Chúng ta sống theo ẩn dụ metaphors we live by của george lakoff mark johnson đề tài khoa học cấp trường

Cơ sở thực tế và xã hội: TỐT THÌ HƯỚNG LÊN cơ sở thực tế và ẩn dụ chúng tôi sẽ bàn đến dưới đây, và ẩn dụ XÃ HỘI LÀ MỘT CON NGƯỜI trong một trường hợp mà cá nhân không được xem như đồng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ TÀI KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

CHÚNG TA SỐNG THEO ẨN DỤ

(METAPHORS WE LIVE BY của GEORGE LAKOFF & MARK JOHNSON)

Chủ nhiệm đề tài : TS NGUYỄN THỊ KIỀU THU

TP HỒ CHÍ MINH 2007

CHƯƠNG 1

CHÚNG TA SỐNG THEO KHÁI NIỆM

Đối với nhiều người, ẩn dụ là một phương tiện của trí tưởng tượng thi ca và cảm hứng tu từ - thuộc về loại ngôn ngữ đặc biệt hơn ngôn ngữ thông thường Hơn thế nữa, ẩn dụ thường được xem như mang đặc trưng riêng của ngôn ngữ và là một vấn đề thuộc về từ hơn là tư duy và hành động Vì thế, nhiều người cho rằng người ta có thể sống rất tốt mà không cần đến ẩn dụ Ngược lại, chúng tôi thấy rằng ẩn dụ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống hằng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ

mà cả trong tư duy và hành động Hệ thống khái niệm thông thường của chúng ta –thể hiện qua suy nghĩ cũng như hành động - về bản chất mang tính ẩn dụ

Những khái niệm dẫn dắt suy nghĩ của chúng ta không chỉ là những điều thuộc về trí tuệ mà chúng còn dẫn dắt những hoạt động hằng ngày của chúng ta, thậm chí đến cả các chi tiết tầm thường nhất Khái niệm cấu trúc nên nhận thức của chúng ta, cách chúng ta hành động và cách chúng ta tiếp cận với những người chung quanh Vì vậy, hệ thống khái niệm của chúng ta có vai trò quan trọng trong việc định hình các thực tế hằng ngày Nếu đúng là hệ thống khái niệm của chúng

ta chủ yếu mang tính ẩn dụ thì cách chúng ta tư duy, những gì chúng ta trải nghiệm và làm hằng ngày rõ ràng là vấn đề thuộc về ẩn dụ

Nhưng hệ thống khái niệm của chúng ta không phải là những gì mà chúng

ta thường biết được Trong hầu hết các việc nhỏ nhặt thường ngày, chúng ta đơn chỉ ít nhiều suy nghĩ và hành động một cách máy móc theo một định hướng nào đó

mà ta không thể thấy được một cách rõ ràng Để biết được điều này thì ta có thể nhìn vào ngôn ngữ Do giao tiếp đặt cơ sở trên cùng một hệ thống khái niệm chúng ta sử dụng để tư duy và hành động, ngôn ngữ là nguồn cứ liệu quan trọng

để biết được hệ thống đó ra sao

Chủ yếu dựa trên cơ sở chứng liệu ngôn ngữ, chúng ta thấy rằng hầu hết hệ thống khái niệm thông thường của chúng ta về bản chất mang tính ẩn dụ Và chúng ta tìm ra được cách bắt đầu nhận diện một cách chi tiết các ẩn dụ nào cấu trúc lên được cách chúng ta nhận thức, tư duy và những gì chúng ta làm

Để biết được một khái niệm mang tính ẩn dụ là như thế nào và khái niệm này đã cấu trúc nên các hoạt động hằng ngày ra sao, chúng ta sẽ bắt đầu bằng khái niệm ‘TRANH LUẬN’ và ẩn dụ mang tính khái niệm ‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’ Ẩn dụ này được phản ánh trong ngôn ngữ hằng ngày của chúng

ta bằng một loạt các diễn ngữ

‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’

Những lời phát biểu của bạn không có đủ sức chống đỡ

Anh ta tấn công vào từng điểm yếu trong lập luận của tôi

Lời phê bình của anh ta đúng ngay vào đích

Tôi đập tan lập luận của hắn

Tôi không bao giờ thắng được lý lẽ của hắn

Bạn không đồng ý sao? Được, khai hỏa đi

Nếu anh dùng chiến thuật đó, hắn sẽ quét sạch anh ngay

Hắn hạ gục tất cả lập luận của tôi

Điều quan trọng là chúng ta không chỉ nói về tranh luận bằng khía cạnh

chiến tranh Chúng ta có thể thực sự thắng hay thua trong một cuộc tranh luận Chúng ta xem người đang tranh luận với mình như kẻ đối đầu Chúng ta tấn công các điểm  của anh ta và bảo vệ chúng ta Chúng ta giành được hoặc đánh mất cơ

sở lập luận Chúng ta lập kế hoạch và sử dụng chiến thuật Nếu chúng ta tìm được một vị trí khó phòng thủ được thì chúng ta có thể bỏ nó và chọn một con đường

tấn công khác Nhiều điều chúng ta làm trong khi tranh luận được cấu trúc một

phần trên cơ sở khái niệm chiến tranh Dù không có một bãi chiến trường thật sự nhưng vẫn có một chiến trường bằng từ vựng và cấu trúc của một lập luạn bao gồm– tấn công, phòng thủ, phản công… - đã phản ánh được điều này Chính vì vậy mà trong nền văn hóa của chúng ta ‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’ là một ẩn dụ được chúng ta áp dụng trong cuộc sống và nó cấu trúc các hoạt động của chúng ta khi tranh luận

Hãy tưởng tượng một nền văn hóa mà trong đó tranh luận không được nhìn dưới dạng một cuộc chiến tranh, không có người thắng, kẻ thua, không có ý nghĩa tấn công, phòng thủ, giành được, mất đi Hãy tưởng tượng một nền văn hóa mà trong đó tranh luận được xem như một điệu múa mà những người tham gia là những người thực hiện động tác vũ đạo và mục đích là thực hiện được các động tác thăng bằng một cách duyên dáng và đẹp đẽ Trong một nền văn hóa như thế, người ta sẽ nhìn lập luận một cách khác đi, bằng những trải nghiệm khác, thực hiện và nói về lập luận bằng một cách khác Nhưng đối với chúng ta, có lẽ người

ta không phải đang tranh luận với nhau mà đơn giản họ đang làm một điều gì khác Thậm chí chúng ta còn nghĩ rằng đó thật là kỳ lạ khi có ai cho rằng họ đang

‘tranh luận’ với nhau Có lẽ cách trung hòa nhất để miêu tả sự khác nhau giữa hai nền văn hóa là trong văn hóa chúng ta có một cách diễn đạt tranh luận dưới dạng chiến tranh và nền văn hóa kia có cách diễn đạt tranh luận dưới dạng vũ đạo

‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’ là một ví dụ về cách một khái niệm

ẩn dụ cấu trúc (ít ra là một phần nào đó) những gì chúng ta làm và làm thế nào

chúng ta hiểu những việc mình làm khi đang tranh luận Điều cốt lõi của ẩn dụ là

hiểu và trải nghiệm một sự vật thông qua một sự vật khác Lập luận không phải là

một tiểu loại của chiến tranh mà đó là hai loại khác nhau – một bên là trao đổi bằng lời và một bên bằng xung đột vũ trang- và những hành động thuộc các loại hình khác nhau Nhưng TRANH LUẬN được phần nào được cấu trúc lên, hiểu, thực hiện và nhắc đến dưới dạng một cuộc CHIẾN TRANH Khái niệm này được cấu trúc bằng phương thức ẩn dụ, hoạt động này được cấu trúc bằng phương thức

ẩn dụ và kết quả là ngôn ngữ được cấu trúc bằng phương thức ẩn dụ

Hơn thế nữa, đây là cách thông thường để tạo ra một cuộc tranh luận và nói

về nó Khi nói về việc tấn công một vị trí, ngưới ta thường dùng cụm từ ‘tấn công



position: vị trí

một vị trí’ Cách nói thông thường về tranh luận đã bao hàm một ẩn dụ mà chúng

ta đã không ý thức được Ẩn dụ không chỉ là những từ chúng ta sử dụng mà nó tồn tại ngay trong khái niệm về lập luận Ngôn ngữ của tranh luận không mang tính thi

ca, tưởng tượng hay tu từ mà mang tính cụ thể Chúng ta nói về tranh luận như thế

vì chúng ta nghĩ về nó như thế và chúng ta hành động theo cách chúng ta nghĩ về

sự vật

Điều khẳng định quan trọng nhất từ đầu đến giờ là ẩn dụ không chỉ là vấn

đề của ngôn ngữ – của các từ - mà ngược lại chúng ta sẽ lý luận rằng quá trình tư

duy của con người chủ yếu mang tính ẩn dụ Đây là điều chúng ta muốn nói khi

cho rằng hệ thống khái niệm của con người được cấu trúc và định nghĩa theo cách

ẩn dụ Ẩn dụ xuất hiện dưới dạng các diễn ngữ vì trong hệ thống khái niệm của con người có các ẩn dụ Do đó, trong quyển sách này khi nói đến ẩn dụ, ví dụ như

‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’, ẩn dụ phải được hiểu như một khái niệm

mang tính ẩn dụ

CHƯƠNG 2

TÍNH HỆ THỐNG CỦA KHÁI NIỆM ẨN DỤ

Tranh luận thường đi theo các khuôn mẫu, nghĩa là, có một số điều chúng

ta thường làm hoặc không làm khi tranh luận Khi chúng ta khái niệm hóa tranh luận dưới dạng một cuộc chiến, điều này đã tác động một cách hệ thống đến hình thái của lập luận và cách chúng ta nói về tranh luận cũng như những gì chúng ta làm khi tranh luận Do khái niệm ẩn dụ mang tính hệ thống, ngôn ngữ chúng ta sử dụng để nói về khía cạnh này của khái niệm cũng mang tính hệ thống

Chúng ta thấy rằng trong ần dụ ‘TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH’ ,

các diễn ngữ chứa các từ vựng về chiến tranh như ‘tấn công một vị trí, không

phòng thủ được, chiến thuật, hướng tấn công mới, thắng, giành … tạo ra một cách

nói năng mang tính hệ thống về khía cạnh chiến tranh của tranh luận Không phải ngẫu nhiên mà các diễn ngữ có được nghĩa này khi được dùng để nói về tranh luận Một phần của hệ thống khái niệm về chiến tranh phần nào khắc họa được khái niệm tranh luận và ngôn ngữ được sử dụng kèm theo Vì các diễn ngữ ẩn dụ trong ngôn ngữ của chúng ta gắn liền với các khái niệm ẩn dụ theo tính hệ thống, chúng ta có thể sử dụng các diễn ngữ ẩn dụ để nghiên cứu bản chất của các khái niệm ẩn dụ và hiểu được bản chất ẩn dụ của các hoạt động của chúng ta

Để biết được làm thế nào các diễn ngữ ẩn dụ trong ngôn ngữ hằng ngày mang đến cho chúng ta nhận thức về bản chất ẩn dụ của các khái niệm đã cấu trúc

ra các hoạt động hằng ngày, chúng ta hãy xem xét qua khái niệm ẩn dụ ‘THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC’ trong tiếng Anh hiện đại

THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC

Bạn đang lãng phí thời gian của tôi

Dụng cụ này sẽ tiết kiệm cho bạn hằng giờ

Tôi không có thời gian cho anh

Bạn đã dùng thời gian như thế nào trong những ngày qua

Tôi tốn cả tiếng đồng hồ với cái bánh xe xẹp này

Tôi đã đầu tư nhiều thời gian cho cô nàng

Tôi không có đủ thời gian dành cho việc ấy

Bạn đã cạn thời gian

Bạn cần lập kế hoạch chi tiêu thời gian của mình

Hãy dành ra một ít thời gian cho bóng bàn nhé

Việc ấy có đáng giá cho thời gian bạn bỏ ra không?

