Mục tiêu của giáo trình là trang bị cho người học những tri thức cơ bản của tâm lý học du lịch, một sô quy luật, Cơ chế vận hành của các hiện tượng tâm lý trong hoạt động du lịch.. V« [r]
Trang 2Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G IA H À N Ộ I TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHẢN VẰN
KHOA TÂM LÝ HỌC
N G U Y Ễ N H Ữ U T H Ụ
G i á o t r ì n h
T Â M L Ý H Ọ C D U L Ị C H
Trang 3M Ụ C L Ụ C
Trang
Chương 1
NHữNG VẤN ĐỂ CHUNG CỦA TÂM LÝ HỌC DU LỊCH
I Đối tưcrng, nhiệ m vụ và vai trò của t â m lý học d u lịch 12
1.1 Một số khái niệm cơ bàn trong tầm lý học du lịch 12
1.2 Đối tượng của tâm lý học du lịc h 19
1.3 Nhiệm vụ của tâm lý học du l ị c h 20
1.4 Vai trò của tâm lý học du lịc h 2 i II Sơ lược vài nét về sự ra đòi của du lịch và tâm lý học du lịch 22
2.1 Sơ lược vài nét lịch sừ ra đời cùa du lịch và tâm lý học du lịch trên thế giới 22
2.2 Vài nét về sự hình thành, phát triển du lịch và tâm lý học du lịch Việt Nam 27
III P h ư ơ n g p h á p luận và p h ư ơ n g p h á p ng hiê n cứ u trong tâm lý học du lịch 32
3.1 Các nguyên tác phương pháp luận trong nghiên cứu tâm lý học du lịch 32
3.2 Các phương pháp nghiên cứu cơ bàn trong tâm lý học du lịch 36
Chư ơng 2 TẨM LÝ NHÀ CUNG ÚNG DU LÍCH I N h ữ n g v ấn đề c h u n g về n h à c u n g ứ n g d u l ị c h 43
1.1 Khái niệm nhà cung ứng và nhà cung ứng du lịch 43
Lòi giói thiệu 9
Trang 41.2 Đặc điểm nhà cung ứng du lịch 45
1.3 Vai trò cùa nhà cung ứng du l ị c h -45
II T â m lý của nhà cung ứng du lịch 46
2.1 Một số đặc điềm tâm lý của hướng dẫn viên du l ị c h 46
2.2 Một số đặc điểm tâm lý cúa nhà kinh doanh du lịch -51
2.3 Một số đặc điểm tâm lý cùa các cộng đồng dân cư địa phưưng - nhà cung ứng du lịch .58
Chương 3 TÂM LÝ DU KHÁCH I Những khía cạnh tâm lý cá nhân của du khách 63
1.1 Nhu cầu du l ị c h 63
1.2 Xu hướng phát triển nhu cầu du lịch 90
1.3 Hành vi tiêu dùng du lịch 100
II N h ữ n g k h ía c ạ n h tâ m lý xã h ộ i c ủ a các n h ó m du k h á c h 128
2.1 Nhóm du khách theo lứa t u ổ i i 2.S 2.2 Nhóm du khách theo châu l ụ c 137
2.3 Nhóm du khách theo nghề nghiệp 16;?
Chương 4 MÔI TRƯÒNG DU LỊCH I Những vấn đề chung về môi trường và môi trường du lịch 169
1.1 Khái niệm môi trường du l ị c h 169
1.2 Lao động trẻ em trong du l ị c h 171
1.3 Vai trò của môi trường du lịc h 176
II M ột số lý t h u y ế t tâ m lý học về q u a n hệ của d u k h ác h vói môi trường 177
2.1 Các lý thuyết tác động (Stimulation Theories) 177
2.2 Các lý thuyết kiểm soát (Control Theories) 179
2.3 Các lý thuyết xếp đặt hành vi (Behavior-Setting Theories) 180
2.4 Các lý thuyết tích hợp (Intergral Theories) 181
2.5 Cách tiếp cận tạo tác (The Operant Approach) 182
Trang 5III T r i giác môi t r u ò n g du lịch của du k h á c h 182
3.1 Khái niệm tri giác môi trường du l ị c h 183
3.2 Các yếu tố anh hưởng tới tri giác môi trường du lị c h 184
3.3 Thuyết xác suất chức năng tri giác môi trường cua Egon Brunswiks (Probabilistic Functionalism) 187
IV T h íc h ứ n g, tâm trạn g của du khách và môi tr ư ờ n g du l ị c h 188
4.1 Thích ứng tâm lý cùa du khách và môi trường du l ị c h 188
