Nghị luận văn học bằng cách đánh giá, nhận xét nghệ thuật kết hợp với nội dung là cách nghị luận mà người viết phải đi từ giá trị nghệ thuật Đối với th¬: Nh÷ng tõ ng÷ gîi c¶m, c¸c biÖn p[r]
Trang 1A Đặtvấn đề
I Lí do chọn đề tài
1.Cơ sở lí luận.
Trong quá trình giáo dục và đào tạo nên những con người mới phát triển toàn diện về đức và tài chúng ta không thể không nhắc đến việc giảng dạy môn Ngữ Văn trong nhà trường Đây là một môn học vừa mang tính nghệ thuật vừa mang tính khoa học Bởi môn Ngữ Văn là sản phẩm của sự rung động của cảm xúc tâm hồn, vừa là sản phẩm của trí tuệ Nó chính là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực tác động sâu sắc và mạnh mẽ tới tư tưởng, tình cảm cảm xúc của con người
Một vấn đề đặt ra từ nhiều năm nay trong hệ thống nhà trường phổ thông
đó là: Dạy học Văn như thế nào để nâng cao chất lượng giáo dục? Thực trạng giáo dục trong nhiều năm qua nhiều khi đã xa rời bản chất: nặng về truyền thụ kiến thức đơn thuần, thầy cô giáo luôn áp đặt với học sinh nhiều quá mà ít hoặc không dạy cho học sinh biết học – một quá trình kiến tạo của tư duy
Từ đó người giáo viên có thể phát huy tính tích cực học tập của học sinh Điều này đòi hỏi người giáo viên ngoài chức năng truyền đạt kiến thức còn phải biết tổ chức, khơi gợi những tình huống để học sinh mong muốn tìm hiểu
Và trong các phân môn ở THCS thì môn Ngữ Văn có một vị trí đặc biệt trong quá trình học tập và thi cử Nhưng lại là môn học ít gây được hứng khởi nhất và trở thành môn học ít người quan tâm nhất Chúng ta biết rằng dạy Ngữ Văn nói chung là khó, dạy học sinh yêu thích học Ngữ văn lại càng khó hơn
Do đó người giáo viên phải thấy được mối quan hệ giữa truyền thụ tri thức với rèn luyện kĩ năng thực hành Hay nói cách khác nguời giáo viên cần đặc biệt coi trọng chủ thể trò, giữ vững vai trò người hướng dẫn, điều chỉnh hoạt
động tư duy và khả năng thực hành đi đúng hướng nhằm tiến tới viết hoặc nói
được một văn bản quy định trong chương trình… Vậy dạy phân môn Ngữ Văn
Trang 2như thế nào? Câu hỏi này không chỉ là niềm trăn trở của riêng cá nhân mà có
lẽ cũng là mối lo chung của những người có tâm huyết với nghề dạy Văn
ở đây tôi chỉ đề cập đến một vấn đề cụ thể trong dạy học Ngữ Văn ở
trường trung học cơ sở: “ Rèn kĩ năng thực hành viết nghị luận văn học qua hệ thống bài tập” Đây là kiểu bài nghị luận về một tác phẩm văn học mà
người viết phải biết vận dụng các thao tác phân tích để chia nhỏ tác phẩm thành nhiều bộ phận quan trọng có quan hệ hữu cơ với nhau, soi rọi tác phẩm bằng ý chí và kinh nghiệm nghệ thuật nhằm phát hiện sự thống nhất giữa nội dung và hình thức để từ đó bình giá một cách xác đáng Bởi vậy, chúng ta nên hiểu rằng việc giáo viên truyền thụ tri thức nghị luận văn học chỉ là điều kiện cần còn việc giáo viên rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng làm bài theo các bước của bài văn mới là điều kiện đủ, là cái đích mà thầy trò phải vươn tới