Anh ta đang sống thêm khoảng hơi tàn 

Bạn không sử dụng thời gian của mình một cách có lợi

Tôi mất nhiều thời gian khi bị ốm

Cám ơn vì anh đã dành thời gian cho tôi



ND: nguyên bản: thời gian vay mượn borrowed time

Trong văn hóa chúng ta, thời gian là một loại hàng hóa đáng giá Đó là nguồn lực hữu hạn mà chúng ta dùng để hoàn thành mục đích của mình Do khái niệm về công việc đã phát triển trong nền văn hóa hiện đại ở phương Tây, ở đó công việc thường được gắn liền với thời gian người ta đã tiêu tốn cho nó và thời gian được tính toán rất chính xác nên người ta đã quen với việc trả lương theo giờ, tuần hoặc năm Trong văn hóa chúng ta THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC được thấy ở nhiều cách khác nhau như đơn vị tính tiền cước điện thoại, lương giờ, biểu giá phòng khách sạn, ngân sách hằng năm, tiền lãi vay và trả nợ cho cộng đồng bằng

‘thời gian phục vụ’ Những sự việc này khá mới mẻ trong lịch sử nhân loại và không phải tồn tại trong tất cả các nền văn hóa khác Những việc này đã xuất hiện trong các xã hội công nghiệp hiện đại và cấu trúc lên các hoạt động của chúng ta

một cách sâu sắc Tương ứng với việc chúng ta hành xử như thể thời gian là một

loai hàng hóa có giá trị, một nguồn lực hữu hạn và thậm chí là tiền bạc, chúng ta

quan niệm về thời gian theo cách như thế Do đó, chúng ta hiểu biết và trải nghiệm

thời gian như một loại sự vật có thể được chi tiêu, lãng phí, lập kế hoạch chi tiêu, đầu tư khôn ngoan hoặc kém cõi, tiết kiệm hoặc phí phạm

THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC, THỜI GIAN LÀ NGUỒN HỮU HẠN và THỜI GIAN LÀ HÀNG HÓA QUÝ GIÁ là các khái niệm mang tính ẩn dụ vì chúng ta sử dụng các trải nghiệm hằng ngày với tiền bạc, các nguồn lực hữu hạn

và các hàng hóa có giá trị để khái niệm hóa thời gian Con người không cần khái niệm hóa thời gian theo cách này mà thời gian gắn kết chặt chẽ với văn hóa Có những nền văn hóa mà con người không cho rằng thời gian là những điều đã được nêu trên

Các khái niệm mang tính ẩn dụ như THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC, THỜI GIAN LÀ NGUỒN LỰC HỮU HẠN và THỜI GIAN LÀ HÀNG HÓA QUÝ GIÁ tạo nên một hệ thống duy nhất dựa trên việc phân định các tiểu loại vì trong

xã hội chúng ta tiền bạc là một nguồn hữu hạn và nguồn hữu hạn được cho là một loại hàng hóa quý giá Các mối quan hệ giữa các tiểu loại khắc họa được những mối quan hệ kéo theo giữa các ẩn dụ THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC kéo theo khái niệm THỜI GIAN LÀ NGUỒN HỮU HẠN và nó lại kéo theo THỜI GIAN LÀ HÀNG HÓA QUÝ GIÁ

Chúng tôi đang sử dụng một khái niệm ẩn dụ cụ thể nhất để khắc họa toàn

bộ hệ thống, đó là khái niệm THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC Trong số các diễn ngữ được liệt kê trong nhóm ẩn dụ THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC, một vài diễn ngữ đặc

biệt liên quan đến tiền bạc (chi xài, đầu cơ, lập ngân sách, một cách có lợi, tiêu

tốn), một số khác liên quan đến các nguồn hữu hạn (sử dụng, sử dụng hết, có đủ, cạn kiệt) và còn một số khác liên quan đến loại hàng hóa quý giá (sở hữu, trao tặng, đánh mất, cảm ơn vì) Đây là một ví dụ về việc các trường hợp kéo theo

mang tính ẩn dụ có thể khắc họa được một hệ thống tương hợp bao gồm các khái niệm ẩn dụ và một hệ thống tương hợp thích ứng bao gồm các diễn ngữ ẩn dụ cho các khái niệm này

Michel Redy đã đưa ra một trường hợp tinh tế hơn cho thấy làm thế nào một khái niệm ẩn dụ có thể che khuất một khía cạnh trong trải nghiệm của chúng

ta, và nó được gọi là ẩn dụ đường dẫn Reddy nhận thấy rằng ngôn từ của chúng ta

về ngôn ngữ được cấu trúc sơ lược bằng ẩn dụ phức tạp sau:

Ý TƯỞNG ( hoặc Ý NGHĨA) LÀ VẬT THỂ

DIỄN NGỮ LÀ VẬT CHỨA ĐỰNG

GIAO TIẾP LÀ GỬI ĐI

Người nói sắp xếp ý tưởng (vật thể) thành từ (vật chứa đựng) và gửi đi (bằng đường dẫn ) đến người nghe và người này đón nhận ý tưỏng/vật thể đó từ vật chứa đựng Reddy đã ghi chép lại hơn một trăm kiểu diễn ngữ tiếng Anh và phỏng chừng nó chiếm ít nhất 70% tổng số các thành ngữ chúng ta dùng để nói về ngôn ngữ Dưới đây là một vài ví dụ:

ẨN DỤ ĐƯỜNG DẪN

Thật khó mà làm cho anh ta thông được ý tưởng này

Tôi trao cho anh ý tưởng đó

Những lý lẽ của anh đã đến tới chúng tôi

Khó mà chuyển tải tư tưởng của tôi thành lời

Khi có một ý tưởng hay, hãy cố chụp ngay lấy nó thành lời

Hãy cố nhồi nhét thêm nhiều ý tưởng vào ít từ hơn

Bạn không thể chỉ có mỗi việc áp đặt ý tưởng vào một câu cũ rít đó

Ý nghĩa nằm ngay trong con chữ

Những lời nói của hắn mang ít ý nghĩa

Lời giới thiệu chứa nhiều nội dung tư tưởng

Lời của bạn dường như rỗng tuếch

Câu văn vô nghĩa

Ý tưởng bị vùi sâu trong những đoạn văn dày kịt

Trong những ví dụ trên, người ta khó thấy được những gì bị che khuất sau

ẩn dụ, hay thậm chí nhận biết được đó là ẩn dụ Đây chính là cách chúng ta thường nghĩ về ẩn dụ nên khó có thể tưởng tượng rằng điều này không đúng với thực tế Nhưng nếu nhìn những gì mà ẩn dụ ĐƯỜNG DẪN kéo theo thì chúng ta sẽ thấy

có một vài trường hợp nó che khuất khía cạnh tiến trình giao tiếp

Đầu tiên, khía cạnh DIỄN NGỮ LÀ VẬT CHỨA ĐỰNG NGHĨA của ẩn

dụ ĐƯỜNG DẪN kéo theo việc các từ và câu có ý nghĩa tự thân của nó mà không

lệ thuộc vào ngôn cảnh hoặc người nói Khía cạnh Ý NGHĨA LÀ VẬT THỂ của

ẩn dụ này kéo theo việc ý nghĩa tồn tại độc lập với con người và ngữ cảnh Một phần của ẩn dụ DIỄN NGỮ LÀ VẬT CHỨA ĐỰNG NGHĨA kéo theo việc các từ (và câu) có nghĩa, và cũng tồn tại độc lập với ngôn cảnh và người nói Những ẩn

dụ này phù hợp trong nhiều tình huống, và trong những tình huống này sự khác biệt về ngôn cảnh không là quan yếu và những người tham gia đối thoại hiểu các câu theo cùng một cách Điều này được minh họa qua các câu sau:

Ý nghĩa tồn tại ngay trong bản thân các từ

và theo ẩn dụ ĐƯỜNG DẪN, điều này có thể được cho là đúng với bất kỳ câu nào Nhưng trong nhiều trường hợp ngôn cảnh không là quan trọng Dưới đây là câu trích dẫn nỗi tiếng Pamela Downing ghi lại được từ một cuộc đối thoại thực tế

‘Xin ngồi vào chỗ nước táo’

Khi tách ra khỏi ngôn cảnh, câu này không có nghĩa gì cả vì cách nói ‘chỗ nước táo’ không phải là kiểu nói thông thường để chỉ đến bất kỳ vật thể nào Nhưng câu này hoàn toàn có nghĩa khi đặt trong ngôn cảnh Một người khách tro

đi xuống nhà để ăn sáng Có bốn chỗ ngồi, ba chỗ có đặt nước cam và một chỗ có đặt nước táo Chỗ nước táo rõ ràng có ý nghĩa và thậm chí vào sáng hôm sau, khi không có nước táo đặt trên bàn thì người ta vẫn có thể biết được chỗ ngồii nào được gọi là chỗ nước táo

Bên cạnh những câu không có nghĩa khi tách ra khỏi ngôn cảnh thì vẫn có những trường hợp một câu đơn lẻ sẽ có ý nghĩa khác nhau đối với những người khác nhau Chúng ta hãy xem xét câu dưới đây

‘Chúng ta cần những nguồn năng lượng thay thế mới’

Chủ tịch công ty Mobil Oil sẽ hiểu câu này theo một kiểu khác với cách chủ tịch của tổ chức Bạn củaTrái đất hiểu nó Ý nghĩa không tồn tại ngay trong câu mà điều quan trọng là ai đang nói hoặc ai đang nghe và thái độ chính trị và xã hội của họ là như thế nào Ẩn dụ ĐƯỜNG DẪN không phù hợp với các trường hợp khi ngữ cảnh đòi hỏi phải quyết định liệu câu này

có ý nghĩa gì hay không và nếu có thì nó có nghĩa gì

Những ví dụ này cho thấy rằng các khái niệm ẩn dụ trên đã phần nào cho chúng ta hiểu được những thông tin, lập luận và thời gian và khi điều này xảy ra, các khía cạnh khác của khái niệm đã bị che khuất Điều quan trọng là chúng ta thấy được rằng cấu trúc ẩn dụ ở đây mang tính bộ phận mà không là toàn bộ Nếu

nó mang tính toàn bộ thì một khái niệm này sẽ trở thành một khái niệm khác mà không phải chỉ đơn giản là hiểu một điều này thông qua một điều khác Ví dụ: thời

gian không thực sự là tiền bạc Nếu bạn sử dụng thời gian của mình để cố gắng

làm điều gì đó mà không thành công thì bạn không thể thu hồi lại thời gian đã bỏ

ra Chúng ta không có những ngân hàng thời gian Tôi có thể cho bạn nhiều thời

gian nhưng bạn không thể trả lại cho tôi cùng thời gian đó dù rằng bạn có thể trả lại cho tôi thời lượng tương tự v.v… Do đó, có một phần của khái niệm ẩn dụ

không và không thể trùng hợp

Ngược lại, các khái niệm ẩn dụ có thể được nới ra khỏi tầm các cách hiểu

và nói theo nghĩa cụ thể bình thường (ND: nghĩa đen) để vượt đến tầm của điều gọi là tư duy và ngôn ngữ theo nghĩa hình tượng (ND: nghĩa bóng) mang tính thi

ca, đầy màu sắc và trí tưởng tượng Do đó, nếu tư tưởng là vật thể thì chúng ta có

thể chưng diện nó lên trong những bộ quần áo đặc sắc, tâng bỗng nó lên và sắp

xếp nó theo hàng lối gọn gàng Vì thế, khi chúng ta nói rằng một khái niệm được

cấu trúc bằng một ẩn dụ thì chúng ta ngụ ý rằng nó được cấu trúc một phần và có thể được nới ra theo một hướng nhất định nào đó

CHƯƠNG 4

CÁC ẨN DỤ ĐỊNH VỊ

Từ đầu đến giờ, chúng ta đã xem xét điều chúng ta gọi là các ẩn dụ cấu

trúc, đó là các trường hợp mà một khái niệm được cấu trúc theo cách ẩn dụ dưới

dạng một khái niệm khác Nhưng còn có một loại khái niệm ẩn dụ khác, đó là một loại không cấu trúc lên được một khái niệm bằng cách dựa vào một khái niệm khác mà ngược lại nó tổ chức cả một hệ thống các khái niệm tương liên với nhau

Chúng tôi gọi đó là các ẩn dụ định vị vì hầu hết các ẩn dụ này đều có liên quan

đến việc định vị không gian: lên-xuống, trong-ngoài, trước-sau, trên bề mặt- tách

ra khỏi , nông- sâu, tâm-biên Những cách định vị không gian xuất phát từ thực tế

cơ thể con người và hoạt động của cơ thể chúng ta trong môi trường vật chất Các

ẩn dụ định vị đưa ra khái niệm về cách định vị không gian, ví dụ: VUI VẺ (THÌ) HƯỚNG LÊN Việc khái niệm vui vẻ được định hướng lên đưa đến diễn ngữ tiếng

Anh như ‘Hôm nay tôi cảm thấy lâng lâng

Các ẩn dụ định vị không mang tính võ đoán mà có cơ sở là các trải nghiệm vật chất và văn hóa của chúng ta Dù các hướng đối lập lên-xuống, trong-ngoài về bản chất mang tính vật chất thì các ẩn dụ định vị dựa trên các hướng đối lập này khác nhau tùy theo từng nền văn hóa Ví dụ, trong một vài nền văn hóa, tương lai được định vị ở phía trước chúng ta trong khi đó ở một số nền văn hóa khác tương lai được định vị ở phía sau Chúng ta sẽ xem xét các ẩn dụ lên-xuống mà William Nagy (1974) đã nghiên cứu Trong mỗi trường hợp, chúng tôi sẽ có một gợi ý nhỏ

để cho thấy mỗi khái niệm ẩn dụ đã xuất phát từ trải nghiệm vật chất và văn hóa của chúng ta như thế nào Những điều lý giải này mang tính gợi ý mà không là tuyệt đối

NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN, BUỒN PHIỀN (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Tôi cảm thấy lòng lâng lâng Điều này nâng tinh thần tôi lên Tinh thần tôi đang lên cao Bạn đang cảm thấy phấn chấn Suy nghĩ về cô ấy luôn giúp tôi nâng tinh thần mình lên Tôi cảm thấy xuống tinh thần Tôi bị ngã lòng Thực tình là trong những ngày qua anh ta cảm thấy suy sụp Tôi rơi vào nỗi chán nãn Tinh thần tôi đi xuống

Cơ sở thực tế: Dáng vẻ rũ xuống thường đi cùng với sự buồn phiền và chán nãn, dáng vẻ thẳng đứng thường đi cùng với tình trạng, cảm xúc tích cực

Ý THỨC (THÌ) HƯỚNG LÊN, VÔ THỨC (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Thức dậy Tỉnh dậy Tôi đã dậy rồi Anh ta dậy từ sáng sớm Anh ta rơi vào giấc ngủ Anh ta chìm vào giấc ngủ thiu thiu Anh ta đang chìm trong trạng thái ngủ mê Anh ta chìm vào hôn mê

Cơ sở thực tế: Con người và hầu hết các loài động vật hữu nhũ đều trong tư thế nằm khi ngủ và đứng thẳng khi thức

SỨC KHOẺ VÀ SỰ SỐNG (THÌ) HƯỚNG LÊN, BỆNH TẬT VÀ CHẾT CHÓC (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Anh ta đang ở đỉnh cao sức khoẻ Lazarus trỗi dậy từ cõi chết Anh ta đang ở tình trạng sức khỏe cao nhất Về mặt sức khoẻ, anh ta luôn ở tận

trên cao Anh ta ngã bệnh Anh ta đang suy sụp nhanh chóng Anh ta mắc bệnh cúm (come down) Sức khoẻ anh ấy đang suy sụp Anh ta gục

Về mặt sức mạnh thì anh ta ở mức độ cao hơn tôi Hắn dưới quyền kiểm soát của tôi Quyền lực của hắn rơi xuống Quyền lực của anh ấy đang

bị suy sụp Hắn thuộc đẳng cấp xã hội dưới tôi Hắn là kẻ thấp kém

Cơ sở thực tế: Kích thước con người thường tương quan với sức mạnh và trong một cuộc đánh nhau thì người thắng luôn ở vị trí bên trên

NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN, ÍT HƠN (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Số lượng sách in hằng năm tiếp tục tăng lên Số lượng bản thảo của anh

ta thì cao Thu nhập năm ngoái của tôi có tăng lên Số lượng các hoạt động nghệ thuật của tiểu bang này đã sụt giảm trong năm qua Số lượng sai phạm của anh ta thấp đến độ kinh ngạc Thu nhập năm ngoái của anh ta bị sụt giảm Anh ấy dưới giới hạn tuổi Nếu cảm thấy nóng quá thì bật máy sưởi thấp xuống

Cơ sở thực tế: Nếu bạn thêm vào một chất hay một vật gì vào bình chứa hoặc một khối lượng nào đó thì độ cao của nó sẽ tăng lên

SỰ KIỆN TƯƠNG LAI TIÊN LIỆU ĐƯỢC (THÌ) HƯỚNG LÊN (và PHÍA TRƯỚC)

Các chương trình biểu diễn sắp tới đều được đăng tải trên báo Tuần này

sẽ có những chương trình nào? Tôi quan ngại những điều sắp xảy ra

phía trước Sắp tới sẽ có chuyện gì đây?

