Luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp phương pháp lịch sử - lôgíc, phân tích và tổn[r]
Trang 1NGUYỄN TIẾN HÙNG
VAI TRÒ CỦA AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI
TIẾN BỘ XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử
Hà Nội - năm 2016
Trang 2NGUYỄN TIẾN HÙNG
VAI TRÒ CỦA AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI
TIẾN BỘ XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC CHUYÊN NGÀNH: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
Trang 3Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định
Tác giả
Nguyễn Tiến Hùng
Trang 4Nội dung Trang
1.2 Các công trình nghiên cứu thực trạng vai trò của an sinh xã hội
đối với tiến bộ xã hội ở Việt Nam
22
1.3 Những công trình nghiên cứu về các giải pháp phát huy vai trò
của an sinh xã hội đối với tiến bộ xã hội ở Việt Nam hiện nay
Chương 3: VAI TRÒ CỦA AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI TIẾN BỘ XÃ HỘI
Ở VIỆT NAM TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG
VẤN ĐỀ ĐẶT RA
72
3.1 Thực trạng vai trò của an sinh xã hội đối với tiến bộ xã hội ở
Việt Nam từ năm 1986 đến nay
72
3.2 Những vấn đề đặt ra trong việc phát huy vai trò của an sinh xã
hội đối với tiến bộ xã hội ở Việt Nam hiện nay
103
Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA AN
SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI TIẾN BỘ XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
114
4.1 Đổi mới nhận thức về an sinh xã hội để phát huy tốt vai trò của
an sinh xã hội đối với tiến bộ xã hội
114
4.2 Phát triển kinh tế nhanh và bền vững, tạo cơ sở vật chất để đảm
bảo an sinh xã hội thúc đẩy tiến bộ xã hội
128
4.3 Nhóm giải pháp phát triển hệ thống an sinh xã hội đa dạng, đa
tầng để thúc đẩy tiến bộ xã hội
134
DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ
CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
151
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152
Trang 5Những chữ viết tắt Những chữ được viết tắt
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Lịch sử xã hội loài người nói chung vận động theo hướng tiến bộ, mỗi giai đoạn vận động và phát triển của xã hội có thể theo những xu hướng khác nhau, nhưng xét đến cùng, đều là những nấc thang của sự tiến bộ xã hội (TBXH)
Tiến bộ xã hội được đánh giá thông qua sự phát triển con người, là khả năng đáp ứng các nhu cầu vật chất, tinh thần của con người ngày càng cao Tuy nhiên, ở nhiều quốc gia, dân tộc, không phải tất cả mọi nhu cầu của con người đều đã được đáp ứng do trình độ phát triển kinh tế, do sự hạn chế bởi các thể chế chính trị, sự tồn tại các quan điểm mâu thuẫn nhau… Bên cạnh đó,
ở nhiều quốc gia lại tồn tại tình trạng bất bình đẳng, nghèo đói, dịch bệnh, thiên tai địch họa, khủng hoảng kinh tế Do vậy, việc đáp ứng nhu cầu vật chất, tinh thần, đảm bảo cho sự phát triển hài hòa của sự TBXH vẫn còn hạn chế ở những mức độ khác nhau
Để khắc phục những hạn chế đó, các quốc gia đã sử dụng nhiều cách thức khác nhau để giải quyết các vấn đề xã hội, trong đó an sinh xã hội (ASXH) được coi như cách thức cơ bản góp phần thúc đẩy sự phát triển và
TBXH An sinh xã hội được xem là một “giá đỡ”, một “lưới an toàn” để tăng
cường khả năng ngăn ngừa, chống đỡ, giảm nhẹ, khắc phục những rủi ro gặp phải trong cuộc sống, đảm bảo cho các cá nhân, các giai tầng xã hội có điều kiện, cơ hội phát triển
Việt Nam là quốc gia đang phát triển với những điều kiện, hoàn cảnh có nhiều yếu tố đặc thù Đất nước Việt Nam đã và đang khắc phục hậu quả do chiến tranh kéo dài, đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (CNXH)… Sau 30 năm đổi mới, sự phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa đã đem lại những biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội Kinh
Trang 7tế tăng trưởng nhanh, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tiến bộ, thu nhập bình quân đầu người ngày một nâng cao, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân có sự cải thiện rõ rệt Tuy vậy, do xuất phát điểm thấp, do tác động của nền kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế và các nguyên nhân khác, nhiều vấn đề xã hội mới nảy sinh phức tạp Tình trạng phân hóa giàu nghèo,
