Nhất là đối với học sinh lớp 12, việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để đọc và phân tích các dữ liệu, rồi đi đến nhận biết kiến thức qua các trang bản đồ trong Atlat là rất cần thiết, giú
Trang 1PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1 L ý do chọn đề tài :
Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo đang là mục tiêu hàng đầu của ngành giáo dụcđào tạo Việt Nam Ngành giáo dục nhiều nước trên thế giới cũng đang nỗ lực đổi mới cả về nộidung và cả về phương pháp giáo dục - đào tạo với nhiều mô hình, biện pháp khác nhau nhằm
mở rộng qui mô, nâng cao tính tích cực trong dạy và học một cách toàn diện, để giúp ngườihọc hướng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Nội dung học tậpgắn với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, đáp ứng sự phát triển văn hoá xã hội Muốn vậycần phải nâng cao, cải tiến đồng bộ các thành tố liên quan trong giáo dục, trong đó phươngpháp dạy học là một thành tố quan trọng Đổi mới giáo dục ở Việt Nam với trọng tâm làchuyển từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm của quá trình dạy học sang dạy học định hướngvào học sinh Phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh là định hướng chung choviệc đổi mới phương pháp dạy học Ngành giáo dục phải đổi mới để đào tạo cho đất nước conngười có tri thức, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong côngnghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội
Môn Địa lí là một môn học cơ bản ở nhà trường phổ thông Đối với dạy học Địa lý ởnhà trường phổ thông thì bản đồ vừa là nguồn tri thức vừa là phương tiện dạy học không thểthiếu vì “bản đồ là alfa và omega của địa lí” Tuy nhiên, trên thực tế dạy học địa lí ở nhàtrường phổ thông không phải tất cả các giáo viên đều nhận thấy tầm quan trọng đặc biệt củabản đồ giáo khoa trong dạy học địa lí và biết cách sử dụng có hiệu quả bản đồ giáo khoa trongquá trình dạy học địa lí
Qua quá trình giảng dạy bộ môn Địa lý tại trường THPT Quảng La tôi nhận thấy rằng
do tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ đã cung cấp cho ngành Giáo dục nhiều phươngtiện tiên tiến khoa học như : Máy vi tính, máy chiếu, băng - đĩa hình…giúp cho việc giảng dạynâng cao hiệu quả Việc sử dụng Atlat để dạy kênh hình là vấn đề tuy không mới lạ nhưngcũng không ít khó khăn, song lại rất hấp dẫn học sinh và đem lại hiệu quả cao Giúp cho họcsinh chủ động tiếp thu những kiến thức theo nội dung bài học, ít phải ghi nhớ máy móc màhiệu quả cao
Đối với học sinh lớp 12 việc sử dụng Atlat để học tập là việc làm rất quan trọng và cầnthiết, tạo thói quen làm việc độc lập, sáng tạo cho các em Đồng thời, làm giảm tâm lí phải họcthuộc lòng, giúp các em học tập và làm bài kiểm tra có hiệu quả hơn, đặc biệt trong những kìthi THPT Quốc gia
Trang 2Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Nâng cao hiệu quả của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat cho học sinh trong quá trình dạy học Địa lí 12 – THPT”