2.Cơ sở thực tiễn
Trong những năm gần đây ở các trường trung học cơ sở, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung, đổi mới dạy học môn Ngữ Văn nói riêng đã
và đang là vấn đề thời sự nóng hổi không chỉ được ngành giáo dục đào tạo mà
được cả xã hội quan tâm Là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy, tôi không khỏi băn khoăn về chất lượng viết văn nghị luận của học sinh còn nhiều hạn
chế mắc những lỗi sai rất cơ bản khi viết hoặc “trông cậy” vào những bài văn
mẫu
Trong khi đó vấn đề phương pháp dạy học cũng mới chỉ đến với giáo viên chủ yếu qua những tài liệu nặng về lí thuyết hơn là thực hành Mặc dù với giáo viên đứng lớp , những hiểu biết về lí luận dạy học, về lí thuyết tiếp nhận… vẫn
là cần thiết Song điều quan trọng nhất lại là những thiết kế bài dạy, với những thao tác biện pháp cụ thể, những phác hoạ về quy trình đổi mới dạy học khả thi để giáo viên có thể tổ chức hướng dẫn học sinh tích cực chủ động học tập
Trang 3trong từng giờ học còn hạn chế Vì thế giờ dạy Ngữ Văn không gây được hứng thú cho học sinh
Xuất phát từ thực tiễn, nhận thức được tầm quan trọng và nguy cơ của việc dạy học Ngữ Văn còn nhiều nhược điểm Bản thân tôi thấy rằng để dạy
được các em biết cách làm một bài văn nghị luận văn học khó nhưng thực sự cần thiết Làm thế nào để các em có thể nắm bắt được phương pháp làm bài,
để từ chỗ các em biết làm, làm đúng đến làm “hay” một bài nghị luận văn học
của một quá trình gắn kết tích hợp giữa ba phân môn của môn Ngữ văn: Văn – Tiếng việt- Tập làm văn Đặc biệt quá trình ấy phải được thực hiện bền bỉ thường xuyên.Và để làm được, triển khai được các phương pháp ấy dĩ nhiên là
ta phải có cái gốc: Kiến thức văn học Vậy phải làm gì? Làm như thế nào? Và làm như thế nào để đưa ra một phương pháp hay nhất cho bài toán khó giải này? Phải có hệ thống bài tập gì để đáp ứng trong rèn luyện các kĩ năng làm bài? Sử dụng hệ thống bài tập trong sách giáo khoa như thể nào?…Đây chính
là lí do khiến tôi chọn đề tài : “ Rèn kĩ năng thực hành viết nghị luận văn học qua hệ thống bài tập” để nghiên cứu Mong muốn cụ thể hoá hoạt động
của học sinh, giúp các em có kĩ năng làm bài nghị luận văn học được tốt hơn
Có thể phát huy trí lực, chủ động nắm bắt kiến thức và từ đó đạt kết quả cao hơn ở các lớp sau
II.Mục đích phương pháp của đề tài nghiên cứu
1.Mục đích, định hướng nghiên cứu cần đạt tới.