sự bất bình đẳng trong thu nhập, tạo ra khoảng cách thu nhập ngày càng lớn,
là mầm mống cho những bất ổn xã hội Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế dẫn đến hàng triệu lao động nông nghiệp mất đất, di chuyển từ nông thôn ra thành thị tìm kiếm việc làm và phải chấp nhận cuộc sống đầy rủi ro, bấp bênh Nguy cơ thất nghiệp, bệnh tật, ốm đau đang đe dọa một bộ phận người lao động, nhất là lao động phổ thông Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đã và đang tác động tiêu cực đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, như hạn hán, sa mạc hóa trong nông nghiệp, xâm thực của biển; nhiễm mặn, lũ ống, lũ quét, v.v các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương cần trợ giúp trong xã hội còn rất lớn Do vậy, việc xây dựng hệ thống ASXH phù hợp, góp phần thực hiện TBXH là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết
Bước vào thời kỳ chủ động và tích cực hội nhập quốc tế, cùng với sự tăng trưởng kinh tế, hệ thống ASXH cũng ngày càng đồng bộ, hoàn thiện với diện bao phủ không ngừng được mở rộng An sinh xã hội đã giúp cho các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương trong xã hội có được cuộc sống ổn định hơn, khắc phục khó khăn tốt hơn Trên phương diện TBXH, Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia thành công nhất trong việc thực hiện các mục tiêu Thiên niên kỷ về giảm nghèo và giải quyết các vấn đề
xã hội, góp phần thúc đẩy TBXH Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế đất nước còn eo hẹp, nhận thức về việc xây dựng hệ thống ASXH còn hạn chế, với mức hỗ trợ thấp và chưa đáp ứng được yêu cầu; hệ thống ASXH đang trong quá trình hình thành, nhiều vấn đề đòi hỏi phải được nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện để hệ thống ASXH ở Việt Nam phát huy tốt hơn vai trò của nó
Trang 8đối với TBXH Xuất phát từ yêu cầu trên đây, tác giả chọn vấn đề “Vai trò của an sinh xã hội đối với tiến bộ xã hội ở Việt Nam hiện nay” làm nội
dung nghiên cứu trong luận án của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích
Trên cơ sở phân tích một số vấn đề lý luận về vai trò ASXH đối với TBXH và đánh giá thực trạng vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam trong những năm qua, luận án đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của ASXH đối với TBXH ở nước ta hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam hiện nay
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Vai trò của ASXH đối với TBXH xét cả về mặt lý luận và thực tiễn bao gồm nhiều nội dung, nhiều vấn đề Do vậy, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu là:
- Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam hiện nay
- Về không gian: Nghiên cứu trên phạm vi cả nước
Trang 9- Về thời gian: Luận án nghiên cứu vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay, tập trung là từ năm 2000 đến nay - vì đây là giai đoạn hệ thống ASXH đã được hình thành tương đối rõ nét cả về nhận thức, lý luận cũng như hành động thực tiễn
4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa
Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta
về vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam hiện nay Đồng thời, luận án
có tham khảo kết quả nghiên cứu của một số công trình của các tác giả đi trước có liên quan đến đề tài
Cơ sở thực tiễn: Luận án căn cứ vào sự thể hiện thực tế vai trò của
ASXH đối với TBXH ở Việt Nam trong những năm qua
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp phương pháp lịch sử - lôgíc, phân tích và tổng hợp, phương pháp trừu tượng hóa và khái quát hóa, hệ thống hóa… Đồng thời, sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội khác, như phương pháp so sánh, phân tích số liệu…
5 Điểm mới của luận án
Là một công trình nghiên cứu dưới góc độ triết học về vai trò của ASXH đối với TBXH, luận án có những đóng góp mới sau đây:
- Phân tích, đánh giá khái quát thực trạng vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam thời gian qua
- Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của ASXH đối với TBXH ở Việt Nam hiện nay
Trang 106 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1 Ý nghĩa lý luận
Luận án góp phần hệ thống hóa, làm sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận
cơ bản về vai trò của ASXH đối với TBXH nói chung và ở Việt Nam nói riêng
6.2 Ý nghĩa thực tiễn
- Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu, giảng dạy về hệ thống chính sách ASXH ở nước ta nói chung, ở Học viện Chính sách và Phát triển nói riêng
- Kết quả của luận án có thể gợi mở cho các cơ quan quản lý có những điều chỉnh chính sách phù hợp để phát huy vai trò của ASXH đối với TBXH trong thời kỳ đổi mới ở nước ta
- Góp thêm ý kiến để điều chỉnh nhận thức, hành động, trách nhiệm của
xã hội và đối tượng được thụ hưởng ASXH trong thực hiện TBXH ở Việt Nam hiện nay
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu của tác giả, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được trình bày trong 4 chương 10 tiết
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu trong nước
1 Nguyễn Thị Loan Anh (2013), Một số ý kiến về chế định quyền an sinh xã hội
trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, tại trang, http:www//tapchicongsan.org.vn, [truy cập ngày 14/5/2013]
2 Đặng Nguyên Anh (2015) (Chủ nhiệm đề tài),“Đảm bảo an sinh xã hội: Định
hướng mô hình và giải pháp”, Đề tài khoa học cấp Bộ, Viện Hàn lâm Khoa học
xã hội Việt Nam, Hà Nội
3 Mai Ngọc Anh (2010), An sinh xã hội đối với nông dân trong nền kinh tế thị
trường ở Việt Nam (sách chuyên khảo), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
4 Lương Tuấn Anh (2004), Tư tưởng Hồ Chí Minh về hoạt động an sinh xã hội,
Đề tài nghiên cứu khoa học, bảo hiểm xã hội Việt Nam, Hà Nội
5 Ban Tuyên giáo Trung ương, Tạp chí Cộng sản, Bộ Lao động - Thương binh -
Xã hội, Hội đồng khoa học các cơ quan Đảng Trung ương, (2012), “An sinh xã
hội ở nước ta: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học,
Hà Nội
6 Hoàng Chí Bảo (2008), Cơ sở khoa học của việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống
chính sách an sinh xã hội ở nước ta giai đoạn 2006-2015, Kỷ yếu Hội thảo khoa
học thuộc Đề tài KX02.02/06-10, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội
7 Hoàng Chí Bảo (2012), Những vấn đề lý luận cơ bản về phát triển xã hội vận
dụng cho Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
8 Hoàng Chí Bảo (2014), An sinh xã hội với ổn định và phát triển bền vững ở Việt
Nam, tại trang, http://www.tapchicongsan.org.vn, [truy cập ngày 18/7/2014]
9 Bảo hiểm Thành phố Hà Nội (2008), Báo cáo tổng kết công tác năm 2008 và
phương hướng, nhiệm vụ công tác năm 2009 của Cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội, Hà Nội
Trang 1210 Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội (2009), Báo cáo tổng kết công tác năm 2009
và phương hướng nhiệm vụ năm 2010 của cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố
Hà Nội, Hà Nội
11 Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội (2010), Báo cáo tổng kết công tác năm 2010
và phương hướng nhiệm vụ năm 2011 của cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố
Hà Nội, Hà Nội
12 Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội (2012), Báo cáo tổng kết công tác năm 2012
và phương hướng nhiệm vụ năm 2013 của cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố
Hà Nội, Hà Nội
13 Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2014) Tổng kết năm 2013 và triển khai nhiệm vụ
2014 của cơ quan BHXH Việt Nam, Báo cáo số 366/BC-BHXH, ngày 27/1/2014,
Hà Nội, Hà Nội
14 Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2015) Kết quả công tác năm 2014 và phương
hướng nhiệm vụ năm 2015, Báo cáo số 389/BC-BHXH, ngày 04/2/2015, Hà
Nội, Hà Nội
15 Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2015) Kết quả công tác tháng 6/2015 và tình hình