2 Mục đích nghiên cứu.
Đề xuất các biện pháp rèn luyện kỹ năng sử dụng bản đồ cho HS trong dạy học địa lí 12một cách thích hợp, hiệu quả, góp phần nâng cao chất đào tạo ở trường THPT
Xây dựng hệ thống câu hỏi để dạy học trong chương trình Địa lí 12 để giáo dục học sinh
và tăng hiệu quả học tập của học sinh
3 Thời gian, địa điểm:
- Thời gian: Trong năm học 2016 – 2017
- Địa điểm: Khối lớp 12 – Trường THPT Quảng La – Hoành Bồ - Quảng Ninh
4 Đóng góp mới về mặt thực tiễn:
- Đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên ôn thi THPT Quốc gia
- Dùng cho học sinh tự nghiên cứu, học tập và làm bài kiểm tra có hiệu quả hơn
Trang 3PHẦN II: NỘI DUNG
1 Tổng quan
1.1 Cơ sở lí luận:
Trong các bộ môn khoa học đang dạy ở nhà trường môn nào cũng có một vai trò nhất định,giúp học sinh nâng cao nhận thức về tự nhiên và xã hội Môn Địa lí giữ một vị trí hết sức quan trọng, nó mở mang cho học sinh hiểu biết về thiên nhiên trên Trái Đất và cả ngoài Vũ trụ, hoạt động văn hoá, xã hội kinh tế của con người Giúp các em đi sâu nghiên cứu khoa học, tìm hiểu khám phá cấu trúc của Trái Đất, nguồn tài nguyên thiên nhiên, các yếu tố tự nhiên, xã hội để phát triển kinh tế, góp phần nâng cao đời sống nhân dân.…
Riêng ở trường THPT, mỗi môn học đều yêu cầu những đặc điểm riêng, cần các phương pháp giảng dạy thích hợp Môn Địa lí đã xác định phương pháp đặc trưng là sử dụng kênh hình
và kênh chữ trong việc dạy và học Song việc giảng dạy kênh chữ đã quen thuộc trong nhà trường, nhưng kênh hình mới được chú trọng trong những năm đổi mới phương pháp dạy học, nên việc vận dụng nó còn nhiều khó khăn bỡ ngỡ Nhất là đối với học sinh lớp 12, việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để đọc và phân tích các dữ liệu, rồi đi đến nhận biết kiến thức qua các trang bản đồ trong Atlat là rất cần thiết, giúp cho học sinh nhận thức đầy đủ kiến thức, tiếp thu nhanh, dễ hiểu Đồng thời tránh được phương pháp diễn giải dài dòng, từng bước gây hứngthú và ham mê học tập môn Địa lí cho học sinh
Ngoài ra còn một số phần mềm và các tài liệu khác như sơ đồ, biểu đồ, bảng số liệu thống
kê, phiếu học tập
1.2 Cơ sở thực tiễn:
Kĩ năng khai thác bản đồ nói chung và Atlat Địa lí Việt Nam nói riêng là kĩ năng cơ bảncủa môn Địa lí Nếu không nắm vững kĩ năng này thì khó có thể hiểu và giải thích được các sựvật, hiện tượng địa lí, khó có thể hiểu được mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí, đồng thờicũng rất khó tự mình tìm tòi các kiến thức địa lí khác Do vậy, việc rèn luyện kĩ năng làm việcvới bản đồ nói chung, Atlat Địa lí Việt Nam nói riêng, là không thể thiếu khi hoc môn Địa lí
Qua việc tìm hiểu trên các phương tiện thông tin, nhất là trong quá trình giảng dạy ởtrường THPT Quảng La và có dịp trao đổi tiếp xúc với một số trường phổ thông khác, tôi nhậnthấy:
Nhiều em coi môn Địa lí là môn học phụ, không hứng thú học tập, thể hiện ngay trongcách học của các em, ví dụ như các em chỉ nắm kiến thức ở mức độ ghi và vận dụng một cáchmáy móc, chưa tích cực độc lập suy nghĩ, chưa vận dụng được các kiến thức đã học một cáchsáng tạo vào bài học mới cũng như làm các bài tập Trình độ lĩnh hội và tự trau dồi kiến thứccủa các em còn thấp, việc hình thành các biểu tượng, các khái niệm của các em còn chưa vữngchắc, thiếu chính xác và không có tính hệ thống Các em chưa có khả năng tìm ra mối liên hệgiữa các sự vật, hiện tượng, các khái niệm ở các em chưa vững chắc, thiếu chính xác và không
có tính hệ thống Các em chưa có khả năng tìm ra các mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng
Trang 4trong mối liên hệ tập hợp Do đó, khi các em tự học, đa số các em chỉ học thuộc các câu chữtrong vở ghi hoặc trongsách giáo khoa, còn đối với Atlat các em lại không sử dụng tới; điều đódẫn tới tình trạng ghi nhớ máy móc, hoặc đối phó trước mắt với các bài kiểm tra đạt ở mức độthuộc bài
Các kĩ năng sử dụng bản đồ và làm các bài tập thực hành địa lí còn yếu, thậm chí cònchưa được hình thành Nhiều em trong giờ địa lí không chú ý, làm việc riêng…
Chất lượng chung của bộ môn do cách dạy, cách học ở trường phổ thông hiện nay chưađáp ứng yêu cầu của chương trình đối mới giáo dục
Đó là kết quả của quá trình thiếu vắng bản đồ Qua quá trình điều tra lấy ý kiến học sinh tạitrường THPT Quảng La thấy rằng
- Tái hiện được kiếnthức
- Bài học trở nên sinhđộng, tạo hứng thú
Trang 5- Mức 3 -19%
6 Các hoạt động của
em trên lớp?