Trên lĩnh vực giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề đã
được đề cập và bàn luận rất sôi nổi từ nhiều năm nay Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông hiện nay là tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh Với ý nghĩa người học tự giác, chủ động tìm tòi, phát hiện, giải quyết nhiệm vụ nhận thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên
và có ý thức vận dụng sáng tạo những kiến thức, kĩ năng thu nhận được Bởi học sinh được coi là những đối tượng vốn có sẵn những tiềm năng mà người
Trang 4giáo viên có nhiệm vụ đánh thức và tạo điều kiện để những tiềm năng đó được phát triển tối đa, đặc biệt là tiềm năng sáng tạo Để từ đó học sinh có thể vận dụng tốt kiến thức kĩ năng làm bài nghị luận văn học dưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm đạt những mục tiêu cụ thể trong giờ học
2.Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài “Rèn kĩ năng thực hành viết văn nghị luận văn học”, tôi thấy rằng người giáo viên cần phải sử dụng đồng loạt các phương pháp sau:
-Phương pháp đọc tư liệu, lí luận dạy học
-Phương pháp tổng hợp lí luận, xác định mục đích của hoạt động -Phương pháp khảo sát, thống kê thực trạng dạy và học
-Thể nghiệm thực tế giảng dạy của bản thân
-Phương pháp so sánh đối chiếu so sánh kết quả
-Học hỏi đồng nghiệp: trao đổi, đề nghị bạn dự giờ
Trang 5B.Nội dung thực hiện
I.Những vấn đề chung
Trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở thì việc học văn nghị luận
đối với học sinh là một cuộc chuyển đổi tư duy: từ tư duy nghệ thuật sang tư duy lí luận Chính vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ Văn là đổi mới ở cả hai mặt dạy và học mà thực chất là đổi mới ở thầy là chính Xuất phát
từ tri thức, chi phối hệ thống bài tập thực hành cho mỗi bài dạy ở đây tôi chỉ nêu một số kĩ năng cơ bản để từ đó có thể nâng cao chất lượng soạn giảng
trong việc dạy: “ Rèn kĩ năng thực hành viết nghị luận văn học qua hệ thống bài tập”
Chúng ta nên hiểu rằng nghị luận tác phẩm văn học không dừng lại ở việc chia nhỏ tác phẩm để khảo sát mối liên hệ giữa yếu tố tạo thành cấu trúc nghệ thuật của nó mà phải nêu ra và bình luận giá trị nội dung và ý nghĩa thẩm
mĩ chứa đựng trong mỗi khía cạnh và yếu tố tạo nên chỉnh thể của tác phẩm Những cách thức để nghị luận văn học là:
Nghị luận một tác phẩm văn học theo lối khai thác phương thức trình bày nghệ thuật tiềm tàng trong văn bản, phân tích và xác định sự nhất quán của kết cấu tác phẩm Lựa chọn những yếu tố nội dung và nghệ thuật độc đáo để bình luận và cắt nghĩa sự thống nhất giữa hình thức nghệ thuật với chủ thể và tư tưởng của tác phẩm văn học Từ đó người viết phải nắm chắc những lí luận văn học, biết tiếp cận và phát hiện những chi tiết nghệ thuật một cách tinh tường để tạo ra cái mới, cái riêng của bài văn
Nghị luận văn học trong quan hệ hình thành tác phẩm rồi sau đó đánh giá những thành công và hạn chế của tác phẩm đó Người viết có thể phân tích dấu ấn thời đại có liên quan đến tác phẩm Phát hiện được dấu ấn cá tính nghệ thuật của tác giả
Nghị luận văn học phải dựa vào ngôn ngữ để bình giảng ý nghĩa cũng như cái hay cái đẹp của đoạn thơ, đoạn văn đó Chú ý tới câu chữ, hình ảnh,
Trang 6nhịp điệu, cách gieo vần, giọng thơ thích hợp với nội dung bài thơ, bài văn, cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật Có thể so sánh tác phẩm với những tác phẩm khác cùng chủ đề, thời đại hay khuynh hướng để nhấn mạnh giá trị riêng của nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật cũng như đóng góp của tác phẩm đó vào sự phát triển của văn học dân tộc Khi bình phải trân trọng, yêu
mến, cảm thông với tác giả “ Lấy hồn ta để hiểu hồn người”
Với dạng bài nghị luận văn học ta có sơ đồ sau:
Mở bài
Thân bài
Kết bài
*Một số dạng bài về tác phẩm truyện:
-Phân tích tác phẩm truyện:
+Phân tích giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật toàn bộ tác phẩm
+Phân tích một đoạn trích trong tác phẩm
+Phân tích nghệ thạt xây dựng nhân vật điển hình trong tác phẩm +Phân tích một nét đặc sắc của tác phẩm
-Phát biểu cảm nghĩ về tác phẩm truyện
+Cảm nghĩ về nội dung, chủ đề sâu sắc của truyện +Cảm nghĩ về nhân vật trong tác phẩm truyện
Tác giả,
Hạn chế (Nếu có) Đánh giá: -Ngày nay: …
-Tương lai: ….
