Sáng kiến kinh nghiệm Dạy truyện ngụ ngôn như thế nào để đạt hiệu quả cao

Tuy nhiªn gi÷a hai thÓ lo¹i cã sù kh¸c biÖt s©u s¾c : thÇn tho¹i th× nh»m gi¶i thÝch, suy t«n nguån gốc các loài, những đặc điểm tự nhiên trong cấu tạo hình thể, màu sắc...của các loài, [r]

A Phần mở đầu

I Lí do chọn đề tài

Thiên chức của văn chương là hướng thiện con người Điều này thì ai cũng biết Cũng thế, khả năng của văn chương là định hình những ý tưởng mơ hồ, bồng bềnh trong tâm trí, ám ảnh suốt bao năm mà ta chưa thể cắt nghĩa hoặc khuôn nó thành một diện mạo cụ thể Điều này thì ai cũng biết Lại nữa, hình thể của văn chương không phải bất biến, sẽ luôn thay hình đổi dạng, sẽ luôn tái sinh Nhà văn khai sinh ra tác phẩm, ban cho nó hình hài, khả năng tồn tại còn ngươì

đọc thì giúp nó hình thành, bộc lộ tính cách Khả năng tồn tại của văn chương muôn đời vẫn là niềm tri âm, tri kỉ ấy Điều này thì ai cũng biết

Nhưng dẫu mọi quan điểm, lí thuyết văn học đã trở nên dễ hiểu với tất thảy mọi người thì tác phẩm trở nên nhàm chán, không đọc cũng biết nó nói gì Quan niệm như thế thật là sai lạc Văn chương đích thực sẽ mãi mẫi luôn mới, tựa khóm hồng kia chỉ bấy nhiêu sắc màu hương vị, nhưng hàng ngày, hàng giờ vẫn lay động lòng ta, khiến ta bồi hồi day dứt Trái đất muôn đời vẫn chỉ bấy nhiêu

đất đá, sông biển nhưng diện mạo của nó huy hoàng hơn bởi các kĩ sư biết biến các vật liệu vô tri kia thành những chất liệu kết dính để dựng lên những kim tự tháp, những đền đài miếu mạo, những toà cao ốc sừng sững vươn trời xanh Thái

độ của chúng ta với văn bản văn chương cần giống với thái độ của các kĩ sư kia: Phải sáng tạo, phải xử lí chất liệu văn chương , xâm nhập vào cõi huyền diệu, dựng nên những hình hài nghệ thuật mới của riêng mình

Tác phẩm văn chương, một khi đã khẳng định được sự tồn tại thì bao giờ cũng phải chuẩn bị cho mình một khả năng độc đáo, một phương diện khác biệt không thể lẫn vào đâu được Thông thường người ta gọi đó là nét đặc trưng hay sự cá biệt của tác phẩm Có tác phẩm cốt truyện rất hay, có tác phẩm thì lời kể điêu luyện, có tác phẩm thì nhân vật độc đáo Nhiệm vụ của chúng ta là phải phát hiện ra đặc trưng của từng thể loại, điểm sáng của từng văn bản để sau khi học xong tác phẩm học sinh phải trả lời được câu hỏi: Cái còn đọng lại trong tâm hồn

là gì? Nếu học xong một kiệt tác mà chẳng thấy hay ho, chẳng nhớ được gì thì coi như việc học đã thất bại Điều đó không chỉ dành riêng cho những văn bản hiện đại với nhiều tình tiết hấp dẫn mà ngay cả với văn học dân gian cũng vậy Mỗi cảnh vật, mỗi con người trong truyện cổ dân gian đều gần gũi, thân thiết với đời sống tâm hồn của người dân Việt Nam Mỗi truyện đều có sắc thái ý vị riêng của nó Đọc hàng trăm truyện cổ tích của bất cứ dân tộc nào trên thế giới,