- Nghe GV giảng vàghi chép
Để nâng cao hiệu quả của việc sử dụng bản đồ địa lí theo ý kiến đề xuất cảu các em cầnphải:
- Thường xuyên sử dụng
- Cập nhật bản đồ
- Sử dụng đa dạng các bản đồ
- Bổ sung nhiều bản đồ
- Có nhiều biểu tượng trên bản đồ gắn với thực tế
- Kết hợp sử dụng nhiều phương tiện dạy học
Như vậy qua điều tra khảo sát tai trường THPT Quang La cho thấy việc sử dụng BĐGKđối với học sinh lớp 12 chưa thực sự hiệu quả Việc dạy và học coi ban đồ là một nguồn trithức chưa được coi trọng do nhiều nguyên nhân trong đó chủ yếu do cơ sở vật chất còn thiếu,phương pháp dạy chưa tạo hứng thú với học sinh, năng lực học của học sinh còn hạn chế Vì lẽ
đó mà việc đổi mới hiện nay là rất cần thiết, nó đòi hỏi cả GV và HS cần nỗ lực hơn để hoànthành mục tiêu đổi mới
2 Nội dung vấn đề nghiên cứu:
2.1 Tầm quang trọng của Atlat Địa lí Việt Nam trong việc giảng dạy và học tập môn Địa
Trang 6b/ Bản đồ dùng cho các ngành kinh tế : Nông nghiệp chung, nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷsản, công nghiệp chung, công nghiệp, giao thông, thương mại, du lịch.
Vùng Đồng bằng sông Cửu Long
* Trong mỗi vùng đều có bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế và biểu đồ GDP so với cảnước
* Trong một trang bản đồ của Atlat thể hiện nhiều yếu tố:
- Yếu tố tự nhiên : Địa hình, đất đai, khoáng sản, sông ngòi, khí hậu, sinh vật…
- Yếu tố kinh tế, xã hội : Dân cư, hành chính, các ngành kinh tế, các vùng kinh tế
* Trong một trang bản đồ của Atlat còn thể hiện:
- Hình thể của cả nước, một vùng hay hai vùng liền kề nhau
- Một số biểu đồ như dân số qua các năm, cơ cấu, mật độ dân số, hay biểu đồ biểu hiệngiá trị sản xuất các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản, công nghiệp…
- Một số hình ảnh quan trọng của những địa phương, sản xuất kinh tế, hoạt động vănhoá…
2.1.2 Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam :
+ Do bố cục của Atlat rất phong phú, nên có thể giúp cho việc giảng dạy môn Địa líđạt hiệu quả:
- Trong phương pháp sử dụng kênh hình để dạy và học môn Địa lí thì kỹ năng sử dụngAtlat là phức tạp hơn cả, vì nó là phương tiện để phục vụ cho nội dung bài giảng Mỗi trangbản đồ trong Atlat chứa đựng những kiến thức cụ thể và rất phong phú, mang đặc trưng của bộmôn
- Atlat Địa lí Việt Nam được dùng để giảng dạy và học tập môn Địa lí cho các bài ởnhiều khối lớp khác nhau như lớp 8; lớp 9 và cả các lớp của THPT Nhưng trong từng bài cụthể mức độ khai thác, sử dụng Atlat không giống nhau Đối với học sinh lớp 12, đòi hỏi kỹ
Trang 7năng sử dụng Atlát phải thành thạo và được rèn luyện một cách thường xuyên qua từng tiếthọc
Trong chương trình Địa lí lớp 12 có bài chỉ cần sử dụng một trang bản đồ trong Atlat,nhưng cũng có bài phải sử dụng nhiều trang bản đồ khác nhau, song lại có trang Atlat dùng đểdạy và học được nhiều bài Vì vậy khi giảng dạy Địa lí lớp 12 ta nên tích cực rèn luyện chohọc sinh kỹ năng sử dụng Atlat để các em biết cách khai thác kiến thức qua từng trang bản đồcủa Atlat là rất cần thiết để các em vận dụng lâu dài sau này
2.1.3 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu các nội dung trong bản đồ của Atlat để rút ra đặc điểm của các yếu tố tự nhiên, xã hội.
Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu các ngôn ngữ của
nó là việc hết sức quan trọng Trong Atlat ngôn ngữ được dùng là những quy định thống nhất,chính xác về màu sắc, ký hiệu, tỷ lệ của bản đồ Ngay từ trang đầu tiên của Atlat, giáo viêncần hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu và nắm vững các quy ước ở mục chú giải để có thể đọcnhanh, đúng bản đồ và từ đó phân tích chính xác hơn
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh khi đọc bất cứ một bản đồ nào phải đọc :
- Tên bản đồ trước để hình dung ra nội dung của bản đồ
- Đọc phần chú giải để hiểu rõ các kí hiệu được dùng cho bản đồ đó
- Sau đó sẽ tìm hiểu các kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên bản đồ, biểu
đồ trong Atlat Từ đó rút ra những nhận xét về các yếu tố của tự nhiên và kinh tế - xã hội theotừng nội dung của bài học
2.2 Các phương pháp rèn luyện ký năng cho học sinh
2.2.1 Khai thác bản đồ, biểu đồ trong Atlat để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu kiến thức địa lí về dân cư
+ Hiểu được ngữ hệ và các nhóm ngôn ngữ của các dân tộc
b- Phân tích các bản đồ, biểu đồ trang 15 của Atlat (dạy từ bài 16-17 SGK) rút ra kết luận vềđặc điểm dân cư và nguồn nhân lực nước ta:
Trang 8+ Dựa vào màu sắc của bản đồ, phân tích mật độ dân số: Nước ta có mật độ dân số caonhưng phân bố không đều (tập trung đông ở Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông CửuLong, đặc biệt mật độ dân số ở các thành thị rất cao, thưa thớt ở miền núi nhất là vùng Tâynguyên).
+ Phân tích biểu đồ phát triển dân số nước ta qua các năm, từ đó học sinh nhận thứcđược: Dân số nước ta đông, gia tăng nhanh từ đầu thế kỷ XX đến nay (Năm 1960 có khoảng30,17 triệu người Năm 1989 có 64,41 triệu người Năm 1999 có 76,3 triệu người Năm 2003
có khoảng 80,9 triệu người, năm 2007 có khoảng 85,97 triệu người)
+ Phân tích tháp tuổi trong biểu đồ để rút ra kết luận: Dân số nước ta có kết cấu dân sốtrẻ, giải thích xu hướng thay đổi cơ cấu theo độ tuổi ở nước ta So sánh được giới tính giữanam và nữ tương đối cân bằng
+ Qua biểu đồ sử dụng lao động theo ngành, học sinh có thể nhận thức được : Nước ta
có nguồn lao động dồi dào, tỷ lệ lao động trong nông - lâm - thuỷ sản chiếm tỷ lệ cao, côngnghiệp và dịch vụ còn thấp
2.2.2 Phân tích bản đồ trong Atlat để rút ra nhận định tình hình phát triển của các ngành kinh tế nước ta.
Ví dụ 1: Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để tìm hiểu tình hình sản xuất nông nghiệp của nước
ta
+ Bản đồ trang 11 (Dạy bài 21): Giáo viên hướng dẫn học sinh nghiên cứu:
Đặc điểm tài nguyên đất : Đất phù sa tập trung ở lưu vực sông Hồng và sông Cửu Long,miền Duyên hải MiềnTrung để trồng lúa nước và các cây công nghiệp ngắn ngày Đất Feralittập trung chủ yếu ở miền núi và trung du, phù hợp với việc phát triển các cây công nghiệp dàingày như : chè, cà fê, cao su, hồ tiêu… Đồng thời phản ánh tài nguyên sinh vật phong phú và
đa dạng Bên cạnh đó có thể tìm hiểu tài nguyên nước rất phong phú của nước ta do có hệthống sông ngòi chằng chịt và nhiều đầm hồ
+ Atlát trang 9 : Nói lên đặc điểm của nhân tố khí hậu của nước ta (Lượng mưa, nhiệtđộ) phân hoá từ Bắc vào Nam Các loại gió mùa hoạt động trên lãnh thổ nước ta
+ Bản đồ khái quát chung về nông nghiệp trang 18 (Dạy bài 21): Học sinh tìm hiểuđược hiện trạng sử dụng đất, sự phân vùng nông nghiệp của nước ta
Qua biểu đồ học sinh có thể lập được bảng giá trị sản xuất các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản qua các năm (đơn vị: tỷ đồng)
Trang 9Năm Tổng sản lượng Nông nghiệp Lâm nghiệp Thuỷ sản
Nhìn bảng số liệu học sinh có thể phát hiện được sự tăng trưởng của các ngành qua cácnăm đó
+ Bản đồ trang 19 Atlat học sinh tìm hiểu và phát hiện:
- Ngành trồng trọt : Tổng diện tích trồng lúa và hoa màu (diện tích trồng cây lươngthực), diện tích trồng cây công nghiệp mà học sinh có thể tìm trên bản đồ
Như vậy từ nội dung sách giáo khoa kết hợp đọc bản đồ trong Atlat, học sinh nhận thứcsâu hơn, rộng hơn những nội dung các em học sinh cần lĩnh hội, không phải ghi nhớ máy móc,không cần học thuộc lòng những kiến thức mà có thể tìm ngay trong bản đồ, giúp cho học sinhhoạt động trí tuệ hợp lý hơn
- Ngành chăn nuôi : Dựa vào kỹ năng sử dụng Atlat như trên, học sinh sử dụng biểu đồtrang 19 của Atlat để trình bày giá trị sản lượng của ngành chăn nuôi gia súc và gia cầm tăngtrưởng mạnh qua các năm 2000, 2005,2007
Ví dụ 2: Dùng Atlat Địa lí Việt Nam để học sinh tìm hiểu sự phân bố lâm nghiệp (các
loại rừng) và thuỷ sản của nước ta (Bài 14 - SGK Địa lí CB12)
Để trình bày được nội dung trên ta hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua cáctrang bản đồ, biểu đồ trang 20 của Atlat Cụ thể là:
+Tổng diện tích rừng nước ta qua các năm 2000,2005, 2007 và giá trị sản xuất lâmnghiệp của các tỉnh năm 2007
+ Sự phát triển của ngành thuỷ sản:
- Về sản lượng thuỷ sản của cả nước qua các năm 2000, 2005, 2007
Ví dụ 3: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình phát triển và phân bố tổ chức
lãnh thổ công nghiệp ở nước ta (Bài 28 – SGK Địa lí CB12)
+ Atlát trang 8: Giúp cho học sinh tìm hiểu về tài nguyên khoáng sản của nước ta đểphát triển công nghiệp
+ Khi giảng dạy nội dung về ngành công nghịêp ta phải hướng dẫn cho học sinh biết sửdụng bản đồ công nghiệp chung trang 21 Atlat, cách thực hiện như sau:
- Học sinh đọc kỹ, hiểu về ngành công nghiệp, các trung tâm công nghiệp trong phầnchú thích
Trang 10- Khai thác kiến thức trên lược đồ, biểu đồ thấy rõ đặc điểm phân hoá công nghiệpnước ta như thế nào?
+ Qua phần hướng dẫn kỹ năng sử dụng Atlat, học sinh nhanh chóng nhận thức được:
- Giá trị sản xuất công nghiệp của nước ta tăng liên tục từ 336,1 nghìn tỉ đồng (2000)lên 1469,3 nghìn tỉ đồng (2007)
- Công nghiệp nước ta phân bố không đều trên khắp lãnh thổ mà tập trung theo từngkhu vực, từng vùng như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ
- Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước phân theo thành phần kinh tế
- Cơ cấu các ngành công nghiệp trọng điểm của nước ta, giá trị sản xuất của các ngànhcông nghiệp, những trung tâm công nghiệp lớn là TP Hồ Chí Minh và Hà Nội
+ Phân tích bản đồ trang 22 học sinh có thể nhận biết được một số ngành công nghiệptrọng điểm như : Công nghiệp năng lượng, công nghiệp cơ khí luyện kim, điện tử - tin học, hoáchất, công nghiệp hàng tiêu dùng, công nghiệp thực phẩm…
Ví dụ 4: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình hoạt động các ngành dịch vụ
Giao thông đường bộ ngày càng phát triển
Giao thông đường thuỷ, đường sắt vận chuyển khối lượng hàng hoá cao
Tuyến đường bay trong nước, quốc tế ngày càng phát triển
- Các hoạt động thương mại như : Nội thương (Biết được số người kinh doanh, hànghoá bán lẻ qua các năm …), ngoại thương (Cơ cấu giá trị các mặt hàng xuất khẩu giữa côngnghiệp – nông nghiệp – thuỷ sản và tỷ trọng các mặt hàng nhập khẩu so với xuất khẩu)
- Vai trò của ngành du lịch rất quan trọng trong cơ cấu kinh tế nước ta, tiềm năng to lớncủa ngành du lịch được thể hiện qua các trung tâm du lịch quốc gia, vùng, các điểm du lịchtrong cả nước, số lượng khách du lịch và doanh thu từ du lịch từ năm 1995 đến năm 2007 Cơcấu khách du lịch quốc tế với Việt Nam năm 1995, năm 2007
Tài nguyên du lịch phong phú của nước ta như: Di sản văn hoá thế giới, di sản lịch sửcách mạng, di tích lịch sử cách mạng, các làng nghề truyền thống…
+ Phân tích bản đồ trang 26 học sinh nắm được:
Trang 11- Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của vùng Trung du và miềnnúi Bắc Bộ Từ đó có thể so sánh được đặc điểm tài nguyên của hai tiểu vùng Đông Bắc & TâyBắc.