Cảm xúc của người
đọc
Trang 7-Bình luận, bình giảng về tác phẩm truyện.
Tuy nhiên việc tách bạch danh giới giữa các hình thức nghị luận trên chỉ
ở mức tương đối Trong quá trình nghị luận người viết có thể đan xen các hình thức nói trên Tuỳ vào yêu cầu cụ thể của đề bài để xác định mức độ, phạm vi hình thức nghị luận chính cũng như sự kết hợp các hình thức nghị luận khác
**Chú ý:
-Nhận xét, đánh giá tác phẩm truyện phải xuất phát từ giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát trong quá trình tiếp cận tác phẩm đó :
+Tính cách nhân vật;Số phận nhân vật
+ý nghĩa cốt truyện
+Các tình huống nghệ thuật; kết cấu tác phẩm
-Tránh khuynh hướng nghị luận lệch về nội dung, coi thường hình thức nghệ thuật của tác phẩm
-Những nhận xét, đánh giá được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau:
+Từ những rung động cảm xúc của mình khi tiếp cận và khám phá tác phẩm
+ Từ những nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học về tác phẩm đó
+So sánh với các tác phẩm về khía cạnh ta phân tích Khi đánh giá , ta cần xem xét mối tương quan giữa khía cạnh ta nghị luận với các khía cạnh khác của tác phẩm để xem xét nó góp phần như thế nào trong việc thể hiện chủ đề
- Để đánh giá đúng, ta có thể so sánh với các tác phẩm khác có cùng đề tài của các tác giả khác Nếu chỉ dựa vào một tác phẩm ta dễ bị nhầm lẫn
*Một số dạng bài nghị luận một đoạn thơ, bài thơ thường gặp:
-Nghi luận toàn bộ bài thơ
-Nghi luận một đoạn thơ, bài thơ ngắn
-Nghị luận một vấn đề có liên quan đến tác phẩm thơ
Trang 8-Nghi luận về tâm trạng nhân vậ trữ tình trong tác phẩm thơ.
**Chú ý:
-Khi nghị luận từng ý nhỏ của đoạn thơ, bài thơ ta có thể kết hợp hai mặt nghệ thuật và nội dung
-Để làm tốt một bài văn nghị luận một đoạn thơ, bài thơ đòi hỏi người viết phải xác định nội dung nghị luận là gì và với đề văn đó nên dùng phép lập luận nào cho đúng
-Cần chú ý đến các biểu hiện tình cảm, cảm xúc của nhà thơ qua hình
ảnh, nhịp điệu câu thơ
-Tránh hiểu lầm cứ gọi đúng thủ pháp nghệ thuật là đã chỉ ra đặc sắc nghề thuật của lời thơ
-Tránh nghị luận thơ làm mất đi sự chân thành trong những lời văn sáo mòn , máy móc, khô khan
-Trong khâu cảm thụ và bình giá chỉ được phép nói đến những gì mà đoạn thơ, bài thơ thực sự gợi lên trong lòng, trong tâm trí ta
II.Cách thực hiện
Chúng ta biết rằng quy trình một bài văn nghị luận thông thường được tiến hành theo bốn bước:
-Tìm hiểu đề, ý
-Lập dàn ý
- Viết đoạn
-Đọc và sửa chữa
Như vậy muốn viết được bài văn nghị luận văn học thành công thì phải tìm hiểu đề và tìm được các ý cho đề bài đó Sau khi tìm được ý ( theo cách lập
ý thường gặp- đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi bám sát nội dung yêu cầu của đề)
sẽ lập dàn ý và viết bài Trong khi viết có thể bổ sung, thêm bớt ý cho bài văn hoàn chỉnh Bước cuối cùng là sửa lại bài viết nhất là sửa các lỗi chính tả và lỗi ngữ pháp và lỗi về bố cục
Trang 9Với bốn bước đó của bài văn nghị luận văn học, trong khuôn khổ nghiên
cứu đề tài “ Rèn kĩ năng thực hành viết văn nghị luận văn học qua hệ thống bài tập”, tôi xin đi sâu vào bước thứ ba- viết đoạn Bởi nghị luận văn học
thường có bố cục ba phần: Mở bài, thân bài, kết bài Điều này đòi hỏi học sinh phải có kĩ năng viết thành thạo từng phần và thấy được vị trí, vai trò nhiệm vụ của từng phần đối với toàn bài văn
1.Kĩ năng viết văn nghị luận văn học.
