[r]
Trang 1H NG D N QU N LÝ MÔI TR NG TRONG U T
NUÔI TR NG THU S N VI T NAM
Tháng 6/2006 Tài li u c xây d ng theo yêu c u c a B Thu s n và
Ngân hàng Th gi i b i
Trang 2L I NÓI U
B Thu s n (MOFI) Vi t Nam và Ngân hàng Th gi i r t hân h nh gi i thi u tài li u h ng d n quan tr ng v qu n lý môi tr ng trong ngành nuôi tr ng thu s n Vi t Nam Nuôi tr ng thu s n
là m t trong nh ng ngành kinh t quan tr ng nh t c a Vi t Nam do ã có óng góp quan tr ng vào xóa ói gi m nghèo, t o ra kim ng ch xu t kh u cao và có ti m n ng phát m nh trong th i gian t i V i l i th so sánh l n và tính n ng ng ngày càng t ng trong kinh doanh, ngh nuôi
tr ng thu s n ang trên à t ng tr ng B Thu s n ang ph n u a giá tr kim ng ch
xu t kh u các s n ph m thu s n t 2,6 t USD n m 2005 lên 4 t USD vào n m 2010, trong ó nuôi tr ng thu s n là ngu n óng góp quan tr ng cho s t ng tr ng này M c dù có ti m n ng
l n nh ng nuôi tr ng thu s n hi n ang ph i i m t v i các thách th c v môi tr ng có liên quan n s c nh tranh ngày càng t ng v ngu n tài nguyên t và n c nh ng n i di n ra ho t
ng nuôi tr ng thu s n Chính vì th c n ph i t ng c ng qu n lý môi tr ng gi m b t các tác ng môi tr ng tiêu c c c a ngh này n ngu n tài nguyên thiên nhiên
Báo cáo nghiên c u này c chu n b b i m t nhóm chuyên gia Vi t Nam v i s h tr c a m t
s chuyên gia khu v c và qu c t cùng v i t v n c a ng i nuôi tr ng thu s n, h i nông dân, các c quan chính ph , các t! ch c phi chính ph và các chuyên gia trên kh"p t n c Nghiên
c u ch# ra nh ng thách th c chính i v i nuôi tr ng thu s n và a ra m t b h ng d n qu n
lý và xây d ng c n ph i u tiên khi u t vào nuôi tr ng thu s n trong giai o n ti p theo Báo cáo c$ng cung c p các khuy n ngh quan tr ng cho vi c th c hi n các h ng d n nh%m t o thu&n
l i cho vi c s' d(ng r ng rãi các h ng d n này trong nuôi tr ng thu s n
B Thu s n và Ngân hàng Th gi i xin g'i l i cám n n Chính ph )an M ch vì ã tài tr cho nghiên c u này, n các chuyên gia c a nhóm công tác thu c các vi n Nghiên c u Nuôi tr ng Thu s n 1, 2, 3, tr ng ) i h c C n Th , Vi n Qu n lý Thu s n ()an M ch), M ng l i các trung tâm nuôi tr ng thu s n Châu Á - Thái Bình D ng (NACA), Qu* Qu c t v B o v Thiên nhiên (WWF), T! ch c L ng nông c a Liên h p qu c (FAO) vì nh ng óng góp và h p tác trong vi c th c hi n nghiên c u và chu n b báo cáo này
Trang 3CÁC T" VI#T T$T
Danida C quan H tr phát tri n qu c t c a )an M ch DARD S Nông nghi p và phát tri n nông thôn
DONRE S Tài nguyên và Môi tr ng DoST S Khoa h c và K* thu&t
GAP Quy ph m th c hành nuôi tr ng thu s n t t GoV Chính ph Vi t Nam–th ng dùng ch# các c quan qu n lý nhà n c MARD B Nông nghi p và phát tri n nông thôn
MOLISA B Lao ng, Th ng binh và Xã h i MONRE B Tài nguyên và Môi tr ng
MOSTE B Khoa h c, Công ngh và Môi tr ng
NACA M ng l i các trung tâm Nuôi tr ng thu s n Châu Á-Thái Bình D ng NAFEC Trung tâm Khuy n ng Trung ng
NAFIQAVED C(c Qu n lý ch t l ng, an toàn v sinh và thú y thu s n
RIA Vi n nghiên c u Nuôi tr ng thu s n
VASEP Hi p h i ch bi n và xu t kh u thu s n Vi t Nam VBARD Ngân hàng Nông nghi p và phát tri n nông thôn Vi t Nam VIFEP Vi n Kinh t và Quy ho ch thu s n Vi t Nam