- Thấy được mối liên hệ: sự phân bố tài nguyên thiên nhiên và hình thành khu côngnghiệp, GDP của vùng Trung du miền núi phía Bắc so với cả nước, sự phân bố các trung tâmcông nghiệp lớn của vùng Các ngành công nghiệp trọng điểm có mối liên hệ như thế nào đếngiao thông, sông ngòi, nguồn tài nguyên
- Đọc được các loại khoáng sản, nắm được vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, sông ngòi,khí hậu, tài nguyên thiên nhiên của vùng Đồng bằng Sông Hồng và giải thích được tại sao ởđây đông dân cư, GDP của Đồng bằng sông Hồng so với cả nước, đây là vùng kinh tế trọngđiểm phía Bắc
* Qua các phân tích trên ta thấy rằng: Khi tìm hiểu một số kiến thức về kinh tế - xã hội,việc sử dụng Atlat đã giúp cho học sinh có phương pháp tiếp thu kiến thức chủ động so vớicách học thụ động trước đây Học sinh tự tìm hiểu các kiến thức cần thiết, bổ ích, ít phải thuộclòng các kiến thức một cách máy móc, tầm nhìn khoa học của học sinh được mở rộng hơn
Như vậy việc khai thác kiến thức qua bản đồ, biểu đồ, học sinh nhận thức kiến thức địa
lí một cách nhẹ nhàng, đơn giản, tăng thêm hứng thú, trên cơ sở đã mã hoá các thông tin bằng
ký hiệu, mầu sắc, kích thước làm cho học sinh say mê học môn Địa lí hơn
2.2.3 Phân tích bản đồ, biểu đồ để rút ra nhận định về tình hình phát triển kinh tế của các Vùng kinh tế nước ta.
Trong chương trình Địa lí lớp 12 nội dung về kinh tế xã hội chia theo các vùng:
Nội dung kiến thức quan trọng của chương trình Địa lí 12 là nghiên cứu các vùng Kinh
tế Vấn đề phát triển kinh tế của mỗi vùng vừa thể hiện đặc điểm chung của cả nước, vừa thểhiện tính chất đặc thù riêng của từng vùng Vì vậy khi trình bày nội dung kiến thức của vùngđòi hỏi phảỉ có kỹ năng sử dụng nhiều trang Atlat để tìm hiểu kiến thức Giáo viên cần hướngdẫn học sinh làm như sau:
- Trước hết học sinh phải xác định vị trí, ranh giới của vùng Dựa vào bản đồ trong Atlatxác định vị trí: phía Bắc, phía Nam, phía Đông, phía Tây giáp đâu?