1 1 Phần mở bài
Mở bài là phần đầu tiên ( Vị trí của nó bao giờ cũng nằm ở đầu bài văn nghị luận), là phần trước nhất đến với người đọc, gây cho người đọc cảm giác,
ấn tượng ban đầu về bài viết, tạo âm hưởng chung cho toàn bài văn Phần này
có vai trò và tầm quan trọng khá đặc biệt Vì một câu mở bài “ gọn gàng, hấp dẫn” sẽ tạo hứng thú ở người đọc và thường báo hiệu một nội dung tốt Do đó,
mở bài rất khó viết, nói như M.Gorki: “Khó hơn cả là phần mở đầu Cũng như trong câu phụ, nó chi phối giọng điệu của cả tác phẩm và người ta thường tìm rất lâu”
a Cấu tạo phần mở bài
a.1 Về nội dung:
*Mở bài thường có nội dung như sau:
-Gợi mở vào đề: Nêu xuất xứ của đề, của một nhận định… Nêu lí do đưa
đến bài viết hay đưa ra một mẩu chuyện, một so sánh, một liên tưởng, một danh ngôn, một câu tục ngữ, ca dao, trích dẫn thơ…
-Giới thiệu vấn đề: Đây là trọng tâm của mở bài có nhiệm vụ tạo nên tình huống có vấn đề; xác định phương hướng, phương pháp, phạm vi mức độ giới hạn của vấn đề( nếu có)
- Mở bài thường gồm có các yếu tố sau: Tác giả (1), tác phẩm(2), hoàn cảnh(3), nghệ thuật(4), nội dung(5) ( Tuy nhiên không phải mở bài nào cũng
Trang 10phải đầy đủ tất cả các yếu tố đó nhưng nhất thiết phải nêu được tác giả, tác phẩm, giá trị nội dung tác phẩm và có kết hợp cảm nhận, đánh giá chung của người viết)
a.2 Về hình thức:
-Dung lượng và độ dài của phần mở bài phải cân xứng với khuôn khổ của bài Đặc biệt nó phải thể hiện một liên hệ chặt chẽ và tương ứng cả về dung lượng lẫn phong cách diễn đạt với kết bài
-Tránh nói vòng vèo, lan man, viết bay bướm, cầu kì dài dòng nên viết ngắn gọn, khéo léo có sức thu hút, gợi hứng thú
b .Một số kiểu mở bài
b.1Mở bài trực khởi ( trực tiếp).
Mở bài trực tiếp là kiểu mở bài giới thiệu thẳng với người đọc vấn đề sẽ trình bày Cách mở bài này nhanh, gọn, tự nhiên giản dị, dễ tiếp nhận và thích hợp với bài viết ngắn Ngược lại, nếu không khéo thì sẽ dễ khô khan, ít hấp dẫn
(1)Giới thiệu tác giả
(2) Tác phẩm
(3)Hoàn cảnh
(4) Đánh giá sơ bộ: Nghệ thuật
(5) Đánh giá khái quát : Nội dung
Với 5 yếu tố trên, chúng ta có thể viết được những kiểu mở bài như sau:
* 123/45; * 213/45; * 321/45; * 312/45
* 4123/5; * 5321/4 …
Ví dụ 1: Với đề bài : Suy nghĩ của em về bài thơ “ Viếng lăng Bác” của
Viễn Phương- ta có sơ đồ sau:
(1)Giới thiệu tác giả : Viễn Phương
(2) Tác phẩm: “Viếng lăng Bác”
(3)Hoàn cảnh: Đất nước thống nhất