hoạt động 7 tháng đầu năm 2015, Báo cáo số 2837/BC-BHXH, ngày 31/07/2015,
Hà Nội, Hà Nội
16 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Cơ quan Liên hợp quốc tại Việt Nam
(2009), Nhìn lại quá khứ đối mặt với thách thức – đánh giá giữa kỳ Chương
trình mục tiêu Quốc gia giảm nghèo giai đoạn 2006 - 2008, chế bản và in tại
Trang 1319 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2015) - Báo cáo kết quả thực hiện
2011 - 2015 và đề xuất chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2016 - 2020 (kèm theo Tờ trình số 22/TTr-BLĐTBXH ngày 17
tháng 4 năm 2015
20 Nguyễn Trọng Chuẩn (2002) (chủ biên), Tiến bộ xã hội một số vấn đề lý luận,
NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
21 Đỗ Minh Cương, Mạc Văn Tiến (1996), Góp phần đổi mới và hoàn thiện chính
sách bảo đảm xã hội ở nước ta hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
22 Trần Đức Cường (2012), Phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở Việt
Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
23 Mai Ngọc Cường (2009), Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh
xã hội ở Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
24 Mai Ngọc Cường (2013) (chủ biên), Một số vấn đề cơ bản về chính sách xã hội
ở Việt Nam hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
25 Mai Ngọc Cường (2013), “Về phát triển hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam đến năm 2020”, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, (192), tr 11-23
26 Mai Ngọc Cường (2013) (chủ biên), Về an sinh xã hội ở Việt Nam giai đoạn
2012 - 2020, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
27 Mai Ngọc Cường (2015), An sinh xã hội 25 năm đổi mới: Thành tựu và những
vấn đề đặt ra, tại trang, http://www.tapchicongsan.org.vn, [truy cập ngày
13/4/2015]
28 Bùi Thế Cường (2005), Trong miền an sinh xã hội, NXB Đại học Quốc gia,
Hà Nội
29 Nguyễn Văn Chiều (2014), Chính sách an sinh xã hội và vai trò của Nhà nước
trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam, NXB Chính trị quốc
gia, Hà Nội
30 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2007), Nghị định số
67/2007/NĐ -CP ngày 15/4/2007 về chính sách cứu trợ xã hội
Trang 1431 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2011), Báo cáo tình hình
quản lý và sử dụng quỹ Quỹ bảo hiểm xã hội năm 2010, Báo cáo số 22/BC-CP,
ngày 8/3/2011, Hà Nội
32 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2012), Tờ trình về Dự án
Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng, số 62/TTr-CP, ngày 12 tháng 4 năm 2012, Hà Nội
33 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2014), Về dự án Luật
Bảo hiểm xã hội (sửa đổi), Tờ trình số 28/TTr-CP, ngày 07/2/2014 Hà Nội
34 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2015), Báo cáo tình hình
quản lý và sử dụng quỹ Quỹ bảo hiểm xã hội năm 2014, Báo cáo số 158/BC-CP,
ngày 10/4/2015
35 Phạm Thị Hải Chuyền (2015), “Tiếp tục thực hiện tốt chính sách ưu đãi người có
công với nước ta hiện nay và định hướng đến năm 2020”, Tạp chí Cộng sản,
(873), tr.23-26
36 Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (2011), Dịch vụ xã hội phục vụ phát triển
con người – Báo cáo quốc gia vê Phát triển con người năm 2011, Hà Nội
37 Doãn Mậu Diệp (2015) “Chủ nhiệm đề tài”, Cơ sở khoa học xây dựng sàn an
sinh xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020, Đề tài KX.02.07/11-15
38 Nguyễn Hữu Dũng (2009), “An sinh xã hội trong Chiến lược phát triển kinh
tế - xã hội thời kỳ 2011 - 2020”, Tạp chí Khoa học lao động và xã hội, (19/2),
tr 12-19
39 Nguyễn Hữu Dũng (2012), Cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng và thực hiện
hệ thống chính sách an sinh xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, tại trang, http://www.tapchicongsan.org.vn,
[truy cập ngày 03/7/2012]
40 Nguyễn Tấn Dũng (2010), Bảo đảm ngày càng tốt hơn an sinh xã hội và phúc lợi
xã hội là một nội dung chủ yếu của Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội
2011-2020, tại trang, http://www.Chinhphu.vn, [truy cập ngày 24/8/2012]