- Xác định đặc điểm tự nhiên : Địa hình, khí hậu, sông ngòi…
- Từ những đặc điểm trên, tìm thuận lợi khó khăn cho việc phát triển kinh tế của vùng
- Sau đó dựa vào bản đồ để phát hiện được các tiềm năng, các thế mạnh kinh tế của vùngđó
Trang 12Ví dụ1 : Dựa vào átlát trang 26 xác định vị trí địa lí của vùng Đồng bằng sông Hồng:
+ Xác định quy mô của vùng phía Bắc và phía Tây giáp vùng Trung du và miền núiBắc Bộ Phía Nam giáp vùng Bắc Trung Bộ, phía Đông giáp biển Đông
+ Từ đó rút ra ý nghĩa của vị trí địa lí trong việc phát triển kinh tế của vùng:
- Đây là vùng kinh tế trọng điểm, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp lúa nước, côngnghiệp, giao thông vận tải đi các nơi trong nước Đồng thời ngành thuỷ - hải sản có nhiều điềukiện thuận lợi để phát triển Bên cạnh đó ngành giao thông đường bộ, đường thuỷ, đường biển,đường hàng không đều phát triển thuận lợi Ngành du lịch cũng có rất nhiều tiềm năng
- Về khí hậu trong vùng là nhiệt đới gió mùa, có đủ bốn mùa: xuân, hạ, thu , đông Mùanóng có gió mùa Đông Nam từ biển thổi vào đem theo nhiều hơi nước gây mưa nhiều thuận lợisản xuất nông nghiệp Nhưng kèm theo bão lũ ảnh hưởng đến sản xuất Mùa lạnh có gió mùaĐông Bắc lạnh và khô giúp ta trồng được các cây ôn đới, nhưng cũng gây những khó khăn lớnnhư sương muối
- Tình hình phân bố dân cư của vùng (Sử dụng bản đồ dân số trang 15 Atlat) để nhậnthức được : Đồng bằng sông Hồng có dân số đông nhưng phân bố không đều, nơi đông dânnhất là Thủ đô Hà Nội
Tóm lại đây là vùng kinh tế phát triển toàn diện có nền nông nghiệp, công nghiệp, dịch
vụ đều phát triển mạnh
Ví dụ 2 : Dựa vào átlát trang 29 xác định vị trí địa lí của vùng Đồng bằng sông Cửu Long:+ Sử dụng trang 29 Atlat : Xác định quy mô, ranh giới của vùng :
- Phía Bắc giáp Cam Pu Chia, phía Tây Nam là vịnh Thái Lan, phía Đông Nam là biển Đông
+ Học sinh rút ra ý nghĩa của vị trí địa lí trong việc phát triển kinh tế của vùng:
- Đây cũng là vùng kinh tế trọng điểm, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp lúa nước,công nghiệp Đồng thời ngành thuỷ - hải sản có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển
- Đặc biệt là ngành du lịch sinh thái là một tiềm năng lớn, mở ra hướng phát triển mớicho ngành du lịch nước ta
- Đây là vùng kinh tế trọng điểm, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp lúa nước, côngnghiệp, giao thông vận tải đi các nơi trong nước Đồng thời ngành thuỷ - hải sản có nhiều điềukiện thuận lợi để phát triển Phân tích bản đồ trang 8 Atlat học sinh rút ra nhận xét về đặcđiểm và sự phân bố các loại đất ở Đồng bằng sông Cửu Long
Trang 13- Khí hậu trong vùng mang tính chất cận xích đạo, một năm có hai mùa rõ rệt là mùamưa và mùa khô.Mùa mưa nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, tạo điều kiện cho vùng trồng được nhiềucây ăn quả nhiệt đới, nhiều cây đặc sản như : soài, sầu riêng, dừa, măng cụt…
- Dân cư trong vùng đứng thứ hai trong cả nước, sau vùng Đồng bằng sông Hồng.Ngoài người Kinh còn có người Khơ Me, người Chăm, người Hoa cùng sinh sống và xây dựnginh tế của vùng Tuy nhiên trình độ dân trí chung của vùng chưa cao bằng vùng Đồng bằngsông Hồng, tỷ lệ dân thành thị còn thấp
Tóm lại đây cũng là vùng kinh tế phát triển toàn diện, tuy nhiên nông nghiệp vẫn là thếmạnh của vùng, nơi xuất khẩu gạo cao nhất nước ta…
Tương tự ta có thể hướng dẫn học sinh tìm hiểu các vùng kinh tế khác dựa vào các trangbản đồ trong Atlat
* Tóm lại khi phân tích tình hình phát triển kinh tế - xã hội mỗi vùng chúng ta phải xácđịnh xem nên sử dụng bản đồ nào, từ đó ta khai thác kiến thức gì theo trình tự : đặc điểm tựnhiên, xã hội, tình hình phát triển kinh tế của mỗi vùng Mỗi kiến thức địa lí tự nhiên, xã hội,kinh tế của từng vùng nói riêng và cả nước nói chung đều chứa đựng trong các trang bản đồcủa Atlat Mỗi ước hiệu đều nói lên một kiến thức địa lí, giáo viên cần cho học sinh tìm hiểu
kỹ ngôn ngữ của bộ môn Địa lí mà các em cần ghi nhớ chính là các ký hiệu, ước hiệu này
