh uăc ,ăgắnăbóăchặtăch ăvớiă nhau.ăTrongăđó,ăconăng iăgi ăvaiătròălƠămộtăthƠnhăph nănhỏătrongăhệăthốngămôiă

tr ng,ănhậnăcácănguồnălợiăc aămôiătr ng,ăch uăđựngăcácătácăđộngăx uăc aămôiă

tr ngăvƠătácăđộngătr ăl iăvƠoămôiătr ngătheoăc ăh ớngătíchăcựcăvƠătiêuăcực.ă

Tuyănhiên,ădoăcóătriăth c,ăquáătrìnhălaoăđộngăvƠănh ăsựăhỗătrợăc aăkhoaăhọcă- kỹăthuật,ăconăng iăđưătr ăthƠnhămộtăthƠnhăph năđặcăbiệtăquanătrọngădoăcóătácăđộngă toălớnătr ăl iămôiătr ng.ăĐưăcóăth iăgian,ăconăng iăchoărằngămìnhălƠă“ch ”ăc aătựă nhiên,ăs ăkhu tăph căđ ợcătựănhiênăph căv ătheoăỦăchíăc aăconăng i.ă

Choăđ nănh ngănĕmăg năđơy,ătr ớcănh ngăbi năđộngăr tălớnăc aămôiătr ng,ă mƠăph nălớnălƠădoătácăđộngătiêuăcựcăc aăconăng i,ănhi uănhƠănghiênăc uăđưăđ ăxu tă

l iăquană đi m,ă xemăconăng iălƠă mộtă bộăphậnătíchăcựcă trongă môiă tr ng,ăh nălƠă

ng iălƠmăch ăc aămôiătr ng.ăDùăxétătrênăquanăđi mănƠo,ăthìăcũngăcóăth ăkháiăquátă mốiăquanăhệăgi aăcon ng iăvƠămôiătr ngătrênăhaiăph ngădiệnăchính:ăph ngădiệnă môiătr ngătácăđộngăđ năconăng iăvƠăph ngădiệnăconăng iătácăđộngăng ợcăl iă vớiămôiătr ng

1.4 Các ch c năng ch y u c a môi tr ng

1.4.1 Môi tr ng lƠ không gian s ng c a con ng i vƠ các loƠi sinh v t

Trongăcuộcăsốngăc aă mỗiăconăng iăc năcóămộtăkhôngăgianăsốngăvớiămộtă

ph măviăcũngănh ămộtăch tăl ợngăsốngănh tăđ nh

Tráiăđ t,ăbộăphậnămôiătr ngăg năgũiănh tăc aăloƠiăng i,ătrongăhƠngătrĕmă triệuănĕmăquaăh uănh ăkhôngăthayăđổiăv ăđộălớn.ăTrongăkhiădơnăsốăloƠiăng iătrênă tráiăđ tăđưăvƠăđangăkhôngăngừngătĕngălênătheoăc păsốănhơn.ăDiệnătíchăđ tăbìnhăquơnă

đ uăng iăvìăth ăngƠyăcƠngăthuăhẹpăl i,ădẫnăđ năgi măsútănhanhăchóngăv ăkhôngă gianăsốngăc aăconăng i.ă

Conăng iătìmăcáchăgiaătĕngăkhôngăgianăsốngăc năthi tăchoămìnhăbằngăviệcă khaiăthácăvƠăchuy năđổiăch cănĕngăs ăd ngăc aăcácălo iăkhôngăgianăkhácănh ăpháă rừng,ăkhaiăhoang,ầăKhôngăgianăsốngăcóăch tăl ợngăcaoătr ớcăh tăph iăs chăchẳngă

h nă khôngă khí,ă n ớc,ă đ tầă ti pă xúcă vớiă conă ng iă vƠă đ ợcă conă ng iă s ă d ngă khôngă ch aă hoặcă ch aă ítă cácă ch tă b n,ă độcă h iă đốiă vớiă s că khoẻă c aă conă ng i.ă Khôngăgianăsốngăcònăph iăđẹp,ăhƠiăhoƠ,ătho ămưnăđ ợcăđòiăhỏi v ăth mămỹ,ătơmălỦă

c aăconăng i

1.4.2 Môi tr ng lƠ n i cung c p tƠi nguyên c n thi t cho đ i s ng vƠ ho t động s n xu t c a con ng i

Cácăho tăđộngăs năxu tătrongălĩnhăvựcăcôngănghiệp,ănôngănghiệp,ă ăc aăconă

ng iăđ uăbắtănguồnătừăcácăd ngăvậtăch tătồnăt iătrênăTráiăđ tăvƠăkhôngăgianăbaoă quanhăTráiăđ t