4.2 Tâm trạng cùa du khách và môi trường du l ị c h 190
C h ư ơ n g 5 MỘT SỐ HIỆN TƯỢNG VA QUY LU ẠT TÂM LÝ XÃ HỘI TRONG DU LỊCH I M ột số hiện tư ọng tâm lý xã hội cần q u a n tâm tro n g quá trìn h tổ chức hoạt động du l ị c h 195
1.1 Phong tục 196
1.2 Thị hiếu của nhóm 198
1.3 Truyền th ố n g 201
1.4 Tín n gưỡng 202
1.5 Tính cách dàn t ộ c 205
II M ột số quy luật tâm lý xã hội phổ biến trong hoạt động du lịch 207
2.1 Mốt du lịc h 207
2.2 Cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh du lịch 211
2.3 Quy luật về sự phát triển của nhu cầu du lịc h 215
2.4 Quy luật về sự lây lan tâm lý trong hoạt động du lị c h 218
Chương 6 g ia o tiếp trong hoạt Độ n g du lỊch I Những vấn đề chung về giao tiếp du lịch 221
1.1 Khái niệm giao tiếp du lịc h 221
II P h â n loại giao tiếp t r o n g h o ạ t đ ộ n g du l ị c h 224
2.1 Căn cứ theo khoảng cách giữa chủ thể và khách thể giao tiếp 224
Trang 62.2 Theo tính chất quan hệ giữa chù thể và khách thể giao tiếp .224
2.3 Căn cứ theo số lượng chù thể và khách thể giao ti ế p 225
III M ộ t số m ô h ì n h t â m lý giao tiếp d u l ị c h 226
3.1 Mô hinh giao tiếp theo lý thuyết thông tin 226
3.2 Mô hình phân tích giao dịch 229
3.3 Mô hình giao tiếp liên nhân cách và cừa sổ J o h a r i 232
IV Một số cơ chế tâm lý trong giao tiếp du lịc h 236
4.1 Án tượng ban đầu trong giao tiếp du lịch 236
4.2 Định khuôn trong giao tiếp du lịch 246
4.3 Bắt chước trong giao tiếp du lịch 248
V Kỹ n ă n g giao tiếp t r o n g k i n h d o a n h d u l ị c h 250
5.1 Khái niệm v ề kỳ năng giao t iế p 250
5.2 Một số kỹ năng cơ bản trong giao tiếp du lịch 252
P hụ lục 1 261
Phụ lục 2 267
TÀI LIỆU THAM K H Ả O 273
Trang 7LỜ I G I Ớ I T H IỆ U
thu nhập quan trọng cùa kinh tế nước nhà, tuy nhiên nghiên cửu và
kinh doanh du lịch ở Việt Nam còn rất khiêm ton, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tiền Đã đến lúc cần có một giáo trình tâm lý học du lịch chỉnh thong, được biên soạn một cách khoa học đáp img nhu câu đào tạo nguôn nhân lực cho du lịch Cuôn sách Giáo trình Tâm lý học du lịch này được biên soạn dựa trên kết quả nghiên cứu và giảng dạy tâm lý học du lịch nhiều năm của tác già,
sự tham khảo có chọn lọc những tri thức, kinh nghiêm trong đào tạo, nghiên cứu du lịch cùa một so trường đại học tiên tiến trong khu vực và quốc tế Mục tiêu của giáo trình là trang bị cho người học những tri thức cơ bản của tâm lý học du lịch, một sô quy luật,
Cơ chế vận hành của các hiện tượng tâm lý trong hoạt động du lịch
độrì% kinh doanh du lịch.
Nội dung cùa giáo trình bao gồm 6 chương sau:
Chương I Những vấn để chung của tâm lý học du lịch.
Chương 2 Tâm lý nhà cung ứng du lịch.
Chương 3 Tâm lý du khách.
Chương 4 Môi trường du lịch.
Chương 5 Một sổ hiện tượng và quy luật tâm lý xã hội trong
du lịch.
Chương 6 Giao tiếp trong hoạt động du lịch.
Trang 8Mặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng trong việc biền soạn, song chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, rắt mong được sự đóng góp, trao đối hoặc góp ý cùa độc giả, đặc biệt cùa các nha khoa học đã và đang giảng dạy, nghiền cứu trong lĩnh vực du lịch Xin trăn trọng cám ơn.