VIFINET H th ng các Vi n nghiên c u thu s n và nuôi tr ng thu s n Vi t Nam VINAFIS H i Ngh cá Vi t Nam
Trang 4TÓM T$T T%NG QUÁT
Báo cáo nghiên c u v thu s n và ngành nuôi tr ng thu s n Vi t Nam do B Thu s n (MOFI) và Ngân hàng Th gi i th c hi n n m 2004 k t lu&n ngành nuôi tr ng thu s n ã có óng góp r t l n vào phát tri n kinh t và xoá ói gi m nghèo Vi t Nam Nghiên c u c$ng l u ý r%ng s phát tri n c a nuôi tr ng thu s n, c bi t là vùng ven bi n, ã góp ph n vào các v n môi tr ng nh s suy thoái c a các sinh c nh s ng ven b và các tác ng môi tr ng khác ) t c k ho ch nhà n c ra cho s phát tri n nuôi tr ng thu s n trong giai o n ti p theo, trong ó có giá tr xu t kh u các s n ph m nuôi tr ng thu s n t 2,5 t USD vào n m
2010, th c hi n các bi n pháp t ng c ng qu n lý môi tr ng trong nuôi tr ng thu s n là h t s c quan tr ng nh%m phát tri n b n v ng ngành này
Tài li u này a ra nh ng phân tích v các tác ng và nguy c môi tr ng có liên quan n s phát tri n c a nuôi tr ng thu s n Vi t Nam và h ng d n v giám sát, qu n lý th c hành t t cho
s phát tri n c a ngành này trong giai t ng lai Ph n 1 nêu tóm t"t các k t qu nghiên c u chính
và các h ng d n cho s phát tri n ti p theo c a nuôi tr ng thu s n Ph n 2 cung c p chi ti t các
k t qu c a nghiên c u thí i m
Các h ng d n c trình bày Ph n 1 d a trên các nghiên c u thí i m v t t c các loài nuôi
tr ng thu s n ch y u Vi t Nam nh ng i sâu h n vào các mô hình nuôi phù h p v i các t#nh nghèo ven bi n và ng b%ng mi n B"c, mi n Trung và mi n Nam
Tài li u có nhi u ch ng, m i ch ng c&p n n m t trong các mô hình nuôi/loài nuôi chính:
• Nuôi tôm ven bi n
• Nuôi cá mú/cá giò (b p) l ng trên bi n
• Nuôi tôm hùm l ng trên bi n
• Nuôi cá tra/basa trong bè và trong ao n c ng t
• Nuôi cá tr"m c+ trong bè n c ng t
• Nuôi cá chép/cá rô phi trong ao n c ng t và mô hình k t h p (VAC)
• Nuôi nhuy n th ven bi n (nghêu/ngao)
• Tr ng rong ven bi n
D a trên các k t qu có c t các nghiên c u thí i m, báo cáo ánh giá các v n môi tr ng
và xu t các th c hành qu n lý t t, nh%m cung c p m t b h ng d n mang tính kh thi h
tr s phát tri n c a ngành trong giai o n ti p theo
Ph n cu i c a tài li u a ra các khuy n ngh quan tr ng cho vi c th c hi n các h ng d n môi
tr ng; nó nh n m nh r%ng s u t c a nhà n c và t nhân vào qu n lý môi tr ng và nâng cao n ng l c giám sát là vô cùng c n thi t cho s phát tri n b n v ng c a nuôi tr ng thu s n c$ng nh cho n n kinh t Vi t Nam
Trang 5M&C L&C
Ph n 1
1.1 Gi i thi u 1
1.1.1 B i c nh 1
1.1.2 M c ích và ph ng pháp 1
1.1.3 C u trúc c a Báo cáo 2
1.2 Nuôi tr ng thu s n Vi t Nam 4
1.2.1 B i c nh 4
1.2.2 Chính sách c a Chính ph 5
1.2.3 Th ch và các bên có liên quan 7
1.2.3 Các mô hình nuôi và s n ph m nuôi tr ng thu s n 13
1.2.4 Tóm l i 17
1.3 ánh giá môi tr ng nuôi tr ng th y s n 18
1.3.1 T ng quan 18
1.3.2 Tác ng c a thay i môi tr ng n nuôi tr ng thu s n 19
1.3.3 Tác ng môi tr ng c a nuôi tr ng thu s n 21
1.3.4 Nh ng t n th t do các v n môi tr ng 28
1.3.5 Tri n v ng n n m 2010 28
1.4 Qu n lý t t trong nuôi tr ng thu s n 30
1.4.1 Gi i thi u 30