2.2.4 Rèn luyện kỹ năng sử dụng hình ảnh trong Atlat để khắc sâu kiến thức của bài học.
Trong một số bài có những hình ảnh minh hoạ có thể sử dụng hình ảnh trong Atlat để
hỗ trợ cho nội dung của bài
Ví dụ 1: Dạy về nông nghiệp, hướng dẫn học sinh quan sát hình ảnh thu hoạch lúa, thuhoạch chè, chăm sóc cây hồ tiêu Giáo viên có thể khắc sâu cho học sinh : Trong sản xuất nôngnghiệp cây lúa là cây chủ đạo cả về diện tích, sản lượng, năng suất, sản lượng Việt Nam lànước xuất khẩu gạo đứng thứ 2 trên thế giới Bên cạnh đó cây chè, cây hồ tiêu là những câycông nghiệp mang lại giá trị kinh tế cao Qua đó học sinh có thể tự rút ra thế mạnh trong nôngnghiệp của nước ta là gì?…
Ví dụ 2: Dạy về công nghiệp Việt Nam có 2 hình ảnh về : Khai thác than ở Quảng Ninh
và dây chuyền sản xuất trong nhà máy dệt Qua đó giáo viên có thể nhấn mạnh cho học sinhthấy thế mạnh công nghiệp nặng là khai thác than Công nghiệp nhẹ là công nghiệp dệt Cácngành công nghiệp này đã mang lại hiệu quả kinh tế lớn cho đất nước
Trang 14Ví dụ 3: Về thương mại cho học sinh quan sát hình ảnh, chợ Bến Thành ở TP Hồ ChíMinh và phiên chợ vùng cao, để nhận biết được các hoạt động dịch vụ ở nơi đô thị sầm uất vàmột nơi vùng cao ít người, nhưng đều phục vụ cho đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân.
Để phát huy được vai trò quan trọng của tập Atlat cho học sinh học tập môn Địa lí, thìviệc phân tích khai thác phải có trình tự, phải biết khai thác những chi tiết nào, những yếu tốnào và trên bản đồ nào là phù hợp nhất Tuỳ theo từng bài cụ thể ta có thể sử dụng một haynhiều trang bản đồ để phục vụ cho việc tìm kiếm thông tin thật khoa học, chính xác
Việc rèn luyện kỹ năng sử dụng Atlat cho học sinh lớp 12 là rất quan trọng và hết sứccần thiết Đây không những là phương tiện tìm hiểu kiến thức và còn phát huy được trí lực họcsinh đồng thời kích thích học sinh say mê học tập môn Địa lí vì nó rất hấp dẫn tính tò mò, hamhiểu biết của học sinh
2.2.5 Sử dụng Atlat trong làm bài kiểm tra.
- Thông thường các câu hỏi gắn với Atlat có dạng “ Dựa vào Atlát Địa lí Việt Nam vàkiến thức đã học…”
Với những câu hỏi kiểu này, nhiều thí sinh chỉ dựa vào một trong hai cơ sở trên (hoặc làriêng Atlát, hoặc là riêng kiến thức) để làm bài Việc làm đó không thể trình bày kiến thức mộtcách đầy đủ Nếu chỉ dựa vào kiến thức đã học, thì nhiều kiến thức từ Atlát bị bỏ sót, đặc biệtcác kiến thức về sự phân bố cụ thể, mối quan hệ về mặt không gian lãnh thổ về các sự vật, hiệntượng địa lí…Nhưng nếu chỉ dựa vào Atlat, nhiều kiến thức như tình hình phát triển, nguyênnhân phát triển, về đường lối, chính sách…không được đề cập đến một cách đầy đủ và hợp lí
- Làm việc với Atlát Địa lí Việt Nam, cũng cần chú ý đến việc phân tích các biểu đồ, sốliệu…Đó là các thành phần bổ trợ làm rõ nội dung của đối tượng địa lí
Ví dụ: Các câu hỏi kiểm tra sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam
Câu 1 Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam, trang Hành chính, cho biết hai tỉnh ở vùng Đông
Nam Bộ giáp với Campuchia là
A Tây Ninh, Bình Dương B Bình Dương, Bình Phước
C Tây Ninh, Bình Phước D Bình Phước, Đồng Nai
Câu 2 Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam, trang Kinh tế chung, cho biết khu kinh tế cửa khẩu
không thuộc vùng Trung du miền núi Bắc Bộ là
Câu 3 Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam, trang Nông nghiệp chung cho biết phần lớn diện tích
đất trồng cây công nghiệp lâu năm và cây ăn quả của nước ta tập trung ở vùng