Cơ sở thực tế: Thông thường chúng ta nhìn về hướng chúng ta tiến đến (phía trước) Khi một vật tiến gần đến một người (hoặc một người tiến gần đến một vật) thì vật đó sẽ trông lớn hơn Do mặt đất được cảm nhận là đứng yên nên trong tầm mắt của người đó phần trên của vật thể này dường như chuyển động hướng lên

ĐỊA VỊ CAO (THÌ) HƯỚNG LÊN, ĐỊA VỊ THẤP (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Anh ấy có vị trí cao Cô ấy sẽ vượt lên vị trí đầu Anh ấy đang ở đỉnh

cao nghề nghiệp Anh ta đang trèo lên nấc thang xã hội Anh ta ít có khả

năng tiến lên Hắn đang ở tận đáy giai tầng xã hội Cô ta rơi khỏi vị trí

của mình

Cơ sở thực tế: Địa vị có liên quan đến sức mạnh (xã hội) và sức mạnh (vật chất) hướng LÊN

TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN, XẤU (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Mọi việc trông có vẻ đang lên Bọn tôi phất lên tới đỉnh vào năm ngoái nhưng từ đó đến giờ thì đang xuống dần Mọi việc đang xuống Công việc của anh ấy luôn đạt chất lượng cao

Cơ sở thực tế của những điều tốt đẹp cho từng cá nhân: Hạnh phúc, sức khỏe, cuộc sống và quyền hành-những việc tiêu biểu cho những điều tốt đẹp của một con người- luôn hướng lên

PHẨM HẠNH (THÌ) HƯỚNG LÊN, ĐỒI BẠI (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Anh ấy có tấm lòng cao quý Cô ta có tiêu chuẩn cao Cô ấy là người

thẳng thắn Cô ấy là một công dân đứng đắn và lương thiện Đó là trò

hạ lưu Đừng núp lén, dối trá Tôi sẽ không khom lưng (cúi mình) vì

điều đó đâu Đối với tôi đó là điều thấp kém Hắn rơi xuống vực sâu đồi bại Đó là việc làm thấp hèn

Cơ sở thực tế và xã hội: TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN (cơ sở thực tế) và ẩn dụ chúng tôi sẽ bàn đến dưới đây, và ẩn dụ XÃ HỘI LÀ MỘT CON NGƯỜI (trong một trường hợp mà cá nhân không được xem như đồng nhất với xã hội) Một người được cho là có phẩm hạnh khi anh ta hành xử phù hợp với tiêu chuẩn do xã hội con người đặt ra để gìn giữ sự tốt đẹp PHẨM HẠNH (THÌ) HƯỚNG LÊN vì các hành vi đạo đức tương quan với sự tốt đẹp của xã hội xét theo quan điểm của

xã hội/con người Vì các ẩn dụ đặt cơ sở trên xã hội là một phần của văn hóa nên quan điểm của xã hội/con người chính là điều quan trọng

LÝ TRÍ (THÌ) HƯỚNG LÊN, CẢM XÚC (THÌ) HƯỚNG XUỐNG

Cuộc thảo luận rơi vào thang độ cảm xúc nhưng tôi đã kịp nâng nó quay

trở lại mức độ lý trí Chúng tôi đặt cảm xúc mình qua một bên và có một

cuộc thảo luận mang tính trí tuệ cao Anh ấy không vượt lên được cảm

xúc của mình

Cơ sở thực tế: Trong văn hóa chúng ta, người ta thường xem mình có thể chế ngự được các sinh vật, thực vật, và môi trường vật chất và chính vì khả năng

tư duy đặc biệt của mình mà con người đặt mình ở vị trí cao hơn các loài vật khác

và chế ngự chúng QUYỀN LỰC (THÌ) HƯỚNG LÊN do đó điều này tạo cơ sở cho CON NGƯỜI (THÌ) HƯỚNG LÊN và như vậy LÝ TRÍ (THÌ) HƯỚNG LÊN

Kết luận Trên cơ sở những thí dụ này, chúng tôi có những kết luận về nền tảng thực nghiệm, tính tương thích và tính hệ thống của các khái niệm ẩn dụ

- Hầu hết các khái niệm cơ bản của chúng ta được tổ chức dưới dạng một hoặc hơn các ẩn dụ định vị

- Có một hệ thống nội tại cho mỗi ẩn dụ định vị Ví dụ: ẩn dụ NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN tạo ra một hệ thống tương hợp hơn là một tập hợp các trường hợp đơn lẻ và ngẫu nhiên (Một hệ thống không tương hợp là như

trong ví dụ sau: ‘Tôi cảm thấy lâng lâng’ có nghĩa ‘Tôi đang vui’ nhưng

‘Tinh thần tôi đang lên cao’ lại có nghĩa ‘Tôi trở nên buồn phiền hơn’.)

- Có một hệ thống tổng thể bên ngoài giữa các ẩn dụ định vị khác nhau và nó tạo nên sự tương hợp giữa các ẩn dụ này Do đó, ẩn dụ TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN tạo ra sự định hướng LÊN để chỉ sự tốt đẹp nói chung, và sự định vị này này tương hợp với các trường hợp đặc biệt như NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN, SỨC KHOẺ (THÌ) HƯỚNG LÊN, SỐNG (THÌ) HƯỚNG LÊN, NẮM QUYỀN LỰC (THÌ) HƯỚNG LÊN Ẩn dụ ĐỊA VỊ (THÌ) HƯỚNG LÊN tương hợp với NẮM QUYỀN LỰC (THÌ) HƯỚNG LÊN

- Các ẩn dụ định vị bắt nguồn từ các trải nghiệm văn hóa và vật chất mà không phải được quy cho một cách ngẫu nhiên Một ẩn dụ có thể được sử dụng như một phương tiện để hiểu một khái niệm chỉ do cơ sở trải nghiệm của nó (Một số điều phức tạp của cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ sẽ được bàn đến trong phần sau)

- Có nhiều cơ sở xã hội và thực tế cho ẩn dụ Tính tương hợp trong hệ thống tổng thể dường như là một phần của lý do tại sao một điều này được chọn

mà không là điều kia Ví dụ: niềm vui có khuynh hướng tương ứng về mặt vật chất với một nụ cười và một cảm giác chan hòa Về nguyên tắc điều này tạo ra cơ sở cho ẩn dụ NIỀM VUI THÌ RỘNG, NỖI BUỒN THÌ HẸP Và thực tế có những diễn ngữ mang tính ẩn dụ không quan trọng như ‘Tôi có

cảm giác lòng rộng mở’ và cách nói này đã chọn một khía cạnh khác của niềm vui so với trường hợp ‘Tôi cảm thấy lâng lâng’ Nhưng ẩn dụ chính

trong nền văn hóa chúng ta là NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN Chúng ta

có lý do để nói đến độ cao của hoan lạc mà không nói chiều rộng củahoan lạc NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN hoàn toàn tương hợp với TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN, SỨC KHOẺ (THÌ) HƯỚNG LÊN, v.v…

- Trong một số trường hợp, không gian hóa là phần rất cơ bản của một khái niệm đến độ chúng ta khó hình dung một ẩn dụ thay thế nào khác mà có thể cấu trúc lên được khái niệm này Trong xã hội chúng ta, ‘địa vị cao’ là một khái niệm như thế Trong các trường hợp khác, ví dụ như niềm vui thì ít rõ nét hơn Vậy khái niệm niềm vui có độc lập với ẩn dụ NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN, hoặc liệu việc không gian hóa lên-xuống của khái niệm niềm vui là một phần của khái niệm này không? Chúng tôi tin rằng nó là một phần của khái niệm bên trong phạm vi một hệ thống khái niệm có sẵn

Ẩn dụ NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN đặt niềm vui trong phạm vi một hệ thống ẩn dụ tương hợp với nhau và một phần nghĩa của nó có được từ vai trò của nó trong hệ thống đó

- Những khái niệm được gọi là thuần túy tinh thần, ví dụ như những khái niệm trong một lý thuyết khoa học, thường hoặc luôn dựa vào các ẩn dụ có

cơ sở thực tế và/hoặc cơ sở văn hóa Từ ‘cao’ trong ngữ đoạn ‘các phân tử

năng lượng cao’ được đặt trên cơ sở NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN

Từ ‘cao’ trong cụm từ ‘các chức năng bậc cao’ trong ngành tâm lý-sinh lý học thì dựa trên LÝ TRÍ (THÌ) HƯỚNG LÊN Từ ‘thấp’ trong cụm từ ‘ngữ

âm học bậc thấp’ (để nói đến khía cạnh ngữ học chi tiết, chuyên sâu của

các hệ thống âm thanh trong ngôn ngữ) thì dựa vào THỰC TẾ ĐỜI

THƯỜNG (THÌ) HƯỚNG XUỐNG (như trong cụm từ ‘rơi xuống đất’)

Một lý thuyết khoa học có được sự thu hút là ở chỗ các ẩn dụ của nó phù hợp đến mức độ nào với thực tế trãi nghiệm của con người

- Chúng ta khó có thể phân biệt được cơ sở văn hóa với cơ sở thực tế của một

ẩn dụ vì sự chọn lựa một cơ sở thực tế trong số những cơ sở khả dĩ khác có liên quan đến tính tương thích về mặt văn hóa

Cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ

Chúng ta không biết nhiều về các cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ Do thiếu hiểu biết về vấn đề này mà chúng ta đã miêu tả các ẩn dụ tách rời ra và sau đó cộng dồn các nhận xét suy đoán trên cơ sở trải nghiệm khả dĩ về chúng Chúng ta

đã làm điều này do thiếu hiểu biết hơn là do một nguyên tắc nào đó Trong thực tế

chúng ta thấy rằng không có ẩn dụ nào có thể được hiểu hoặc thậm chí được biểu hiện một cách đầy đủ không lệ thuộc vào cơ sở trải nghiệm của no Ví dụ: NHIỀU

(THÌ) HƯỚNG LÊN có cơ sở trải nghiệm theo một kiểu khác với NIỀM VUI (THÌ) HƯỚNG LÊN hoặc LÝ TRÍ (THÌ) HƯỚNG LÊN Dù khái niệm HƯỚNG LÊN là như nhau trong các ẩn dụ này nhưng các trải nghiệm làm cơ sở cho các ẩn

dụ HƯỚNG LÊN này thì rất khác nhau Không phải là có nhiều kiểu HƯỚNG LÊN khác nhau nhưng đúng hơn là chiều thẳng đứng xuất hiện trong các trải nghiệm của chúng ta theo nhiều cách khác nhau và do đó đưa đến các ẩn dụ khác nhau

Có một cách để nhấn mạnh việc không thể tách rời các ẩn dụ với các cơ sở trải nghiệm của chúng là phải xây dựng một cơ sở trãi nghiệm trong chính bản thân cách biểu hiện của chúng Như thế, thay vì phải viết NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN và LÝ TRÍ (THÌ) HƯỚNG LÊN, chúng ta có thể có được một mối quan hệ phức tạp hơn được biểu hiện qua sơ đồ sau:

Cơ sở trải nghiệm1

Cơ sở trải nghiệm 2

Cách biểu hiện như trên sẽ nhấn mạnh rằng hai bộ phận của mỗi ẩn dụ chỉ được nối với nhau thông qua cơ sở trải nghiệm và chỉ thông qua cơ sở trải nghiệm

mà ẩn dụ có thể phục vụ được mục đích làm cho người ta hiểu được

Chúng tôi sẽ không dùng cách biểu hiện này nhưng chỉ vì chúng ta biết quá

ít về các cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ Chúng tôi sẽ tiếp tục sử dụng từ ‘THÌ/LÀ’ khi xác định các ẩn dụ như NHIỀU HƠN THÌ HƯỚNG LÊN Nhưng từ ‘THÌ nên được xem như hình thức viết tắt của một tập hợp các trãi nghiệm làm cơ sở cho ẩn

dụ và qua đó chúng ta hiểu được ẩn dụ đó

Vai trò của cơ sở trải nghiệm là quan yếu để hiểu được cách hoạt động của các ẩn dụ không tương hợp với nhau, đó là vì chúng được đặt trên các cơ sở trải nghiệm khác nhau Ví dụ: ẩn dụ KHÔNG BIẾT (THÌ) HƯỚNG LÊN, BIẾT (THÌ) HƯỚNG XUỐNG với các ví dụ sau: ‘Việc đó vẫn còn lững lơ ‘ và ‘Vấn đề này đã