1.4.2 V trí tr i nuôi và quy ho ch không gian 31
1.4.3 Các mô hình nuôi, thi t k và xây d ng 32
1.4.4 Ngu n n c và qu n lý ngu n n c 33
1.4.5 Các ngu n cung c p gi ng và du nh p các loài ngo i lai 34
1.4.6 Th c n và qu n lý th c n 35
1.4.7 Qu n lý s c kho ng v t th y sinh và ki m soát b nh d ch 36
1.4.8 Ch t l ng và an toàn v sinh cho các s n ph m thu s n 37
1.4.9 Các l i ích xã h i, xoá ói gi m nghèo và vi c làm 38
1.4.10 Các v n v qu n lý liên ngành 39
1.5 T'ng c ng th( ch cho qu n lý nuôi tr ng thu s n 41
1.5.1 Gi i thi u 41
1.5.2 Nâng cao n ng l c cho các th ch công 42
1.5.3 Các t ch c xã h i và các t ch c phi chính ph 42
1.5.4 Nâng cao n ng l c cho khu v c t nhân 43
1.5.5 Nâng cao n ng l c cho các c quan a ph ng ph i h p các n l c và th c thi các v n b n pháp quy, các chi n l c 43
1.5.6 Ph i h p liên ngành 44
1.6 Th c thi và các hành ng sau khi th c thi 44
Ph n 2 và Ph) l)c
Trang 6gi m stress
• Duy trì an toàn sinh h c và r i ro a m m
b nh vào
• Gi m nh ng r i ro v lây lan d ch b nh b%ng vi c v t b+ cá ch t k p th i và theo úng ph ng pháp
• B o m s' d(ng có trách nhi m thu c thú
y và hoá ch t
s c kho1 gi m stress
• Duy trì an toàn sinh h c và r i ro
a m m b nh vào (hình th c nuôi
ao d th c hi n h n)
• Gi m nh ng r i ro v lây lan d ch
b nh b%ng vi c v t b+ cá ch t k p
th i và theo úng ph ng pháp
• B o m s' d(ng có trách nhi m thu c thú y và hoá ch t
An toàn th c ph m • Xây d ng và ph! bi n BMP/các tiêu chu n
v s' d(ng hoá ch t có trách nhi m trong nông dân
• Mua úng hoá ch t có nhãn mác c a nhà cung c p áng tin c&y
• C n th c hi n vi c giám sát, ghi chép vào
s sách (các y u t u vào ch8ng h n nh
th c n và thu c ch a b nh, t# l ch t, d
tr u vào, hoá n và s sách k toán)
• Không nên n c th i t nhà v sinh, b p
và n i gi t gi$ gây ô nhi m n c T t c các tr i c n có b t ho i – m t yêu c u trong lu&t i v i các tr i nuôi t i Vi t Nam
• B o m v sinh thu ho ch và b o qu n cá tra/basa t ao n ng i ch bi n
• Xây d ng và ph! bi n BMP/các tiêu chu n v s' d(ng hoá ch t có trách nhi m trong nông dân
• Mua úng hoá ch t có nhãn mác
c a nhà cung c p áng tin c&y
• C n th c hi n vi c giám sát, ghi chép vào s sách (các y u t u vào ch8ng h n nh th c n và thu c ch a b nh, t# l ch t, d tr
u vào, hoá n và s sách k toán)
• Không nên n c th i t nhà v sinh, b p và n i gi t gi$ gây ô nhi m n c T t c các tr i c n có
b t ho i – m t yêu c u trong lu&t
i v i các tr i nuôi t i Vi t Nam
• B o m v sinh thu ho ch và b o
qu n cá tra/basa t ao n ng i
ch bi n Các l i ích xã h i và
vi c làm • T o m i liên h bình 8ng gi a nông dân và
các nhà ch bi n cân i cung và c u t t
h n
• T o s hi u bi t v các v n th tr ng trong nông dân
• T o s hi u bi t c a khách hàng v nuôi cá tra/basa b n v ng, !i l i, s- òi h+i ng i nông dân h ng t i k- h c a th tr ng thu c giá cao h n
• T o m i liên h bình 8ng gi a nông dân và các nhà ch bi n cân i cung và c u t t h n
• T o s hi u bi t v các v n th
tr ng trong nông dân
• T o s hi u bi t c a khách hàng v nuôi cá tra/basa b n v ng, !i l i, s- òi h+i ng i nông dân h ng
t i k- h c a th tr ng thu
c giá cao h n
f) Nuôi cá chép ao và l ng Các khuy n ngh/ v!