ta cũng nhận thấy một ý tưởng cuối cùng là cái xấu phải bị trừng trị, cái đẹp phải lên ngôi Đọc những câu chuyện cười thì phải có yếu tố gây cười, có khi thì hả

hê, sảng khoái, khi thì đả kích, chua cay Gấp trang sách về truyện ngụ ngôn

dạy truyện ngụ cũng như dạy các loại truyện khác, cần phải bám vào đặc trưng thể loại, cần phải hiểu đằng sau mỗi câu chữ ấy là một thái độ gì Vậy dạy truyện ngụ ngôn như thế nào để đạt hiệu quả cao, đó chính là vấn đề tôi muốn đề cập đến trong đề tài này

IV Đóng góp mới về lí luận và thực tiễn

Khi dạy văn trong nhà trường, giáo viên thường dạygiảng thơ hơn giảng văn bởi nhiều yếu tố: Giọng giảng, vốn hiểu biết, sự kết hợp giữa các yếu tố nghệ thuật làm toát lên nội dung Muốn giảng một bài thơ hay giáo viên cần chọn từ ngữ, hình ảnh, các điểm sáng về nghệ thuật trong bài thơ Nói như thế không có nghĩa là dạy văn dễ hơn Dạy văn cũng cần chú ý đến ngôn từ, hình ảnh, nhân vật, cốt truyện ở những tác phẩm văn học dân gian ( Ví dụ như truyện ngụ ngôn) thì cốt truyện có phần đơn giản hơn, tính cách nhân vật ít phức tạp hơn song cái đích cuối cùng mà người ta muốn hướng tới là một bài học luân lí, một kinh nghiệm sống Chúng ta có thể dễ dàng tìm ra được bài học ấy song để nó thấm nhuần vào con tim, khối óc của mỗi con người thì lại là một vấn đề không

dễ một chút nào Vì sao? Vì nếu như người giáo viên dạy sử quan tâm đến những

sự kiện, người dạy toán quan tâm đến những con số lạnh lùng thì dạy văn không chỉ cần đến kiến thức mà thêm vào đó là những cảm xúc, là sự rung động của con tim, là sự cảm nhận của tâm hồn Dạy văn cần đến không khí chất văn trong lớp học, trong mỗi người thầy và trò Người dạy văn cần phải biết gợi mở ra những điều bí ẩn đằng sau mỗi câu chữ lặng yên trên trang giấy, để chúng lên tiếng, đối thoại với từng học sinh Người giáo viên dạy văn phải làm sao cho học sinh cảm thụ được cái đẹp của văn chương và cái chất văn ấy thấm nhuần vào cuộc đời mỗi học sinh để các em biết phô diễn cái đẹp ấy trên những trang giấy

và trong lời nói hàng ngày

Muốn vậy, người giáo viên phải đam mê đi tìm đáp số cho mỗi bài giảng và phải tổ chức được lớp học, tạo được không khí văn chương, hướng cho các em tự tìm đến bến bờ của sự khám phá và sáng tạo Nhưng thực hiện nhiệm vụ này không hề đơn giản vì thầy sẽ gặp rất nhiều khó khăn Thời gian có hạn, số lượng học sinh đông, sự chuẩn bị của học sinh không phải lúc nào cũng chu đáo Để giải quyết khó khăn này, người thầy phải đổi mới cách soạn, cách dạy làm sao cho hiệu quả Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi xin trình bày một vài suy nghĩ của mình: Làm thế nào để dạy truyện ngụ ngôn đạt hiệu quả cao