Theoătrìnhăđộăphátătri năc aăxưăhội,ănhuăc uăc aăconăng iăv ăcácănguồnătƠiă nguyênăkhôngăngừngătĕngălênăc ăv ăsốăl ợngăvƠăch tăl ợng.ăMôiătr ngălƠăn iăconă

ng iăkhaiăthácănguồnănguyênăvậtăliệu,ănĕngăl ợngăầăc năthi tăchoăho tăđộngăs nă

xu tăvƠăcuộcăsốngănh ărừngătựănhiênăcungăc păgỗ,ăc i,ăd ợcăliệuăvƠăc iăthiệnăđi uă kiệnăsinhăthái,ăb oătồnătínhăđaăd ngăsinhăhọc,ăcácănguồnăgenăquỦăhi m,ăđi uăhòaă nguồnăn ớc;ăcácăth yăvựcăcóăch cănĕngăcungăc păn ớc,ăn iăvuiăch iăgi iătríăvƠăcácă nguồnăth yăh iăs n;ănhiệtăđộ,ănĕngăl ợngămặtătr i,ăgió,ăn ớc,ăcácălo iăquặng,ăd uă

mỏầălƠăcácănguồnătƠiănguyênăquanătrọngăđốiăvớiăđ iăsốngăvƠăho tăđộngăs năxu tă

c aăconăng i

ViệcăkhaiăthácăcácănguồnătƠiănguyênăc aăconăng iăcóăxuăh ớngălƠmăchoătƠiă nguyênă ngƠyă cƠngă c nă kiệt,ă hoặcă khôngă đ ợcă ph că hồi,ă dẫnă đ nă suyă thoáiă môiă

tr ng

1.4.3 Môi tr ng lƠ n i ch a đ ng các ch t ph th i

Trongăho tăđộngăs năxu tăvƠăsinhăho tăc aămình,ăconăng iăt o raăcácăph ă

th iăvƠămôiătr ngăchínhălƠăn iăch aăđựngăcácăph ăth iăđó.ăTrongăcácăxưăhộiăch aă côngănghiệpăhoá,ămậtăđộădơnăsốăth p,ăcácăph ăth iăth ngăđ ợcătáiăs ăd ng.ăChẳngă

h năcácăch tăbƠiăti tăđ ợcădùngălƠmăphơnăbón,ăcácăph ăth iătừănôngăs n,ălơmăs nă

đ ợcă dùngă lƠmă th că ĕnă choă giaă súc,ă nhiênă liệu,ă nh ngă ph ă th iă khôngă th ă táiă s ă

d ng,ătáiăch ăth ngăđ ợcăphơnăhuỷătựănhiênătrongămộtăchuătrìnhăsinhăđ aăhóaăph că

t păđ ătr ăl iăthƠnhănh ngăhợpăch tăhoặcănguyênătốădùngălƠmănguyênăliệuăchoăcácă quáătrìnhăs năxu tămới.ăTrongăxưăhộiăcôngănghiệpăhoá,ămậtăđộădơnăsốăcao,ăcácăho tă độngăs năxu tăvớiăquyămôălớn,ăl ợngăph ăth iăth ngăr tălớn,ăkhôngăđ ăn iăch aă đựng,ăquáătrìnhăphơnăhuỷătựănhiênăkhôngăđ ăs căx ălỦ.ăNhi uăn ớcăcôngănghiệpă phátătri năđưăt oăraămộtăl ợngăph ăth iăquáălớnăhoặcăquáăđộcăh iăph iăchôn,ăd uăcácă

ch tănƠyăt iăcácăvùngăxaăxôi,ăhẻoălánhătrongălưnhăthổăc aămình,ăhoặcătìmăcách "xu tă

kh u" sang các vùngăđ tămƠăhọăđưămuaăquy năs ăd ngăt iăcácăn ớcănghèo.ăKhiămôiă

tr ngăkhôngăđ ăkh ănĕngăti p nhậnăvƠăphơnăh yăph ăth iăthìăch tăl ợngămôiătr ngă

s ăb ăsuyăgi măvƠămôiătr ngăb ăôănhi m

1.4.4 Môi tr ng lƠ n i gi m nhẹ các tác động có h i c a thiên nhiên t i con

ng i vƠ sinh v t trên Trái đ t

Conăng iăvƠăcácăsinhăvậtătồnăt iăvƠăsinhăsốngăđ ợcătrênătráiăđ tănh ăho tăđộngă

c aăhệăthốngăcácăthƠnhăph nămôiătr ngăc aătráiăđ tănh ăkhíăquy n,ăth yăquy n,ăsinhă

quy năvƠăth chăquy n.ăCácăthƠnhăph nămôiătr ngănƠy giúpătráiăđ tăgi ăchoănhiệtăđộă

đ ợcăổnăđ nhătrongăkh ănĕngăch uăđựngăc aăconăng i,ătránhăđ ợcăcácăb căx ăcóăh i,ă cungăc păn ớc,ănĕngăl ợng,ăvậtăch t ăvƠăgi mătácăđộngătiệuăcựcăc aăthiênătaiătớiăconă

ng iăvƠăsinhăvật

1.4.5 Môi tr ng lƠ n i l u tr vƠ cung c p thông tin c a Trái đ t

Môiătr ngălƠăn iăl uătr ăl chăs ăđ aăch t,ăl chăs ăti năhóaăc aăsinhăvậtăvƠăxưă hộiăloƠiăng i.ăCácăbi uăhiệnăc aămôiătr ngătrongănhi uătr ngăhợpămangătínhăch tă cungăc păthôngătinăbáoăđộngăv ăhi măhọaăsắpăx yăra