Xác nh a i m/b trí • ) t tr i cách xa các i m có rác th i
công nghi p/ ô th
• Tránh mâu thu n v l i ích v i ng i s' d(ng tài nguyên khác ch8ng h n
nh ng dân, du l ch, v.v
• ) t tr i t i nh ng khu v c có n n t phù h p ( t sét/ t phù sa)
• Tránh thu c tr sâu làm ô nhi m t
và n c cung c p (n c và t nên áp
ng các tiêu chu n v môi tr ng)
• ) t tr i cách xa khu công nghi p, các khu v c b ô nhi m do con ng i và các
ho t ng nông nghi p gây ra
Xây d ng, thi t k h
th ng và có s t ng tác
v i i s ng t
nhiên/n i c trú
• Xây d ng l ng và l i v i v&t li u
b n gi m h h i t gió và dòng
ch y c a n c và gi m nh ng r i ro
v th t thoát cá
• S' d(ng h th ng nuôi k t h p (ch8ng
h n nh VAC) s' d(ng có hi u qu các ngu n l c c a tr i
• )"p &p ao th&t ch"c tránh n c rò r#
Trang 7làm m t n c
• B o m cung c p n c
Qu n lý n c • Áp d(ng các bi n pháp gi m ch t
th i t tr i nuôi (ví d(: v+ bao th c
n và rác th i sinh ho t và ch t th i
h u c khác)
• Giám sát các i u ki n v môi tr ng
• Di chuy n l ng tránh s hình thành ch t th i t&p trung m t s v trí
• B o m y v ch t l ng n c và
áp ng các tiêu chu n v môi tr ng TCVN 5942-1995 (c t b) v các tiêu chu n ch t l ng b m t n c
• Các tr i nuôi ao thâm canh c n có c ng
c p và thoát n c và n i x' lý tránh
s ô nhi m n c
Qu n lý gi ng • S' d(ng gi ng ch t l ng c a loài ã
bi t
• Ki m tra gi ng tr c khi th vào ao
• Không th loài ngo i lai tr khi c chính ph phê duy t
• S' d(ng gi ng ch t l ng c a loài ã
bi t
• Ki m tra gi ng tr c khi th vào các ao
• Không th loài ngo i lai tr khi c chính ph phê duy t
Qu n lý th c n • Cho n có hi u qu thông qua vi c
quan sát hành vi c a cá và i u ch#nh kích th c và hàm l ng m c a
kh u ph n n theo kích c cá
• S' d(ng khay ng th c n trong ao
cá giám sát l ng th c n tiêu th(
và gi m b t th c n th a
• Cho n có hi u qu thông qua vi c quan sát hành vi c a cá và i u ch#nh kích
th c và hàm l ng m c a kh u ph n
n theo kích c cá
• S' d(ng khay ng th c n trong ao cá giám sát l ng th c n tiêu th( và
gi m b t th c n th a
Ki m soát d ch b nh • Duy trì môi tr ng trong l ng lành
m nh gi m stress cho cá
• Giám sát môi tr ng
• B o m cá gi ng không b b nh
• Duy trì môi tr ng ao trong lành
gi m stress cho cá
• Giám sát môi tr ng
• B o m cá gi ng không b b nh
An toàn th c ph m • Không s' d(ng hoá ch t và thu c thú
y b c m dùng trong nuôi tr ng thu
s n
• Không s' d(ng hoá ch t và thu c thú y
b c m in nuôi tr ng thu s n
• Khuy n khích s' d(ng ch ph m sinh
h c trong vi c qu n lý môi tr ng và
vi c i u tr b nh
• Tránh s' d(ng “ bùn en”
• Th c hi n các quy t"c qu n lý t t h n phá v chu k0 s ng c a các ký sinh ng v&t
Các l i ích xã h i và
vi c làm • Phát tri n các nhóm nuôi cá chia
s1 k* thu&t nuôi, kinh nghi m và ngu n n c
• Huy ng qu* tín d(ng trong c ng
ng t ng c ng kh n ng ti p c&n v n
• Xây d ng các quy nh cho t ng nhóm khác nhau cùng ang s' d(ng chung các ngu n l c ch8ng h n nh
n c và t
• Khuy n khích ph( n tham gia vào
• Khuy n khích nuôi a loài nuôi t i khu
v c nông thôn nghèo
• Phát tri n các nhóm nuôi cá chia s1 k* thu&t nuôi, kinh nghi m và ngu n
n c
• Huy ng qu* tín d(ng trong c ng ng
t ng c ng kh n ng ti p c&n v n
• Xây d ng các quy nh i v i t ng nhóm khác nhau cùng ang s' d(ng chung các ngu n l c ch8ng h n nh
n c và t