B Phần nội dung

I Chương I Tổng quan

Truyện cổ tích là một thể loại tự sự tiêu biểu trong văn học dân gian Truyện ngụ ngôn cũng có hình thức tự sự như truyện cổ tích, nhưng mục đích chủ yếu lại

không phải là tự sự Ngụ ngôn có nghĩa là lời nói có hàm ý Dụng ý của người

đặt truyện ngụ ngôn cũng như của người sử dụng là mượn câu chuyện kể để nói

điều muốn nói một cách bóng bẩy, kín đáo, để điều muốn nói thêm sâu sắc, thuyết phục Người ta gọi đó là cách nói bằng ngụ ngôn Nói đến truyện ngụ ngôn, người ta thường hay nghĩ ngay đến tác giả Ê dốp, La Phông Ten ở phương Tây hoặc Trang Tử, Liệt Tử ở phương Đông Điều đó có cơ sở thực tế Các nhà tư tưởng đã từ lâu hay dùng thể văn ngụ ngôn để diễn đạt tư tưởng của mình Với thể văn ấy, các ý niệm trừu tượng có thể diễn đạt một cách cụ thể hơn và do đó

dễ phổ cập hơn La Phông Ten cũng đã nêu rõ lí do khiến cho thể ngụ ngôn có tác dụng đặc biệt trong việc diễn đạt tư tưởng như sau: “ Một thứ luân lí trần trụi làm người ta chán nản, truyện kể làm cho điều luân lí lọt tai cùng với nó” Vì vậy truyện ngụ ngôn đã được các triết gia, các nhà văn hoá đem dùng từ lâu Nhưng nguồn gốc của nó vốn từ nhân dân mà ra và nó đã xuất hiện từ thời chưa có chữ viết

Truyện ngụ ngôn là loại truyện chứa đựng trong đó những bài học, những kinh nghiệm sống Và như vậy truyện ngụ ngôn có hai phần: Phần cụ thể là truyện kể, phần trừu tượng là phần bài học rút ra từ câu chuyện ấy Rất nhiều truyện ngụ ngôn nói lên những kinh nghiệm mà nhân dân rút ra trong cuộc sống Những kinh nghiệm này có thể chưa vươn lên thành một ý niệm triết học thực sự, nhưng cũng đã được đúc kết thành những bài học thực sự

Nhân vật trong truyện ngụ ngôn có thể là người hoặc bộ phận cơ thể con người (Thầy bói xem voi; Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng), cũng có thể là các loài

động vật cỏ cây Nhân vật có thể là rất gần với con người như đồ đạc, dụng cụ cũng có thể rất xa với con người như thần phật, ma quỷ Tóm lại truyện ngụ ngôn là một vở kịch nhỏ trong đó nhân vật có thể là bất cứ vật gì trong vũ trụ và sân khấu là bất cứ đâu

Trong truyện cổ tích, trên cơ cở những sự kiện có thực trong cuộc đời, yếu tố kì diệu thường chỉ được thêm vào với ý nghĩa bổ trợ, giúp cho việc phát triển tình tiết Trong truyện ngụ ngôn, cốt truyện hoàn toàn có tính chất tưởng tượng Người ta có thể tự do- tất nhiên là tự do trong những điều kiện nhất định- đặt bày những sự việc, sắp xếp những tình tiết, miễn là phục vụ cho việc diễn đạt cái ý

mà mình muốn ngụ ở trong sự tích

ở một đất nước có truyền thống thơ ca như Việt Nam, người nông dân có thói quen biểu hiện tư duy và cảm xúc thẩm mĩ bằng hình thức thơ ca Khi nói đến truyện ngụ ngôn không kể đến những “ truyện ngụ ngôn thực sự mà sâu sắc nữa

là khác” được diễn đạt bằng hình thức ca dao Ví dụ bài ca dao sau:

- Cái Cò chết rũ trên cây

Cà Cuống uống rượu la đà

Chim ri ríu rít bò ra lấy phần

Tóm lại, truyện ngụ ngôn là một bộ phận không thể thiếu của văn học dân gian Với trí tưởng tượng bay bổng , với những bài học sâu sắc, truyện ngụ ngôn góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân tộc