Môiătr ngăl uătr ăvƠăcungăc păchoăconăng iăsựăđaăd ngăcácănguồnăgen,ăcácă hệăsinhăthái,ăcácăvẻăđẹpăc nhăquanăcóăgiáătr ăv ăth mămỹ,ătônăgiáoăvƠăvĕnăhóa

1.5 Các thành ph n c a môi tr ng

1.5.1 Th ch quy n

1.5.1.1.ăKháiăniệm

Th chăquy nălƠălớpăvỏăTráiăđ tămỏngăvƠăc ng,ăcóăc uăt oăhìnhătháiăr tăph că

t p,ăcóăthƠnhăph năkhôngăđồngănh t,ăcóăđộădƠyăthayăđổiătheoăv ătríăđ aălỦ.ăVỏăTráiă

đ tăđ ợcăchiaălƠmă2ăki u:ăvỏăl căđ aăvƠăvỏăđ iăd ng.ă

+ Vỏăđ iăd ngăcóăthƠnhăph năch ăy uălƠăcácăđáăgiƠuăCaO,ăFeO,ăMgO,ăSiO2

tr iădƠiătrênăt tăc ăcácăđáyăc aăcácăđ iăd ngăvớiăchi uădƠyătrungăbìnhă8ăkm.ă

+ Vỏăl căđ aăgồmă2ălớpăvậtăliệuăchínhălƠăđáăbazanădƠyă10-20kmă ăd ớiăvƠăcácă

lo iăđáăkhácănh ăgranit,ăsienităgiƠuăSiO2, Al2O3 vƠăđáătr mătíchă ăbênătrên.ăVỏăl că

đ aăth ngăr tădƠy,ătrungăbìnhă40km,ăcóăn iă60-70kmănh ădưyă núiăHymalaya.ă ă vùngăth măl căđ a,ăn iăti păxúcăgi aăđ iăd ngăvƠăl căđ a,ălớpăvỏăl căđ aăgi măcònă 15-20km

Trongăth chăquy n,ăcácănguyênătốăhóaăhọcănh ăO.ăSi,ăAl,ăFe,ăMg,ăCa,ăNa,ăKă chi măđ nă99%ătrọngăl ợngăth chăquy n

C uătrúcăbênătrongăc aăTráiăđ tăđ ợcătrìnhăbƠyă ăHìnhă1.1

Hình 1.1 C u t o bên trong c a Trái đ t [11]

1.5.1.2.ăTaiăbi năđ a ch t,ăxóiămòn,ătr ợtăl ăđ tăđá

Taiăbi năđ aăch t,ăxóiămòn,ătr ợtăl ăđ tăđáălƠăcácăhiệnăt ợngătựănhiênăthamăgiaă vào quá trìnhăbi năđổiăđ aăhìnhăb ămặtăth chăquy n

Taiăbi năđ aăch tălƠămộtăd ngătaiăbi nămôiătr ngăphátăsinhătrongăth chăquy nă vƠăth ngăliênăquanătớiăcácăquáătrình đ aăch tăx yăraătrongălòngătráiăđ t.ăCácăd ngă

ch ăy uăgồm:ăăPhunănúiăl a,ăđộngăđ t,ăn tăđ t,ălúnăđ t

T iăcácăn iăvỏăđ aăch tăcóăk tăc uăy u,ădòngănhiệtăxu tăphátătừămantiaăd ớiă

d ngăđ tăđáănóngăch yăhoặcăkhói,ăh iăn ớcăphunătrƠoăt oăthƠnhănúiăl a.ăTrênătráiăđ tă cóă2ăđaiănúiăl a:ăđaiănúiăl aăĐ aăTrungăh iăvƠăđaiănúiăl aăTháiăBìnhăd ng.ă

KhiăsựăphunătrƠoădungănhamăhoặcăsựăd chăchuy năcácăkhốiăđ tăđáătrongăvỏă tráiăđ tădi năraămộtăcáchăđộtăngộtăgơyănênăhiệnăt ợngăđộngăđ tălƠmăpháăho iăb ămặtă vƠăcácăcôngătrìnhăxơyădựngătrênăb ămặtăth chăquy n.ăKèmătheoăcácăhiệnăt ợngătrênă lƠăsựăxu tăhiệnăcácăv tăn t,ăkheăn tătrênăb ămặtăth chăquy n

Ho tăđộngăc aăn ớcăvƠăgióăgơyăsựăxóiămòn.ăXóiămònădoăm aălƠăd ngăxóiă mònăphổăbi nănh tăth ngăx yăraă ăvùngănúiăvƠătrungădu.ăXóiămònădoăgióăth ngă gặpă ănh ngăn iăth ngăxuyênăgióăcóătốcăđộălớn,ătrongăcácăvùngălớpăph ăthựcăvậtă

kémăphátătri n