ổn ‘ Ẩn dụ này có cơ sở trải nghiệm rất giống như trường hợp HIỂU LÀ NẮM CHẶT như trong câu ‘Tôi không nắm được cách lý giải của anh ta’ Đối với các vật thể, nếu bạn nắm lấy một cái gì đó và giữ chặt nó trong tay, bạn có thể quan sát

nó cẩn thận và hiểu khá rõ về nó Người ta dễ dàng nắm giữ một cái gì đó và cẩn thận quan sát nó nếu nó trên mặt đất và ở một vị trí ổn định hơn là nếu như nó vật

vờ trong không trung (như chiếc lá hoặc mãnh giấy) Do đó, KHÔNG BIẾT (THÌ) HƯỚNG LÊN, BIẾT (THÌ) HƯỚNG XUỐNG tương thích với HIỂU LÀ NẮM CHẮT

Nhưng KHÔNG BIẾT (THÌ) HƯỚNG LÊN thì không tương hợp với ẩn dụ như TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN và KẾT THÚC (THÌ) HƯỚNG LÊN (như trong

câu ‘Tôi thì xong tất rồi finish up) Người ta có thể mong đợi rằng KẾT THÚC đi

cặp với BIẾT và CHƯA KẾT THÚC đi cặp với KHÔNG BIẾT Nhưng trường hợp này không thuộc phạm vi các ẩn dụ liên quan đến trục thẳng đứng vì KHÔNG BIẾT (THÌ) HƯỚNG LÊN có cơ sở trải nghiệm rất khác với KẾT THÚC (THÌ) HƯỚNG LÊN

CHƯƠNG 5

ẨN DỤ VÀ SỰ TƯƠNG HỢP VỀ VĂN HÓA

Những giá trị cơ bản nhất trong một nền văn hóa sẽ tương hợp với mô hình

ẩn dụ của những khái niệm cơ bản nhất trong nền văn hóa ấy Ví dụ, chúng ta hãy xem xét một vài giá trị văn hóa trong xã hội chúng ta có sự tương hợp với với các

ẩn dụ không gian hóa LÊN-XUỐNG và khơng thể cĩ các trường hợp ngược lại với những ẩn dụ ny

‘Nhiều hơn thì tốt hơn’ tương hợp với NHIÊU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN

và TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN

‘It hơn thì tốt hơn’: không tương hợp

‘Lớn hơn thì tốt hơn’ tương hợpvới NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN và TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN

‘Nhỏ hơn thì tốt hơn’: không tương hợp

‘Tương lai thì sẽ tốt hơn’ tương hợp với TƯƠNG LAI (THÌ) HƯỚNG LÊN

và TỐT (THÌ) HƯỚNG LÊN ‘Tương lai sẽ tệ hơn’: không tương hợp

‘Sẽ có nhiều hơn trong tương lai’ tương hợp với NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN và TƯƠNG LAI (THÌ) HƯỚNG LÊN

‘Địa vị của anh sẽ cao hơn trong tương lai’ tương hợp với ĐỊA VỊ CAO (THÌ) HƯỚNG LÊN và TƯƠNG LAI (THÌ) HƯỚNG LÊN

Có những giá trị gắn bó chặt chẽ trong nền văn hóa của chúng ta ‘Tương lai sẽ tốt hơn’ là một câu nói theo khái niệm phát triển ‘Sẽ có nhiều hơn trong tương lai’ có thể được áp dụng trong các trường hợp đặc biệt như thu gom hàng hóa, lương tăng do trượt giá ‘Địa vị của anh sẽ cao hơn trong tương lai’ là câu nói

về nghề nghiệp Những câu này tương hợp với các ẩn dụ không gian hóa chúng ta đang đề cập không thể nào có được những câu trái nghĩa với chúng Vì thế , dường như những giá trị của chúng ta không tồn tại độc lập mà phải tạo nên một hệ thống tương hợp bao gồm các khái niệm ẩn dụ và chúng ta hằng ngày sống theo những

ẩn dụ ny Chúng ta không cho rằng tất cả các giá trị văn hóa đều tương hợp với một hệ thống ẩn dụ mà chỉ có những giá trị văn hóa nào đang thực sự tồn tại và được gắn kết chặt chẽ thì mới tương hợp với hệ thống ẩn dụ

Nhìn chung, những giá trị được liệt k bên trên được cho là ngang nhau nhưng không phải lúc nào sự vật cũng đều có giá trị ngang nhau nên từ đó luơn nãy sinh những xung đột giữa các giá trị và dẫn đến xung đột giữa những ẩn dụ gắn liền với các giá trị đó Để giải thích những xung đột giữa các giá trị (và ẩn dụ kèm theo), chúng ta sẽ đi tìm những quyền ưu tiên mà người ta thường gắn kết với

các giá trị và ẩn dụ bằng các văn hóa nhóm sử dụng những ẩn dụ này Ví dụ: NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN dường như luôn có quyền ưu tiên cao nhất vì

nó có cơ sở thực tế rõ ràng nhất Quyền ưu tiên của NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN so với TỐT HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN có thể được thấy trong những ví dụ như ‘Lạm phát đang lên cao’và ‘Tỉ lệ phạm tội đang tăng lên’ Khi cho rằng lạm phát và tỉ lệ phạm tội là điều xấu thì những câu này mang đúng ý nghĩa như thế vì NHIỀU HƠN (THÌ) HƯỚNG LÊN luôn có quyền ưu tiên cao nhất

Nhìn chung, những giá trị nào có được quyền ưu tiên là một phần do văn hóa nhóm quyết định và một phần là do các giá trị cá nhân Các văn hóa nhóm khc nhau của một nền văn hóa chủ đạo cùng chia sẻ các giá trị cơ bản nhưng lại gán cho các giá trị này những quyền ưu tiên khác nhau Ví dụ: TO HƠN (THÌ) TỐT HƠN thì ngược lại với SẼ CÓ NHIỀU HƠN TRONG TƯƠNG LAI trong trường hợp vấn đề đặt ra là liệu nên mua một chiếc xe hơi to vào lúc này và rồi sẽ phải trả những khoản tiền góp lớn bằng hết cả tháng lương trong tương lai, hoặc liệu có nên mua một chiếc xe nhỏ hơn, rẻ hơn Ở Mỹ có những văn hóa nhóm cho rằng bạn nên mua một chiếc xe lớn và đừng lo lắng gì về tương lai nhưng có những văn hóa nhóm khc ại cho rằng phải nghĩ đến tương lai trước tiên và bạn nên mua chiếc

xe nhỏ Có một thời (trước giai đoạn lạm phát và cuộc khủng hoảng năng lượng) việc sở hữu một chiếc xe nhỏ có vị trí cao trong một nền văn hóa nhóm mà ở đó người ta cho rằng PHẨM HẠNH (THÌ) HƯỚNG LÊN và TIẾT KIỆM NGUỒN TÀI LỰC LÀ PHẨM HẠNH cĩ quyền ưu tiên hơn so với TO HƠN (THÌ) TỐT HƠN Ngày nay số lượng người có xe hơi tăng lên rõ rệt vì có một văn hóa nhóm lớn cho rằng TIẾT KIỆM TIỀN (THÌ) TỐT HƠN có ưu thế hơn TO HƠN (THÌ) TỐT HƠN

Bên cạnh các văn hóa nhóm, có những nhóm có chung đặc điểm là cùng chia sẻ một số giá trị quan trọng và đối kháng với các giá trị của nhóm văn hóa chủ đạo Nhưng những nhóm này vẫn giữ lại các giá trị chủ đạo dù bằng những cách thức kém hiển hiện hơn Như trường hợp các giáo sĩ dòng Luyện tâm, ÍT HƠN (THÌ) TỐT HƠN và NHỎ HƠN (THÌ) TỐT HƠN l đúng trên phương diện

sở hữu của cải vật chất vì đây là những gì mà người ta cho là ngăn trở những công việc quan trọng như phụng sự Chúa Các tu sĩ dòng Luyện tâm cùng chia sẻ giá trị chủ đạo ‘PHẨM HẠNH (THÌ) HƯỚNG LÊN dù rằng với họ nó có quyền ưu tiên cao nhất và cho nó một định nghĩa rất khác NHIỀU HƠN (THÌ) vẩn là TỐT HƠN

dù rằng trong phạm vi phẩm hạnh, địa vị (THÌ) vẫn HƯỚNG LÊN dù rằng nó không được dùng để nói về thế giới này mà để nói về một thế giới khác cao hơn,

đó là nước Chúa Ngoài ra TƯƠNG LAI (THÌ) SẼ TỐT HƠN thì đúng về phương diện phát triển tâm linh (HƯỚNG LÊN) và quan trọng nhất là ơn cứu rỗi (quả thật

là HƯỚNG LÊN) Điều này được thấy ở các nhóm khác không thuộc nhóm văn hóa chủ đạo Phẩm hạnh, cái tốt, địa vị có thể được định nghĩa lại một cách triệt để nhưng lúc nào cũng phải là HƯỚNG LÊN Nhưng có nhiều điều quan trọng hơn thì vẫn tốt hơn, TƯƠNG LAI (THÌ) SẼ TỐT HƠN trên phương diện những gì là quan trọng Liên quan đến những gì là quan trọng thì đối với một nhóm tu sĩ, hệ

thống giá trị phải vừa tương hợp bn trong vừa phải tương hợp với các ẩn dụ định

vị chính của văn hóa chủ đạo trên cơ sở những gì mà nhóm cho là quan trọng

Mỗi cá nhân cũng như mỗi nhóm đều có những cách định nghĩa khác nhau

về cái tốt hoặc phẩm hạnh và quyết định về quyền ưu tiên cho những khái niệm ẩn

dụ Như thế , cĩ những nhóm nhỏ trong cùng một nhóm Điều quan trọng đối với những nhóm nhỏ này là các hệ thống giá trị riêng của họ phải tương hợp với các

ẩn dụ định vị chính của nhóm văn hóa chủ đạo

Không phải tất cả các nền văn hóa đều qui định quyền ưu tiên theo hướng lên-xuống như chúng ta Có những nền văn hóa mà sự cân bằng hoặc trung dung đóng vai trò quan trọng hơn so với nền văn hóa của chúng ta Hay khi nói đến khái niệm không mang tính định vị như chủ động-thụ động thì đối với chúng ta trong rất nhiều trường hợp CHỦ ĐỘNG (THÌ) HƯỚNG LÊN và THỤ ĐỘNG (THÌ) HƯỚNG XUỐNG Nhưng có những nền văn hóa cho rằng sự thụ động được đánh giá cao hơn sự chủ động Nói chung, các hướng chủ yếu chính như lên-xuống, trong-ngoài, tâm-biên, chủ động-thụ động,v.v dường như giống nhau trong tất cả các nền văn hóa, nhưng những khái niệm nào được định vị theo hướng nào là quan trọng nhất thì lại khc nhau ty thuộc vào từng nền văn hóa cụ thể

CHƯƠNG 6

ẨN DỤ BẢN THỂ

An dụ vật thể và ẩn dụ chất liệu Các hướng định vị không gian như lên-xuống, trước-sau, vo-ra /bật-tắt (on-off), tâm-biên, gần-xa cho chúng ta một nền tảng phong phú để hiểu được các khái niệm trên cơ sở các thuật ngữ định vị Nhưng chúng ta chỉ có thể làm từng ấy việc với các phương hướng Trải nghiệm về vật thể và chất liệu mang đến cho chúng ta một cơ sở hiểu biết xa hơn, vượt khỏi ý nghĩa phương hướng thuần ty Việc hiểu được trải nghiệm của chúng ta dưới dạng vật thể và chất liệu cho phép ta chọn ra một số trải nghiệm của mình và xem chúng như những vật thể riêng rẽ hoặc các chất liệu cùng loại Một khi ta có thể nhận ra được những trải nghiệm của mình như những vật thể hoặc chất liệu thì chúng ta có thể nói về chúng, phân loại, sắp xếp và định lượng được chúng; bằng cách này, ta đã có thể suy luận về chúng

Khi sự vật không được tách biệt hoặc có giới hạn rõ ràng thì chúng ta vẫn

có thể phân loại được chúng, ví dụ: núi non, góc phố, rào giậu Con người cần những cách nhìn nhận các hiện tượng vật chất như thế để đạt được một số mục đích nào đó như xác định vị trí quả núi, hẹn gặp nhau tại góc phố, tỉa xén rào giậu

Để thực hiện được mục đích của mình người ta phải áp đặt các giới hạn nhân tạo v

lm cho các hiện tượng vật chất trở nên riêng rẽ, tách biệt như chính chúng ta: các vật thể được giới hạn trên một mặt phẳng

Tương tự như việc các trải nghiệm cơ bản của con người về định vị không gian dẫn đến các ẩn dụ định vị, các trải nghiệm về vật thể (đặc biệt là cơ thể con người) tạo ra cơ sở cho một loạt đa dạng các ẩn dụ bản thể học , đó là các cách nhìn những sự kiện, hoạt động, cảm xúc, ý tưởng, v.v như các vật thể và chất liệu

Các ẩn dụ bản thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau và các loại ẩn dụ

khác nhau phản nh lại các mục đích khác nhau Ví dụ: việc tăng giá có thể được

nhìn theo cách ẩn dụ như một vật thể thông qua danh từ lạm phát, và từ đó cho

chúng ta một cách nói về trải nghiệm này như sau:

LẠM PHÁT LÀ MỘT VẬT THỂ

Lạm phát đang hạ thấp mức sống của chúng ta

Nếu có thêm lạm phát nữa thì chúng ta sẽ không sống nổi

Ta cần phải chiến đấu chống lại lạm phát

Lạm phát đang đẩy lùi chúng ta vào góc tường

Lạm phát đang gây tổn hại cho chúng ta ngay tận quầy tính tiền và trạm

xăng

Mua đất là cách tốt nhất để đối phó với lạm phát

Lạm phát làm tôi phát chán

Trong những trường hợp này, việc xem lạm phát như một vật thể cho phép

ta nói về nó, định lượng nó, nhận diện một khía cạnh đặc biệt nào đó của nó, xem

nó như nguyên nhân, hành động theo nó và có lẽ thậm chí tin rằng chúng ta hiểu

được nó Các ẩn dụ bản thể như thế này là cần thiết kể cả khi chúng ta thử xem xét các trải nghiệm của mình bằng lý trí

Chúng ta sử dụng rất nhiều loại ẩn dụ bản thể Danh sách dưới đây sẽ cho ta một vài ý niệm về các loại mục đích cùng với các ví dụ tiêu biểu của các ẩn dụ bản thể được sử dụng cho các mục đích ấy

Để nhắc đến

Nỗi sợ côn trùng của tôi làm vợ tôi phát cáu

Đó là cú bắt bóng đẹp

Chúng tôi đang vận động để tiến đến hòa bình

Giai cấp trung lưu là một lực lượng thầm lặng đầy quyền lực trong chính trường Mỹ

Danh dự quốc gia của chúng ta đang bị lâm nguy trong cuộc chiến này

Để định lượng

Để hoàn thành quyển sách này người ta cần phải có nhiều kiên nhẫn

Có quá nhiều hận thù trên thế giới này

DuPont có nhiều quyền lực chính trị ở Delaware

Anh chất chứa quá nhiều thù hận trong lòng

Pete Rose có nhiều kỹ xảo và bí quyết chơi bóng chày

Để nhận diện các khía cạnh

Tính xấu của hắn ta bị phô bày ra

Sự tàn bạo của chiến tranh làm chúng ta mất hết nhân tính

Tôi không thể theo kịp nhịp sống hiện đại

Tình trạng tâm lý của anh ta gần đâyngày càng xấu đi

Anh ta đến New York để tìm danh tiếng và vận may

Đây là những gì anh phải làm để bảo đảm an ninh tài chính

Tôi đang thay đổi cách sống để có thể tìm được hạnh phúc thật sự

FBI sẽ nhanh chóng hành động khi đối mặt với mối đe dọa an ninh quốc

gia

Cô ta xem việc kết hôn như cách giải quyết các rắc rối của mình

Như trong trường hợp của ẩn dụ định vị, hầu hết các diễn ngữ này không được cho là ẩn dụ Một trong những lý do này là vì các ẩn dụ bản thể cũng như các

ẩn dụ định vị chỉ phục vụ cho một số mục đích hạn chế như nhắc đến định lượng… Khi chỉ đơn giản xem một điều phi vật thể như một vật thể thực thụ hoặc một chất liệu thì chúng ta chưa thể nói là đã hiểu nhiều về nó Tuy nhiên, các ẩn

dụ bản thể có thể được pht triển lên thêm Hai ví dụ ẩn dụ bản thể dưới đây sẽ cho thấy ẩn dụ bản thể ‘TÂM HỒN LÀ MỘT VẬT THỂ’ được pht triển thêm như thế nào trong văn hóa của chúng ta

TÂM TRÍ LÀ MỘT CỖ MÁY

Chúng tôi đang cố nghiền ngẫm ra phương án để giải phương trình này Tâm trí tôi hôm nay không hoạt động

Này, bánh xe đang chuyển động!

Đầu óc tôi hôm nay hơi bị gỉ sét một tí

Chúng tôi đã cặm cuội suốt ngày để giải quyết vấn đề này và bây giờ chúng

tôi hết hơi rồi

TÂM TRÍ LÀ MỘT VẬT DỄ GÃY

Cái tôi của cô ta rất mỏng manh

Bạn phải nhẹ tay với anh ta vì vợ anh ta vừa mất

Anh ta đổ sụp khi bị đối chất

Cô ấy dễ bị bẻ gy

Trãi nghiệm thực tế làm anh ta tan nát

Tôi bị vỡ ra từng mãnh

Tâm trí anh ta đứt rời ra

Những ẩn dụ này xác định rõ các loại vật thể khác nhau, cho ta thấy các mô hình ẩn dụ khác nhau về tâm trí và do đó cho phép ta tập trung vào các mặt khác nhau của trải nghiệm tinh thần Ẩn dụ CỖ MÁY cho chúng ta khái niệm về tâm trí như một vật có chế độ bật –tắt, có mức độ hiệu quả, khả năng sản xuất, cơ chế hoạt động nội tại, nguồn năng lượng và tình trạng hoạt động Ẩn dụ VẬT DỄ GÃY không phong phú bằng vì nó chỉ cho phép ta nói về sức mạnh tâm lý Tuy vậy, hai ẩn dụ này đưa đến một loạt các trải nghiệm tinh thần như các ví dụ sau:

Hắn suy sụp (TÂM TRÍ LÀ MỘT CỖ MÁY)

Hắn vỡ tung ra (TÂM TRÍ LÀ VẬT DỄ GÃY)

Nhưng hai ẩn dụ này không tập trung chính xác vào cùng một khía cạnh trải nghiệm tinh thần Khi một cỗ máy bị hỏng, nó chỉ ngừng hoạt động Khi một vật

dễ gãy vỡ ra thì các mãnh vụn của nó bắn tung ra và có thể gây ra những hậu quả nguy hiểm Do đó, ví dụ như khi có ai đó hóa dại hoặc trở nn hung hãn thì người

ta có thể nói rằng ‘Hắn vỡ tung ra’ Ngược lại, nếu ai đó trở nên suy kiệt và không thể hoạt động được do những lý do tâm lý thì chúng ta có thể nói rằng ‘Hắn đang

bị suy sụp’

Các ẩn dụ bản thể như trên là tự nhiên và thường xuyên trong tâm trí chúng

ta đến nỗi chúng ta thường xem các ẩn dụ này là những cách miêu tả hiển nhiên và trực tiếp tình trạng tinh thần mà không bao giờ nghĩ rằng đó là những ẩn dụ Chúng ta cho rằng các câu như ‘Hắn vỡ tung ra dưới áp lực’ như thể đó là một điều rõ ràng có tính chân ngụy Câu nói này quả thật đã được các nhà báo sử dụng

khi giải thich tại sao Dan White mang súng đến Tòa thị chính thành phố San Francisco và bắn chết thị trưởng George Moscone Những cách giải thích như thế này là hoàn toàn tự nhiên với hầu hết chúng ta là vì các ẩn dụ như TÂM TRÍ LÀ MỘT VẬT DỄ GÃY là một phần gắn kết chặt chẽ với mô hình của tâm trí m chng

ta cĩ trong nền văn hóa ny; một mô hình mà chúng ta thường dựa vào để suy nghĩ

và hoạt động

Các ẩn dụ về vật chứa

Chúng ta là các vật thể bị giới hạn và tách biệt với phần còn lại của thế giới bằng bề mặt da thịt của chúng ta và cho rằng phần còn lại của thế giới như tồn tại bên ngoài chúng ta Mỗi người trong chúng ta là một vật chứa với bề mặt giới hạn

và cách định vị trong-ngoài Chúng ta chiếu xạ cách định hướng trong-ngoài của chính mình lên các vật thể khác mà bản thân chúng cũng bị giới hạn trong một bề mặt Như thế chúng ta cũng xem chúng như những vật chứa có phần bên trong và phần bên ngoài Văn phòng, nhà ở rõ ràng là các vật chứa Di chuyển từ phòng này sang phòng khác là di chuyển từ một vật chứa này sang một vật chứa khác, có

nghĩa là di chuyển ra khỏi một phòng và vào trong một phòng khác Chúng ta

thậm chí áp đặt cách định vị này cho cả các vật thể rắn, như khi ta đập vỡ một tảng

đá để xem phần bên trong của nó Chúng ta áp đặt cách định hướng này lên cả môi trường tự nhiên Cái trảng trong rừng được chng ta cho là có một bề mặt giới hạn

và chúng ta cho rằng mình đang ở trong trảng hay ra ngoài trảng, trong rừng hay

ra khỏi rừng Cái trảng trong rừng có cái mà chúng ta xem là ranh giới tự nhiên –

là khoảng đất hầu như không có cây cối và dường như là nơi bắt đầu của cái trảng Nhưng ngay cả khi không có ranh giới vật chất tự nhiên để có thể xác định vật chứa thì chúng ta áp đặt các ranh giới hoặc để đánh dấu lãnh thổ và có được phần bên trong và bề mặt giới hạn bằng một một bức tường, bờ rào, một con đường hay

bề mặt trừu tượng … Một trong số ít các bản năng cơ bản nhất của con người là bản năng về lãnh thổ và cách định nghĩa lãnh thổ như việc áp đặt một ranh giới quanh nó là một hành vi định lượng Dù là con người, tảng đá hoặc đất đai thì các vật thể bị giới hạn đều có kích thước Điều này cho phép con người định lượng chúng trên cơ sở khối lượng vật chất mà chúng chứa đựng Ví dụ như thành phố Kansas là một khu vực có giới hạn – là một vật chứa- đó là lý do tại sao ta có thể

nói ‘Có nhiều đất đai ơ Kansas’

Vật chất có thể tự thân nó được xem là các vật chứa, ví dụ như một bồn tắm đầy nước Khi bạn bước vào bồn thì bạn bước vào trong nước Cả bồn tắm và nước được xem là vật chứa nhưng là hai loại khác nhau Bồn tắm là VẬT THỂ CHỨA ĐỰNG và nước là CHẤT LIỆU CHỨA ĐỰNG

Trường thị giác

Chúng ta khái niệm hóa vùng thị giác của mình như một vật chứa và khái niệm hóa những gì chúng ta trông thấy như tồn tại bên trong vật chứa này Bản thân thuật ngữ trường thị giác đã gợi lên được điều này Ẩn dụ này mang tính tự nhiên vì nó xuất phát từ việc khi bạn nhìn vào một khoảng giới hạn nào đó như đất

đai, sàn nhà, … trường thị giác tạo ra một giới hạn cho nó, đó là khoảng mà bạn có thể nhìn thấy được Giả định rằng một không gian vật chất hạn định là một vật chứa và trường thị giác của chúng ta tương ứng với khoảng không gian vật chất hạn định đó thì khái niệm ẩn dụ TRƯỜNG THỊ GIÁC LÀ VẬT CHỨA mặc nhiên xuất hiện Như vậy chúng ta có thể nói:

Chiếc tàu tiến vào tầm nhìn

Anh ấy trong tầm mắt của tôi

Tôi không thấy được anh ấy – cây cối choán mất lối đi

Anh ấy đi khuất tầm nhìn

Nó nằm ở giữa tầm mắt của tôi

Không có gì trong tầm mắt chúng tôi

Tôi không thể hướng tầm mắt đến tất cả các con tàu trong cùng một lúc

Sự kiện, hành động, hoạt động và trạng thái

Chúng ta sử dụng các ẩn dụ bản thể để hiểu được các sự kiện, hành động, hoạt động và trạng thái Sự kiện và hành động được khái niệm hóa theo cách ẩn dụ như là các vật thể, các hoạt động được khái niệm hóa như chất liệu và trạng thái được khái niệm hóa như vật chứa Ví dụ: một cuộc đua là một sự kiện và được xem như một thực thể riêng biệt Cuộc đua tồn tại trong không gian và thời gian và ranh giới được xác định rõ ràng Như vậy, chúng ta xem nó như một VẬT THỂ CHỨA ĐỰNG, bên trong nó có các thành phần tham gia (là các vật thể), các sự kiện như xuất phát và kết thúc (là các vật thể ẩn dụ), và hoạt động chạy (là vật chất

ẩn dụ) Do đó chúng ta có thể nói về cuộc đua như sau:

Bạn có mặt trong cuộc đua ngày chủ nhật không? (cuộc đua là VẬT THỂ

CHỨA ĐỰNG)

Bạn sẽ đến dự cuộc đua chứ? (cuộc đua là VẬT THỂ)

Bạn có đã xem cuộc đua không? (cuộc đua là VẬT THỂ)

Kết thúc của cuộc đua quả là hấp dẫn (kết thúc là VẬT THỂ SỰ KIỆN

Giữa đường đua tôi bị kiệt sức (cuộc đua là VẬT THỂ CHỨA ĐỰNG)

Hiện giờ anh ấy đã rời khỏi cuộc đua (cuộc đua là VẬT THỂ CHỨA

ĐỰNG)

Các hoạt động nói chung được nhìn nhận theo lối ẩn dụ như các CHẤT LIỆU và do đó là các VẬT CHỨA:

Trong lúc đang lau cửa sổ, tôi làm nước đỗ đầy sàn

Làm sao Jerry thoát được việc lau cửa sổ vậy?

Ngoài việc lau cửa sổ thì bạn còn phải làm gì nữa?

Bạn đã lau được bao nhiêu rồi?

Bạn đã bước vào nghề lau cửa sổ này như thế nào?