Hà Nội, ngày 15 tháng 7 năm 2009
Tác giả
Trang 9N H Ũ N G V Â N Đ Ê C H U N G C Ủ A T Â M LÝ
H Ọ C D U L ỊC Hm m
C h ư ơ n g 1
Du lịch là một trong các ngành kinh doanh có hiệu quả, là nguồn bổ sung ngoại tệ quan trọng cho sự phát triển kinh tế hiện nay cùa nước nhà Các nhà kinh tế học thường gọi du lịch là
“ngành công nghiệp không khói” và đầu tư cho du lịch là đầu tư cho “Con gà đẻ quả trứng vàng” Nói chung so với các ngành kinh
tế khác, du lịch là một ngành yêu cầu đầu tư không lớn, nhưng mang lại hiệu kinh tế, \ã hội rất cao Các công trình nghiên cứu về
du lịch của các nhà khoa học gần đây đã nhấn mạnh; Việt Nam có nhiều tiềm năng cho phát triển du lịch và du lịch hoàn toàn có thể trờ thành một ngành kinh tế mũi nhọn nếu như được nghiên cứu, quy hoạch khai thác và phát triển một cách hợp lý Nhận thức được vấn đề này, nghị quyết Đại hội lần thứ X của Đảng đã nhấn mạnh
“Z)í/ lịch là một ngành kinh tế quan trọng trong chiến lược phát triển kỉnh tế-xã hội của đất nước ta hiện nay”.
Một trong các ngành khoa học đi sâu nghiên cứu yếu tố con người trong hoạt động du lịch là tâm lý học du lịch Vậy tâm lý học
du lịch là gì?, chức năng, nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu của tàm lý học du lịch ra sao?, để hoạt động kinh doanh du lịch cần bẩt đầu từ đâu?, các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động kinh doanh du lịch
là những yếu tố nào? Hy vọng qua giáo trình này, người đọc có thể
Trang 10trả lời được cho chính minh câu hòi: Làm thế nào để kinh doanh du lịch có hiệu quà?.
I ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM vụ VÀ VAI TRỎ CỦA TÂM LÝ HỌC DU LỊCH
1.1 Một SỐ khái niệm cơ bản trong tâm lý học du lịch
1.1.1 Du lich•
Các tài liệu nghiên cứu về du lịch đã cho thấy thuật ngừ du lịch
được đưa vào sử dụng trong các hệ thống ngôn ngừ khác nhau trôn thế giới, nhưng nó xuất hiện và sử dụng sớm nhất trong tiếng La tinh Theo tiếng La tinh, thuật ngừ tornare có nghĩa là cuộc đi, di chơi, đi dạo quanh cái gì đó, hoặc ra khỏi nhà trong một thời gian sau đó trở lại Sau đó thuật ngừ này được nhanh chóng sử dụng trong các ngôn ngừ tiếng Anh, Pháp, Nga Trong tiếng Anh thuật ngừ để chỉ du lịch là tour có nghĩa là cuộc đi chơi, đi du lịch, đi chơi đây đó, đi một vòng để tham quan hoặc lưu diễn Trong tiếng Pháp thuật ngữ du lịch là tour được giải thích tương tự như tiếng Anh Trong tiếng Nga thuật ngừ du lịch được đưa từ tiếng Pháp vào
là TyPH3M có nghĩa là chuyến đi dạo chơi xa bằng phương tiện nào đó, chuyến đi du hành, du ngoạn Theo các nhà ngôn ngữ học Việt Nam, thì thuật ngừ du lịch được du nhập từ tiếng Hán vào tiếng Việt Theo nguyên gốc tiếng Hán thì du là di chuyển, đi đâu
đó để thay đổi cảnh quan, môi trường, hoặc lướt qua một cái gì đó, còn lịch là con đường hoặc là thời gian, kế hoạch dự kiến Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản Đà Năng do Hoàng Phê chủ biên, đã giải thích du lịch là: đi xa cho biết xứ lạ, khác với nơi mình ở Như vậy, theo các quan điểm trên thì du lịch được hiểu là chuyến đi xa, tới nơi khác với nơi mình ở nhằm mục đích du lịch Du lịch luôn gắn liền với hoạt động, nhu cầu, động cơ inuốn thay đổi vị trí cành quan và môi trường sống của con người Theo chúng tôi các quan điểm trên mới chỉ đề cập tới một thành tố cùa hoạt động du lịch đó
là hoạt động của du khách (bên cầu) mà chưa đề cập tới thành tố thứ hai là hoạt động cùa nhà cung ứng du lịch Hoạt động du lịch chi có thể xẩy ra trên cơ sờ kết hợp chặt chỗ giữa hai thành tố là
Trang 11hoạt đông cùa du khách và hoạt dộng của nhà cung ứng dịch vụ du lịch Ví dụ: du khách có nhu cầu, động cơ di du lịch Hạ Long, nhằm chiêm nRirỡng cảnh dẹp của vịnh (nhừna hòn dào tự nhiên với những hình thù, nhừnu hang động tuyệt vời) hoặc tìm hiêu dời song cùa người dân xung quanh vịnh, nhưng nếu không có nhà cung ứng các dịch vụ vận chuyển, dịch vụ lưu trú, dịch vụ ăn uống thì họ không thể thực hiện được mục đích của mình Như vậy, muốn hoạt động du lịch được tiến hành thì cần có sự kết hợp giữa nhu cầu, mong muốn, động cơ du lịch của du khách (bên cầu) với nhu cầu, mong muốn, động cơ hoạt động cung ứng sàn phâm, dịch
vụ du lịch của nhà cung ứng (bên cung) Nói một cách khác, hoạt động du lịch cần được hiểu theo nghĩa rộne, là hoạt động kép của
du khách và nhà cung ứne du lịch Các hoạt động này luôn thống nhất, bổ sung, quy định lẫn nhau theo mục đích chuna là đáp ứng nhu cầu m one muốn, động cơ của cả hai bên
N h ư vậy có thể hiểu, du lịch là hoạt động kép cùa con người,
là hoạt động của du khách và hoạt động cùa nhà cung ứng được tiến hành trong môi trườìĩg du lịch nhằm thoả mãn nhu cầu, động
cơ du lịch và kinh doanh du lịch.