II Chương II: Nội dung vấn đề nghiên cứu

II.1 Từ lối nói hình tượng đến truyện ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn chỉ có thể được hình thành với một trình độ phát triển tương

đối cao của tư duy loài người Lúc đầu, chắc chắn nhân loại không thể sáng tác

được truyện ngụ ngôn gồm hai phần tách bạch: sự tích cụ thể và ý niệm trừu tượng Phân biệt được phần trừu tượng với phần cụ thể là một việc mà người nguyên thuỷ không làm được

Con người nguyên thuỷ sống gần thiên nhiên hơn chúng ta ngày nay Hơn nữa họ chưa hoàn toàn tách mình ra khỏi thiên nhiên Vì công cụ sản xuất còn thô sơ, trình độ sản xuất con thấp kém nên kết quả lao động còn rất ít ỏi Con người phải vận dụng toàn thể giác quan để kiếm ăn hàng ngày, cũng như để tự

vệ Người ta chăm chú quan sát hình dạng, màu sắc, hơi tiếng, cũng như tập quán sinh hoạt của từng con dã thú Có thế mới săn bắt được nó hoặc tự vệ trước sự tấn công của nó Từ sự quan sát đó, người ta đem gắn cho con vật những đặc tính của con người Người ta tưởng tượng ra thế giới loài vật cũng như thế giới loài người Thần thoại phát sinh cũng vì lí do ấy một phần

Bên cạnh thần thoại, dần dần các truyện động vật cũng xuất hiện Truyện kể

về các hoạt động của các con vật, những cuộc phiêu lưu của chúng, những cuộc tranh chấp của chúng Khi xây dựng truyện như vậy, người ta gán cho con vật những suy nghĩ, cảm xúc như con người và vì thế yếu tố tưởng tượng đã được

đưa vào nội dung của truyện Song mặc dù ở những truyện này, các con vật mang tính cách như con người nhưng người ta không có ý định “xã hội” hoá loài vật để nói về loài người Vì vậy truyện vẫn chưa có tính chất ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn là cách nói theo tỉ dụ của nhân dân Đặc điểm của ngôn ngữ nhân dân là cụ thể và hình tượng Điều này không những đúng với nhân dân thời nguyên thuỷ mà còn đúng với nhân dân thời sau Trong ngôn ngữ hình tượng, người ta hay dùng những sự vật cụ thể có đường nét, màu sắc để diễn đạt những ý niệm trừu tượng So sánh, ví von là cách nói của nhân dân lao động Trong ngôn ngữ của nhân dân có biết bao thành ngữ có tính chất ví von như vậy: cao như sếu, nhanh như cắt, thân lừa ưa nặng Dần dần cách nói ví von bằng hình tượng ấy kết hợp với truyện động vật phát triển thành truyện ngụ ngôn Ví

dụ thành ngữ “ Cáo mượn oai hùm” kết hợp với những truyện động vật về con cáo giảo hoạt, về con hùm dũng mãnh mà ngu ngốc, là cơ sở sản sinh truyện ngụ

ngôn “cáo mượn oai hùm” Truyện này mượn truyện loài vật để nói về con người

Như vậy, truyện ngụ ngôn là loại truyện dân gian sản sinh trong quá trình phát triển tất yếu của trí tuệ nhân loại Lúc đầu nó chỉ có ý nghĩa giáo dục là chủ yếu,

đến khi xã hội có giai cấp thì truyện ngụ ngôn được xem như là một vũ khí để chiến đấu của nhân dân lao động

II.2 Đặc trưng của thể loại truyện ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn là loại truyện ngụ ý, nói bóng gió, mỗi truyện có thể coi là một ẩn dụ Truyện thường mượn một nhân vật có thể là con vật, đồ vật, cây cối (

có khi là con người), để ám chỉ con người, nhằm nêu lên một bài học luân lí, một kinh nghiệm sống

Vậy truyện ngụ ngôn có những đặc trưng gì?

a .Truyện ngụ ngôn là loại truyện mượn chuyện này để nói chuyện kia, mượn truyện loài vật, đồ vật để nói chuyện con người.