Hiện giờ hắn đang chúi đầu vào việc lau cửa sổ

Như vậy, các hoạt động được xem như các vật chứa các hành động cùng với các hoạt động khác tạo nên hoạt động này Hoạt động cũng được xem như vật chứa năng lượng và vật liệu cần thiết cũng như các sản phẩm phụ được xem là tồn

tại bên trong hoặc xuất hiện từ đóra

Tôi bỏ nhiều công sức vào việc lau cửa sổ

Tôi có được nhiều niềm vui từ việc lau cửa sổ

Có nhiều niềm vui trong việc lau cửa sổ

Các trạng thái khác cũng có thể được khái niệm hóa như các vật chứa Do

đó chúng ta có những ví dụ sau:

Anh ấy đang trong vòng yêu đương

Chúng ta giờ đây đã ra khỏi rắc rối

Anh ấy thoát ra khỏi cơn hôn mê

Tôi đang dần trở lại khỏe mạnh

Anh ấy đang bước vào trạng thái hưng phấn

Anh ấy rơi vào nỗi muộn phiền

Cuối cùng anh ta cũng thoát khỏi tình trạng lo buồn đã vướng phải từ cuối

tuần lễ thi tốt nghiệp

CHƯƠNG 7

NHÂN HÓA

Có lẽ ẩn dụ bản thể rõ nét nhất là những ẩn dụ mà sự vật được xác định rõ hơn bằng cách xác định chúng như con người, Điều này cho phép ta hiểu được nhiều loại trãi nghiệm khác nhau với các vật thể không phải con người trên phương diện động cơ thúc đẩy, đặc điểm và hoạt động của con người Sau đây là một vài ví dụ

Lý thuyết của anh ấy đã giải thích cho tôi về hành vi của loại gà công

nghiệp

Thực tế này đã biện luận ngược lại các lý thuyết chuẩn

Cuộc đời đã đánh lừa tôi

Lạm phát đang nuốt chửng lợi nhuận của chúng tôi

Tôn giáo của anh ta đã bảo anh ta không được uống loại rượu vang ngon

Lạm phát đã tấn công đến tận nền móng của nền kinh tế chúng ta

Lạm phát đã đẩy chúng ta sát đến chân tường

Kẻ thù lớn nhất của chúng ta hiện nay la lạm phát

Lạm phát đã phá hủy đồng đô la

Lạm phát đã cướp đi khoản tiền dành dụm của tôi

Lạm phát đã đánh bại những bộ óc kinh tế giỏi nhất nước

Ở đây lạm phát được nhân hóa, nhưng ẩn dụ này không chỉ là LẠM PHÁT

LÀ MỘT CON NGƯỜI, mà còn cụ thể hơn đó là LẠM PHÁT LÀ ĐỐI THỦ Nó không những cho ta một cách suy nghĩ rất cụ thể về lạm phát mà còn đưa ra cách đối phó với lạm phát Chúng ta nghĩ về lạm phát như một đối thủ có thể tấn công mình, gây hại cho mình, đánh cắp của mình và thậm chí còn phá hủy mình Do đó,

ẩn dụ LẠM PHÁT LÀ ĐỐI THỦ nêu ra và đồng thời biện minh cho các động thái chính trị và kinh tế của chính phủ như: tuyên chiến với lạm phát, xác định mục tiêu, kêu gọi hy sinh, đưa ra một loạt mệnh lệnh mới, …

Điểm chính yếu là nhân hóa là một loại chung bao gồm một loạt các ẩn dụ, mỗi ẩn dụ chọn ra những khía cạnh khác nhau của một người hoặc các cách nhìn nhận về một người Các ẩn dụ này giống nhau ở điểm chúng là phần mở rộng của các ẩn dụ bản thể và chúng cho phép ta hiểu được các hiện tượng trên thế giới dựa trên cơ sở con người – là những cơ sở mà qua đó chúng ta có thể hiểu biết được dựa vào động cơ, mục tiêu, hành động và đặc điểm của chúng ta Cách nhìn nhận một điều trừu tượng như lạm phát như thể đó là một con người là cách duy nhất có

khả năng giải thích được cho nhiều người cùng hiểu Khi chúng ta chịu đựng những sự tổn thất đáng kể về mặt kinh tế do các yếu tố kinh tế, chính trị phức tạp

mà không ai hiểu được Ẩn dụ LẠM PHÁT LÀ ĐỐI THỦ ít ra cho chúng ta có được một cách lý giải phù hợp tại sao chúng ta phải chịu đựng những sự tổn thất này

Chương 8

HOÁN DỤ

Trong các trường hợp nhân hóa vừa nói qua thì chúng ta đã gán những thuộc tính của con người cho các sự vật như lý thuyết, bệnh tật, lạm phát… Trong những trường hợp này, không có một con người thật sự nào được nêu ra Khi ta nói ‘Lạm phát đã cướp đi khoản tiền dành dụm của tôi’, chúng ta không dùng từ

‘lạm phát’ để quy chiếu đến một người nào cả Các trường hợp như thế phải được phân biệt với các trường hợp như

Cái bánh mì kẹp thịt đang đợi phiếu tính tiền

Ngữ đoạn ‘cái bánh mì kẹp thịt’ được dùng để chỉ một con người thật sự , đó là

người đã gọi món bánh mì kẹp thịt Những trường hợp như thế không phải là cách nói sử dụng biện pháp nhân hóa vì chúng ta không hiểu cái ‘bánh mì kẹp thịt’ bằng cách quy cho nó các thuộc tính con người mà thay vào đó chúng ta sử dụng một thực thể để chỉ đến một thực thể khác có liên quan Đây là trường hợp chúng ta gọi

là hoán dụ Dưới đây là một vài thí dụ khác

Anh ấy thích đọc Hầu tước de Sade (= những tác phẩm của hầu tước) Anh ấy múa (= nghề múa)

Acrylic chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật (= việc sử dụng sơn acrylic)

Thời Báo chưa có mặt tại buổi họp báo (= phóng viên tờ Thời Báo)

Bà Grundy cau mày với quần bò xanh (= việc mặc quần bò xanh)

Cái gạt nước mới sẽ làm anh ta hài lòng (= việc có cái gạt nước mới)

Chúng ta gộp chung cả trường hợp hoán dụ đặc biệt mà các nhà tu từ học truyền

thống gọi là phép cải dung khi sử dụng một bộ phận để thay cho toàn bộ như trong

Có nhiều cái đầu giỏi trong trường đại học (= người thông minh)

Tôi có cả một bộ bánh mới (= xe hơi, gắn máy)

Chúng ta cần một ít máu mới trong tổ chức (= nhân sự mới)

Trong những trường hợp này cũng như những trường hợp khác của hoán

dụ, một thực thể này được sử dụng để quy chiếu một thực thể khác Ẩn dụ và hoán

dụ là hai tiến trình khác nhau Ẩn dụ là phương thức chủ yếu để hình thành ý niệm

về một cái gì đó trên cơ sở một cái khác và chức năng chính của nó là để hiểu được Ngược lại, hoán dụ có chức năng chủ yếu là quy chiếu, nghĩa là nó cho phép

ta sử dụng một thực thể để tượng trưng cho một cái khác Nhưng hoán dụ không

chỉ là một biện pháp quy chiếu mà nó còn có chức năng làm cho người ta hiểu được Ví dụ như trong trường hợp hoán dụ BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN BỘ thì

có nhiều bộ phận để thay cho toàn bộ và bộ phận nào được sử dụng để thay thế sẽ

cho thấy bình diện nào được nhấn mạnh Khi nói rằng chúng ta cần vài cái đầu

giỏi cho dự án thì chúng ta dùng ‘đầu giỏi’ để nhắc đến những người thông minh

Điều chính yếu ở đây không phải chỉ là việc dùng một bộ phận (cái đầu) để thay cho toàn bộ (một người) mà đúng hơn là việc chọn ra một đặc điểm của người đó,

cụ thể là trí thông minh và nó được gắn kết với cái đầu Các hoán dụ khác cũng

giống như vậy Khi nói ‘Thời Báo’ chưa có mặt tại cuộc họp báo, chúng ta dùng

‘Thời Báo’ không phải chỉ để nhắc đến một phóng viên nào đó mà còn để gợi lên tầm quan trọng của tờ báo mà phóng viên này đại diện Do vậy, câu nói ‘Thời Báo

chưa có mặt tại cuộc họp báo’ có ý nghĩa rất khác với câu ‘Steve Roberts chưa có mặt tại buổi họp báo’, ngay cả khi Steve Roberts có thể là người phóng viên của tờ Thời Báo mà người ta đang đề cập đến

Do đó, hoán dụ có chung một vài mục đích với ẩn dụ và cả hai sử dụng những phương thức gần như nhau nhưng hoán dụ cho phép ta tập trung đặc biệt vào một số bình diện nhất định nào đó Nó cũng giống ẩn dụ ở điểm nó không chỉ

là một biện pháp tu từ hoặc thi ca, nó cũng không chỉ là vấn đề ngôn ngữ Các khái niệm hoán dụ (như BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN BỘ) là một phần của cách suy nghĩ, hành động và nói năng bình thường trong cuộc sống hằng ngày

Ví dụ, trong hệ thống khái niệm của chúng ta về hoán dụ BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN BỘ có một trường hợp đặc biệt KHUÔN MẶT THAY CHO CON NGƯỜI Ví dụ:

Cô ta chẳng qua chỉ là một khuôn mặt xinh đẹp

Có nhiều bộ mặt/ khuôn mặt khó chịu trong số khán giả

Chúng ta cần nhiều khuôn mặt mới ở đây

Hoán dụ này hoạt động tích cực trong nền văn hóa chúng ta Truyền thống hình chân dung trong hội họa và nhiếp ảnh đặt cơ sở trên hoán dụ này Nếu bạn muốn xem hình con trai tôi và tôi cho bạn xem hình khuôn mặt của cháu thì bạn sẽ hài lòng Bạn sẽ cho rằng mình đã thấy hình của cháu Nhưng nếu tôi đưa cho bạn tấm hình của cháu chỉ có phần thân mà không có khuôn mặt thì bạn sẽ cho rằng đó

là điều kỳ quặc và sẽ không hài lòng Thậm chí bạn có thể hỏi ‘Nhưng cháu nó trông như thế nào?’ Như vậy, hoán dụ KHUÔN MẶT THAY CHO CON NGƯỜI không chỉ là vấn đề ngôn ngữ Trong nền văn hóa chúng ta, chúng ta thường nhìn vào khuôn mặt một người hơn là dáng điệu hoặc cử chỉ của anh ta để có được những thông tin cơ bản về người ấy Chúng ta hành động trên cơ sở một hoán dụ khi chúng ta nhận thức về một người dựa vào khuôn mặt người ấy và hành xử theo những nhận thức này

Giống như ẩn dụ, các hoán dụ không là những sự kiện ngẫu nhiên hoặc võ đoán để được cho là các trường hợp rời rạc Các khái niệm hoán dụ cũng mang tính hệ thống và điều này có thể được nhìn thấy thông qua những ví dụ mang tính tiêu biểu có trong nền văn hóa của chúng ta như sau:

BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN BỘ

Vác cái mông của cậu đến đây!

Chúng tôi không thuê tóc dài

Đội Giants cần một tay mạnh hơn ở cánh phải

Chúng tôi có một chiếc V81 mới

NHÀ SẢN XUẤT THAY CHO SẢN PHẨM

Tôi uống Lowenbrau 2

Anh ấy tậu một chiếc Ford

Anh ấy có một bức Picasso trong nhà

Tôi ghét đọc Heidegger

ĐỒ VẬT THAY CHO NGƯỜI DÙNG

Tay kèn saxo hôm nay bị cúm

BLT là loại xe ben dỏm

Tay súng mà hắn thuê đòi 50 vạn

Chúng ta cần một đôi găng ngon lành hơn ở ô số ba

Xe buýt đang đình công

NGƯỜI ĐIỀU KHIỂN THAY CHO VẬT BỊ ĐIỀU KHIỂN

Nixon thả bom Hà nội

Tối hôm qua Ozawa chơi một buổi hòa nhạc dở tệ

Napoleon thua trận Waterloo

Casey Stengel giành được nhiều lá cờ vô địch

Chiếc Mercedes bám sát tôi

TÊN ĐƠN VỊ THAY CHO NGƯỜI CÓ TRÁCH NHIỆM

Exxon lại nâng giá

Bạn sẽ không bao giờ được trường chấp thuận cho việc này

Quân đội muốn tái thực hiện việc gọi quân dịch

Thượng viện nghĩ rằng phá thai là vô đạo đức

Tôi không tán thành hành động của chính phủ

NƠI CHỐN THAY CHO TÊN ĐƠN VỊ

Nhà Trắng không tuyên bố gì

Washington vô cảm trước nhu cầu của nhân dân

Kremlin dọa tẩy chay vòng hội đàm SALT tiếp theo

Paris đang giới thiệu kiểu váy dài hơn trong mùa này

Hollywood không còn được như xưa

Wall Street đang run sợ

NƠI CHỐN THAY CHO SỰ KIỆN

Đừng để Thái Lan trở thành một Việt Nam khác

Hãy nhớ Alamo

Trân Châu Cảng vẫn còn ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của chúng ta Watergate đã làm thay đổi nền chính trị của chúng ta