Trong tâm lý học du lịch, hoạt động du lịch được hiểu là hoạt động cụ thể cùa con người diễn ra trong môi trường kinh doanh du lịch Đối tượng hoạt động du lịch của con người rất phong phú Đổi với du khách thi đối tượng hoạt động du lịch là cảnh quan, môi trường, sản phẩm, dịch vụ mà họ mong muốn được thoả mãn trong hoạt động du lịch Đối tượng hoạt động của nhà cung ứng du lịch là
du khách và các nhóm du khách với những đặc điểm tâm lý, tâm- sinh lý và tâm lý xà hội cụ thể (xúc cảm, tinh cảm, nhu cầu, động
cơ, thị hiếu và bản sắc vân hoá) Trong dời sống xã hội, nhu cầu du lịch thường nảy sinh khi những nhu cầu cơ bản-nhu cầu sinh lý của con người (nhu cầu ăn, uống, m ặc ) đà tương đối thoả mân Nhu cầu du lịch là những nhu cầu tinh thần, nhu cầu xã hội, hướng tới
sự phát triển toàn diện nhân cách.
Các nhà nghiên cứu hoạt động du lịch đã khẳng định hoạt động
du lịch có các đặc điểm sau:
Trang 12- Không phụ thuộc vào lưa tuổi, trình độ, giới tính như: lứa tuổi trẻ em, thanh niên, trung niên, người cao tuổi, có trình độ hoộc không đều có thể tham gia hoạt động du lịch.
- Hoạt động du lịch của con người thường chiếm ít thời gian hơn so với các dạng hoạt động cơ bản trong quá trình xã hội hoá cá nhân: vui chơi, học tập hoặc lao động.
- Động cơ hoạt động du lịch hết sức đa dạng như: nghỉ ngơi, chừa bệnh, vui chơi giải trí, tham quan vãn cành, nâng cao sự hiểu biết cùa con người hoặc muốn tự khẳng định, được thừa nhận.
- Hoạt động du lịch bao giờ cũng diễn ra trong các quan hệ giữa du khách và nhà cung ứng du lịch, với nhũng điều kiện không gian, thời gian trong ngừ cảnh văn hoá - xã hội lịch sử cụ thể.
- Hoạt động du lịch của con người bị quy định bởi nhiều yếu tô chủ qụan (động cơ, nhu cầu, hứng thú, thái độ ) và khách quan
(kinh tế, vãn hoá, xã hội ), trong đó các yếu tố tâm lý chủ quan đóng vai trò chủ đạo.
1.1.2 Du khách
Khi đời sống của người dân ngày một cao, thì nhu cầu du lịch như: thăm quan, vui chơi giải trí hoặc tìm hiểu, khám phá thế giới xung quanh, giải toả căng thẳng, phục hồi sức khoẻ ngày càng trở nên thiết yếu Thông thường để thực hiện một chuyến du lịch, trước hết con người cần thu thập thông tin về các loại hình du lịch, sau đó lựa chọn tour, mua vé, chuẩn bị các điều kiện để thực hiện mục đích cùa mình, có thể nói lúc này họ đã trở thành du khách tiềm năng Trong tâm lý học kinh doanh du lịch có hai loại du khách cần được phân biệt trên thực tế như sau Thứ nhất là du khách tiềm năng, khi con người có nhu cầu, mong muốn đi du lịch đang tiến hành hoạt động chuẩn bị cho chuyến đi (mua vé, chuẩn bị quần áo tắm, nước uống ) Thứ hai là du khách hiện thực là những người
đã và đang tiến hành hoạt động du lịch thông qua hành vi tiêu dùng các sản phẩm, dịch vụ cùa các nhà cung ứng du lịch trên thực tế.
Như vậy, du khách là những cá nhân (hoặc nhóm ngirời) có nhu cầu, mong muốn, động cơ du lịch được thế hiện qua các hành