Suốt hôm nay, ở đây y hệt như Nhà ga Trung tâm

Các khái niệm hoán dụ như trên mang tính hệ thống như các khái niệm ẩn

dụ Các câu trên không phải ngẫu nhiên mà là các ví dụ của một số khái niệm hoán

dụ khái quát mà trên cơ sở này chúng ta tổ chức cách suy nghĩ và hành động của

mình Các khái niệm hoán dụ cho phép chúng ta khái niệm hóa một sự việc thông qua mối quan hệ giữa nó với một sự việc khác Khi nghĩ về một Picasso, chúng ta không chỉ nghĩ đến một tác phẩm nghệ thuật vì chính bản thân nó mà chúng ta nghĩ đến nó trên cơ sở mối quan hệ giữa nó với nhà nghệ sĩ, đó làkhái niệm của ông ta về nghệ thuật, kỹ thuật và vai trò của ông trong lịch sử nghệ thuật, … Chúng ta trân trọng tác phẩm của Picasso dù rằng đó là bức phác họa ông vẽ thời thanh niên do mối quan hệ giữa nó và nhà nghệ sĩ Đây là cách mà hoán dụ NHÀ SẢN XUẤT THAY CHO SẢN PHẨM tác động lên cách suy nghĩ và hành động của chúng ta Tương tự như thế, khi một cô hầu bàn nói ‘Cái bánh mì kẹp thịt đòi phiếu tính tiền’ thì cô ấy không quan tâm đến người đó như một người mà chỉ là một khách hàng, chính vì vậy mà việc sử dụng một câu như thế mang tính phi nhân hóa Bản thân Nixon không mang bom thả xuống Hà nội nhưng qua hoán dụ NGƯỜI ĐIỀU KHIỂN THAY CHO VẬT BỊ ĐIỀU KHIỂN chúng ta không chỉ nói ‘Nixon dội bom Hà nội mà còn nghĩ đến việc ông ta gây ra việc dội bom và quy trách nhiệm cho ông ta về việc đó Điều này vẫn có thể xảy ra vì bản chất mối quan hệ hoán dụ trong NGƯỜI ĐIỀU KHIỂN THAY CHO VẬT BỊ ĐIỀU KHIỂN, và hoán dụ này tập trung vào khía cạnh trách nhiệm

Như thế, giống như ẩn dụ, các khái niệm hoán dụ không những chỉ cấu trúc ngôn ngữ mà còn cả suy nghĩ, thái độ và hành động của chúng ta Và giống như các khái niệm ẩn dụ, các khái niệm hoán dụ đặt nền tảng trên các trải nghiệm của chúng ta Thật ra, nhìn chung nền tảng của các khái niệm hoán dụ rõ ràng hơn các khái niệm ẩn dụ vì nó thường liên quan đến các sự gắn kết trực tiếp về vật chất hoặc nguyên nhân Ví dụ, hoán dụ BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN BỘ nảy sinh từ các trải nghiệm của chúng ta theo cách thức các bộ phận nói chung có quan hệ như thế nào với tổng thể Hoán dụ NHÀ SẢN XUẤT THAY CHO SẢN PHẨM đặt trên cơ sở các mối quan hệ về nguyên nhân (và điển hình là về mặt vật chất) giữa người sản xuất và sản phẩm họ tạo ra NƠI CHỐN THAY CHO SỰ KIỆN dựa trên trải nghiệm của chúng ta với vị trí của sự kiện

Các biểu tượng tôn giáo và văn hóa là các trường hợp hoán dụ đặc biệt Ví

dụ , trong Thiên chúa giáo có trường hợp hoán dụ CHIM BỒ CÂU THAY CHO CHÚA THÁNH THẦN Cũng như các hoán dụ khác biểu tượng này không mang tính võ đoán mà được đặt trên cơ sở khái niệm về bồ câu trong văn hóa phương Tây và khái niệm về Chúa thánh thần trong thần học của Thiên chúa giáo Khi nói

bồ câu mà không phải gà, kềnh kềnh hoặc đà điểu được cho là biểu tượng của Chúa thánh thần thì người ta hẳn phải có lý do Khi nói đến bồ câu, người ta nghĩ đến các tính chất như xinh đẹp, thân thiện, dịu dàng và nhất là yên bình Vì là một loài chim nên nơi trú ngụ tự nhiên của loài vật này là bầu trời và theo cách nhìn hoán dụ thì bầu trời tượng trưng cho thiên đường, nơi Chúa thánh thần ngự Bồ câu là loài chim có cách bay lượn duyên dáng, lướt đi nhẹ nhàng và thường xuất hiện từ bầu trời rồi đáp xuống giữa đám người

Các hệ thống khái niệm của văn hóa và tôn giáo về bản chất mang tính ẩn

dụ Các hoán dụ mang tính biểu trưng là các mối nối quan trọng giữa trải nghiệm đời thường và các các hệ thống ẩn dụ phù hợp mà đã khắc họa lên được các đặc

điểm của tôn giáo và văn hóa Các hoán dụ biểu trưng đặt trên cơ sở các trải nghiệm vật chất của chúng ta mang đến các phương thức cơ bản để hiểu được các khái niệm về văn hóa và tôn giáo

CHƯƠNG 9

NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI TÍNH TƯƠNG HỢP CỦA ẨN DỤ

Chúng ta đã có những chứng liệu rằng ẩn dụ và hoán dụ không mang tính ngẫu nhiên mà ngược lại tạo ra những hệ thống tương hợp mà trên cơ sở đó chúng

ta khái niệm hóa trải nghiệm của mình Tuy nhiên, người ta có thể dễ dàng tìm ra những điểm không tương hợp bên ngoài của các diễn ngữ ẩn dụ thông dụng hằng ngày Chúng ta chưa có một nghiên cứu hoàn chỉnh nào về những ẩn dụ này nhưng các ẩn dụ mà chúng ta đã quan sát khá tường tận cho thấy rằng chúng rất tương hợp dù rằng thoạt nhìn chúng trông có vẻ không tương hợp với nhau Chúng

ta cùng xem xét hai ví dụ sau:

Sự nghịch lý hiển hiện của ẩn dụ

Charles Fillmore đã quan sát (trong hội thoại) rằng tiếng Anh dường như có hai cách sắp đặt thời gian ngược nhau Theo cách thứ nhất, tương lai ờ phía trước

và quá khứ ở phía sau:

Trong những tuần lễ tới … (tương lai)

Tất cả giờ đây đã ở phía sau chúng ta (quá khứ)

Theo cách thứ hai, tương lai ở phía sau và quá khứ ở phía trước:

Trong những tuần lễ sau … (tương lai)

Trong những tuần lễ trườc … (quá khứ)

Đây dường như là sự nghịch lý trong cách tổ chức thời gian của ẩn dụ Hơn thế nữa, các ẩn dụ nghịch lý hiển hiện có thể được sử dụng lẫn vào nhau mà không ra hiệu quả xấu như trong câu:

Chúng ta đang trông ngóng tới những tuần lễ sau đó

Ở đây, dường như trông ngóng tới (looking ahead) cho thấy tương lai ở phía trước trong khi sau đó (following) thì ở phía sau

Để thấy rằng quả thật ở đây có sự tương hợp thì đầu tiên ta phải xem xét một vài sự kiện liên quan đến cách sắp đặt trước-sau Một vài thứ như con người,

xe cộ có mặt trước và mặt sau rõ rệt nhưng những thứ khác như cây cối lại không như vậy Trong một số trường hợp, một tảng đá có thể được xem là có mặt trước

và sau Giả định bạn đang nhìn một tảng đá cở trung, có một quả banh giữa bạn với tảng đá và cách tảng đá khoảng ba tấc Như vậy, bạn hoàn toàn có thể nói rằng

‘Quả banh ở trước tảng đa’ Do vậy, tảng đá có được cách định vị trước sau như

thể nó có mặt trước đối diện bạn Điều này không mang tính phổ quát vì có những ngôn ngữ như tiếng Hausa thì tảng đá có cách định vị trái ngược và bạn có thể nói rằng quả banh ở sau tảng đá nếu nó ở giữa bạn và tảng đá

Các vật chuyển động thường có định vị trước - sau nên mặt trước ở hướng chuyển động (hoặc theo hướng chuyển động chuẩn, vì thế một chiếc xe chạy lùi

vẫn giữ được mặt trước của nó) Một vệ tinh hình cầu sẽ không có mặt trước nếu

nó đứng yên nhưng lại có được mặt trước khi nhờ vào hướng chuyển động của nó trong quỹ đạo

Trong tiếng Anh, thời gian được cấu trúc dưới dạng ẩn dụ THỜI GIAN LÀ VẬT THỂ CHUYỂN ĐỘNG với tương lai hướng về phía chúng ta

Sẽ khởi chiếu trong các tuần sắp tới là…

Tôi trông ngóng tới lễ Giáng sinh

Trước mắt chúng tôi là một dịp may lớn và chúng tôi không muốn để lỡ nó Theo ẩn dụ THỜI GIAN LÀ VẬT THỂ CHUYỂN ĐỘNG thì cũng giống như bất kỳ vật thể chuyển động nào và thời gian có được cách định hướng trước sau, hướng mặt về phía chuyển động Do vậy, tương lai đối mặt với chúng ta khi

nó di chuyển về phía chúng ta, và như thế chúng ta nhận thấy có những diễn ngữ như sau:

Tôi không thể đối mặt với tương lai

Cục diện sắp tới …

Hãy đương đầu với tương lai phía trước

Trong khi các diễn ngữ như ‘phía trước chúng ta, trông ngóng, trước mặt

chúng ta…’ định vị thời gian trên cơ sở tham chiếu với con người thì ‘đi trước, đi sau’ định vị thời gian trên cơ sở bản thân thời gian Do đó ta có các câu:

Tuần tới và tuần lễ sau đó

nhưng ta không thể nói:

Tuần lễ sau tôi…

Do tương lai đối mặt chúng ta nên khoảng thời gian phía sau sẽ nằm sâu hơn trong tương lai và tất cả thời gian tương lai phải bước theo sau hiện tại Đó là lý do tại

sao ‘những tuần lễ theo sau’ được xem là một với ‘những tuần lễ phía trước

chúng ta’

Điều chủ yếu của ví dụ này là nó không những cho thấy rằng không hề có

sự nghịch lý mà còn có thể đưa ra được tất cả những chi tiết tinh tế có liên quan: trong ẩn dụ THỜI GIAN LÀ VẬT THỂ CHUYỂN ĐỘNG, người ta có cách định

vị trước-sau của thời gian vì thời gian là vật thể chuyển động, và việc sử dụng một

cách nhất quán các diễn ngữ như theo sau, đi trước và đương đầu để chỉ thời gian

trên cơ sở ẩn dụ Toàn bộ cấu trúc ẩn dụ mang tính chi tiết và nhất quán này là một

bộ phận của ngôn ngữ cụ thể hằng ngày của chúng ta để nói về thời gian và nó cũng quá quen thuộc đến nỗi ta thường không chú ý đến nó

Tính tương hợp và tính nhất quán

Chúng tôi đã cho thấy rằng ẩn dụ THỜI GIAN LÀ VẬT THỂ CHUYỂN ĐỘNG có tính nhất quán nội tại nhưng chúng ta còn có cách khái niệm hóa vận động của thời gian

THỜI GIAN ĐỨNG YÊN VÀ CHÚNG TA CHUYỂN ĐỘNG XUYÊN QUA NÓ Khi chúng ta bước qua năm tháng …

Khi ta bước sâu vào thập niên 1981

Chúng ta tiến gần đến cuối năm

Ở đây ta có hai trường hợp phụ của ẩn dụ THỜI GIAN ĐI QUA CHÚNG TA: trường hợp thứ nhất, chúng ta chuyển động và thời gian đứng yên; trường hợp thứ hai, thời gian chuyển động và chúng ta đứng yên Điểm chung là hai trường hợp chuyển động đều dựa trên cơ sở là chúng ta với tương lai phía trước và quá khứ phía sau Điều này có nghĩa là cả hai trường hợp phụ trên đều thuộc về một ẩn

dụ và được trình bày qua sơ đồ sau:

Từ góc độ của chúng ta thời gian đi ngang qua chúng ta

từ trước ra sau

Thời gian là vật thể chuyển động Thời gian đứng yên và chúng ta di

và hướng về phía ta chuyển xuyên qua nó về hướng tương lai

Đây là một cách khác để nói rằng cả hai có cùng một cách kéo theo chính Hai ẩn

dụ này kéo theo rằng từ góc độ của chúng ta, thời gian đi ngang qua chúng ta theo hướng từ trước ra sau

Dù hai ẩn dụ không nhất quán với nhau (nghĩa là chúng không tạo nên một hình ảnh đơn nhất) nhưng cả hai ‘trùng khớp’ với nhau vì chúng cùng là tiểu loại của một loại lớn nên có chung cách kéo theo chính Có sự khác biệt giữa các ẩn dụ

tương hợp (khi hai ẩn dụ phù hợp với nhau) và các ẩn dụ nhất quán Chúng ta đã

thấy rằng các mối liên hệ giữa các ẩn dụ thường có thể liên quan đến tính tương hợp hơn tính nhất quán

Lấy một ẩn dụ khác làm ví dụ, ta được các câu sau:

TÌNH YÊU LÀ MỘT CHUYẾN ĐI

Hãy nhìn lại xem chúng ta đã tiến với nhau được bao xa rồi

Đôi ta đang đứng trước ngả rẽ

Chúng ta rồi sẽ phải đường ai nấy đi

Chúng ta không thể quay lại được

Tôi nghĩ rằng mối quan hệ này sẽ chẳng đến đâu cả

Chúng ta đang tiến đến đâu rồi?

Chúng ta đã bị kẹt đường rồi

Đó là một quãng đường dài, gập ghềnh

Mối quan hệ này là một ngõ cụt

Chúng ta chỉ mới vừa lăn bánh

Cuộc hôn nhân của chúng ta đang bị mắc cạn

Chúng ta đang đi chệch đường ray

Mối quan hệ này đang bị đắm

Ở đây, ẩn dụ về cơ bản là một chuyến đi và bao gồm các loại khác nhau như đi bằng xe hơi, tàu hỏa hay tàu thuyền

Chuyến đi

Đi xe hơi Đi tàu hỏa Đi tàu thuyền

quãng đường dài, gập ghềnh chệch đường ray mắc cạn

ngõ cụt bị đắm

lăn bánh

Chúng ta lại thấy rằng tất cả các ẩn dụ CHUYẾN ĐI không trùng khớp vào một hình ảnh đơn nhất Điều làm cho các ẩn dụ này tương hợp nhau là ở chỗ tất cả đều là các ẩn dụ về CHUYẾN ĐI dù rằng các phương tiện di chuyển có khác nhau Điều tương tự cũng xảy ra với ẩn dụ THỜI GIAN LÀ VẬT THỂ CHUYỂN

ĐỘNG, trường hợp này bao gồm các cách chuyển động khác nhau Do vậy thời

gian bay đi, thời gian bước nhẹ qua, thời gian vụt qua Nhìn chung, các khái niệm

ẩn dụ được định nghĩa không dựa trên cơ sở các hình ảnh cụ thể (bay, bước nhẹ

qua, đi xuôi theo con đường…) nhưng bằng các cách khái quát hơn như đi ngang qua

LÝ THUYẾT ( và LẬP LUẬN) LÀ TÒA NHÀ

Đó có phải là nền móng cho lý thuyết của anh không? Lý thuyết này cần được chống đơ thêm Lập luận này lung lay quá Chúng ta cần thêm chứng cớ thực tế hơn còn nếu không thì lập luận này sẽ rơi ra từng

mãnh Chúng ta cần xây dựng một lập luận mạnh mẽ cho việc này Tôi

chưa hình dung ra được hình dạng của lập luận này như thế nào Đây là một vài thực tế thêm nữa để chống đỡ cho lý thuyết này Chúng ta cần phải gia cố lý thuyết này bằng những lập luận vững chắc Lý thuyết này

sẽ đứng vững hoặc đổ tùy theo sức mạnh của lập luận đó Lập luận đổ

sụp Họ làm vỡ tung lý thuyết mới nhất của anh ta Chúng tôi sẽ cho

thấy rằng lý thuyết đó không có nền tảng Từ nào đến giờ chúng ta chỉ mới lắp ráp phần khung của lý thuyết

Ý TƯỞNG LÀ THỨC ĂN

Những gì hắn nói đọng lại một vị tởm lợm trong miệng tôi Tất cả những

gì trên tờ báo này là những thực tế thô ráp, những tư tưởng chưa chín và

những lý thuyết hâm đi hâm lại Có quá nhiều cứ liệu đến độ tôi không

làm sao tiêu hóa hết Tôi không sao nuốt nổi lời tuyên bố đó Lập luận

đó tanh tưởi quá Để tôi hầm nó một chút Bây giờ có một lý thuyết mà bạn có thể cắn ngập răng vào đấy Chúng ta cần phải để cho ý tưởng đó

ngấm từ từ xuống một chút Đó là thức ăn cho suy nghĩ của chúng ta

Anh ta là một độc giả phàm ăn Chúng ta không cần phải đút từng

muỗng cho sinh viên Hắn nhai ngấu nghiến quyển sách Hãy để cho ý

tưởng đó riu riu một ít lâu trên bếp sau  Đây là phần thịt của trang Hãy để cho ý tưởng đó đông lại một lúc Ý tưởng đó đã ủ men hằng năm

Liên quan đến việc sống và chết Ý TƯỞNG LÀ SINH VẬT, NGƯỜI hoặc THỰC VẬT

Ý TƯỞNG LÀ NGƯỜI

Thuyết tương đối sản sinh ra nhiều ý tưởng trong ngành vật lý Ông là

cha đẻ của ngành sinh học hiện đại Đó là đứa con tinh thần của ai vậy?

Hãy xem những ý tưởng của anh ta được đẻ ra như thế nào Những ý tưởng này lần lượt chết đi trong thời Trung cổ Ý tưởng của anh ta sẽ

sống mãi Ngành tâm lý tri nhận vẫn còn trong thời non trẻ Đó là một ý

tưởng cần được phục sinh Anh ta thổi một một luồng sinh khí mới vào ý

tưởng đó

Ý TƯỞNG LÀ THỰC VẬT

Những ý tưởng của anh ấy cuối cùng cũng kết trái Ý tưởng đó chết

ngay trên giàn nho Đó là một lý thuyết đang đâm chồi Phải mất vài

năm ý tưởng đó mới đơm hoa Anh ấy xem hóa học chỉ như ngọn chồi của vật lý Toán học có nhiều nhánh Những hạt mầm của ý tưởng vĩ đại của anh ta được vun trồng trong thời niên thiếu Cô ấy có một trí tưởng

tượng màu mỡ Đây là một ý tưởng mà tôi muốn vun xới trong trí óc của

bạn Hắn có một tâm hồn cằn cõi

Ý TƯỞNG LÀ SẢN PHẨM

Chúng tôi đang làm ra (đánh lên, xay xát, nghiền) những ý tưởng mới Chúng tôi đã tạo ra nhiều ý tưởng trong tuần này Anh ấy sản xuất những ý tưởng mới với tốc độ kinh ngạc Khả năng sản xuất về mặt tri thức của anh ta đã giảm đi trong những năm gần đây Chúng ta cần làm

bớt mép sần sùi của ý tưởng đó, mài nó đi, đánh cho nó láng Đó là một

ý tưởng thô ráp cần phải trau chuốt lại

Ý TƯỞNG LÀ HÀNG HÓA

Điều quan trọng là cách bạn đóng gói tư tưởng của mình Anh ấy chẳng chịu mua ý tưởng đó đâu Ý tưởng đó không ăn khách đâu Luôn có thị

trường cho những ý tưởng hay Đó là một ý tưởng không đáng giá Anh

ta là nguồn ý tưởng quý giá Tôi không thèm bỏ ra một đồng kền nào

cho ý tưởng đó Ý tưởng của bạn không có cơ may trong thị trường tri

năng lực Chúng ta đã sử dụng hết ý tưởng của mình Đó là một ý tưởng

vô dụng Ý tưởng đó sẽ sử dụng được lâu

Ý TƯỞNG LÀ THỜI TRANG

Ý tưởng đó đã hết mốt nhiều năm rồi Tôi nghe rằng xã hội học dạo này đang hợp thời Chủ nghĩa Marx hiện tại đang là thời trang ở Tây Âu Ý tưởng đó cũ rích! Khuynh hướng mới trong phê bình văn học Anh là gì? Các ý niệm không hợp thời trang không có chỗ trong xã hội ngày nay Anh ta giữ cho mình được hợp thời bằng cách đọc tờ điểm sách của báo New York Berkeley là trung tâm của tư tưởng tiên phong Ký hiệu học đã trở thành thanh lịch Ý tưởng cách mạng không còn thịnh hành ở Hoa kỳ Mốt Ngữ pháp cải biến đã tác động Hoa kỳ vào giữa thập niên

60 và vừa thành công ở Âu châu

HIỂU LÀ THẤY, Ý TƯỞNG LÀ NGUỒN SÁNG, DIỄN NGÔN LÀ PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN SÁNG

Tôi thấy được những gì anh đang nói Nó trông khác với quan điểm của tôi Cách nhìn của anh về điều đó ra sao? Tôi nhìn nó khác hẳn Bây giờ tôi đã có toàn bộ bức tranh Để tôi chỉ ra cho anh một điều Đó là một ý tưởng sâu sắc Đó là một nhận xét sáng chói Lập luận rõ ràng Đó là một cuộc thảo luận u ám Bạn có thể nào làm sáng tỏ nhận xét của mình không? Đó là một lập luận trong sáng Cuộc thảo luận không rõ ràng

TÌNH YÊU LÀ SỨC MẠNH VẬT CHẤT (ĐIỆN TRƯỜNG, TỪ TRƯỜNG, …)

Tôi cảm giác như có điện truyền qua chúng tôi Có những tia lửa Tôi như bị nam châm hút vào cô ấy Họ bị cuốn hút vào nhau không kìm được Họ bị hút vào nhau ngay lập tức Suốt cuộc đời anh ta quay vòng theo cô ấy Có một nguồn năng lượng không ngờ được trong mối quan

hệ của họ Họ đã mất đà



ND: old hat: nón cũ

TÌNH YÊU LÀ BỆNH NHÂN

Đó là mối quan hệ bệnh hoạn Họ có một cuộc hôn nhân lành mạnh Cuộc hôn nhân đã chết – không thể nào làm nó hồi sinh lại Cuộc hôn nhân của họ đang hồi phục Chúng tôi đang gượng dậy trở lại Mối quan hệ của họ đang rất ổn Họ có một cuộc hôn nhân mệt mỏi Cuộc hôn nhân của họ đang đến những bước cuối

TÌNH YÊU LÀ CƠN CUỒNG DẠI

Tôi si me cô ấy Cô ấy làm tôi phát rồ Anh ta thường nói say mê về cô nàng Anh ấy phát điên vì cô ta Tôi quả thật mê mẩn anh Harry Tôi

hóa dại vì nàng

TÌNH YÊU LÀ MA THUẬT

Cô ấy bỏ bùa mê cho tôi Phép màu đã tan biến Tôi bị bùa mê thuốc lú Nàng đã thôi miên tôi Anh ấy làm tôi ngẩn ngơ Tôi bị anh ấy mê hoặc Tôi bị cô ta hút hồn Cô nàng bị bỏ bùa

TÌNH YÊU LÀ CHIẾN TRANH

Anh ấy nỗi tiếng với những cuộc chinh phục chớp nhoáng Cô ấy chiến

đấu giành lấy anh ta nhưng cô tình nhân đã thắng cuộc Anh ta bỏ chạy trước cuộc tiến công của cô ấy Cô nàng theo đuổi anh ta không khoan

nhượng Anh ấy dần chiếm được lòng cô ta Anh ta đã chiến thắng giành lấy cô ta với cuộc hôn nhân Anh ấy chế ngự được cô ta Cô nàng

bị bủa vây bởi những chàng trai săn đuổi Anh ta trưng dụng cả sự giúp

đỡ của bạn cô ấy Anh ta làm cho mẹ cô ấy trở thành đồng minh của mình Đó là một sự liên minh không tương xứng mà tôi đã từng thấy

TÀI SẢN LÀ MỘT VẬT CHE DẤU

Anh ta đang đi tìm gia sản của mình Anh ta đang phô trương gia sản

mới tìm được của mình Anh ta là kẻ săn tài sản Cô ta là kẻ đào vàng

Anh ta đánh mất gia sản của mình Anh ta đang tìm kiếm của cải

QUAN TRỌNG THÌ LỚN

Đó là một ông to trong công nghiệp may Ông là một tên tuổi lớn trong giới nhà văn Đó là một ý tưởng lớn nhất tác động đến ngành quảng cáo suốt nhiều năm liền Đó chỉ là một tội nhỏ Đó chỉ là một lời nói dối vô hại bé nhỏ Tôi kinh ngạc trước tội ác to lớn này Đó là một trong những thời khắc vĩ đại nhất trong lịch sử Thế giới Thành tựu của anh ấy trùm

lên những

người thua sút hơn

NHÌN LÀ CHẠM VÀO, MẮT LÀ TỨ CHI

Tôi không thể rời mắt khỏi cô ta Anh ta ngồi đôi mắt gắn chặt vào máy truyền hình Mắt cô ta nhặt lấy từng chi tiết của mẫu Đôi mắt họ gặp

nhau Cô không chuyển ánh mắt mình ra khỏi khuôn mặt của anh Cô ta lướt ánh mắt lên mọi vật trong căn phòng Anh ấy muốn mọi thứ nằm trong tầm mắt của mình

ĐÔI MẮT LÀ VẬT CHỨA ĐỰNG CẢM XÚC

Tôi có thể thấy được nỗi lo sợ trong đôi mắt anh ta Đôi mắt anh ta

chứa đầy nỗi căm giận Đam mê chứa chan trong đôi mắt của cô Đôi

mắt anh ấy bộc lộ sự đồng cảm Cô ta không thể đẩy được nỗi sợ hải ra

khỏi đôi mắt mình Yêu thương lộ trên đôi mắt của anh Đôi mắt của cô tuôn trào cảm xúc

HIỆU ÚNG CẢM XÚC LÀ SỰ TIẾP XÚC VẬT CHẤT

Cái chết của mẹ đánh mạnh vào anh Ý tưởng đó đánh ngã tôi Cô nàng

là cú đo ván (nốc ao) Tôi bị choáng bởi sự thành thật của anh ta Điều

đó quả thật đã gây ấn tượng cho tôi Anh ấy đã để lại dấu vết của mình trên thế giới Tôi bị xúc động bởi nhận xét của anh ta Điều đó thổi tôi

bay đi

TÌNH TRẠNG VẬT CHẤT VÀ CẢM XÚC LÀ NHỮNG THỰC THỂ BÊN TRONG CON NGƯỜI

Anh ấy bị đau ở vai Đừng gieo bệnh cúm cho tôi Cái lạnh đã di chuyển

từ đầu xuống ngực tôi Cơn đau của anh ta đã khỏi Cơn buồn chán của

anh ta đã quay lại Trà nóng mật ong sẽ khử được cơn ho của bạn Anh

ấy không thể dằn được niềm vui của mình Nụ cười tắt khỏi khuôn mặt của anh Hãy lau sạch nụ cười khẩy khỏi bộ mặt đi, binh nhì! Nỗi sợ hãi của anh ta tiếp tục trở lại Tôi phải gạt phăng đi nỗi chán nản này – nó vẫn tiếp tục đeo bám Nếu bạn bị cảm lạnh, bạn mà uống nhiều thì trà sẽ

tống khứ được nó ra khỏi người bạn Không có một dấu vết nào về sự

hèn nhát trong con người anh ta Anh ta chẳng có một mãnh xương

lương thiện nào trong người

SỨC SỐNG LÀ CHẤT LIỆU

Cô ấy tràn đầy sinh lực và sức sống Cô ấy tràn ngập sức sống Anh ta

chẳng có chút sinh lực Tôi không còn một chút năng lượng nào vào lúc

cuối ngày Tôi cạn kiệt năng lực Việc đó đã lấy mất nhiều sức lực của

tôi

CUỘC ĐỜI LÀ VẬT CHỨA

Tôi đã có một cuộc sống đầy ắp Với anh ta cuộc đời này trống rỗng

Chẳng còn gì nhiều trong cuộc đời này cho anh ta Cuộc sống của cô ta