Có thể nói, những truyện “vay mượn” nhân vật là con vật xuất hiện sớm hơn cả Chúng thể hiện sự kế thừa giữa các thể loại sáng tác dân gian – ở đây là sự

kế thừa giữa truyện ngụ ngôn và thần thoại về các con vật Tuy nhiên giữa hai thể loại có sự khác biệt sâu sắc : thần thoại thì nhằm giải thích, suy tôn nguồn gốc các loài, những đặc điểm tự nhiên trong cấu tạo hình thể, màu sắc của các loài, trái lại truyện ngụ ngôn không cần quan tâm lắm đến những “ đặc điểm giống loài” càng không “đặt vấn đề” suy ngẫm về chúng mà chỉ mượn con vật để

ám chỉ con người Sở dĩ như vậy vì “ Nói ngay hay trái tai”, trò đời xưa nay vẫn thế ! Cứ đem một sự thực chần chẫn ra mà dạy đời, dạy người có phần hơi ép uổng và không được dễ dàng Những lời giáo huấn ai chẳng quý hoá, chẳng khâm phục song nó vẫn như còn treo cao, còn để xa, không được thíêt tha gần nhân tâm cho lắm Nghiêm trang dạy đạo đức là một cách khác, vui cười hể hả

mà dạy đạo đức lại là một cách khác, và cách sau đem so với cách trước, có phần hiệu qủa hơn Viên thuốc để chữa bệnh còn phải bọc vỏ ngoài như viên kẹo cho

đẹp thì mới dễ khiến người ta nuốt, hỏi rằng chân lí, bài học muốn cho dễ thấm thía vào tâm linh người ta sao không lựa chọn một con đường nào dễ đi nhất? Nhiều khi cha không đủ làm gương cho con, anh không thể dạy nổi em, thầy không tận từ giáo hoá được học trò Cách trực tiếp dùng đã không xong, người làm cha, làm anh, làm thầy mới phải dùng đến cách gián tiếp, nghĩa là đem cái ý này gửi vào lời kia, đem cái tư tưởng của mình mà mượn người khác, mượn loài vật, cây cối dẫn ra cho đắc lực

Vì thế mới nói: Ngụ ngôn chính là mượn chuyện này để nói chuyện khác Và

đây cũng chính là tiêu chí để phân biệt truyện ngụ ngôn với các truyện khác Bởi

trong thực tế, có những truyện khiến chúng ta khó phân loại: không biết xếp nó vào đâu trong ba thể loại truyện ngụ ngôn, truyện cười, truyện cổ tích

+Ví dụ như truyện “Thầy bói xem voi” nhiều người cho đó là một câu chuyện cười vì cách xem voi của năm ông thầy bói, mỗi thầy chỉ sờ một bộ phận của cơ thể con voi nhưng lại cho rằng đó là hình thể của cả con voi Mâu thuẫn chính là

ở chỗ đó: mỗi anh đều nói đúng sự thật nhưng đồng thời đều nói sai sự thật Tiếng cười càng giòn giã khi các ông thầy bói xoay ra đánh nhau toác đầu chảy máu Tuy vậy, nghĩ cho kĩ thì câu chuyện này nhằm phê phán những kẻ chỉ biết căn cứ vào nhận xét chủ quan của mình mà nhận xét sự vật đồng thời đưa ra bài học là khi xem xét sự vật cần xem xét một cách toàn diện, tránh cái nhìn phiến diện, chủ quan

Như vậy trong câu chuyện trên, tuy nhân vật là con người nhưng tác giả đã mượn chuyện này để nói chuyện kia, mượn hệ thống sự kiện tạo thành cốt truyện, nhưng mục đích là hướng đến một bài học kinh nghiệm sống Đây là đặc trưng rất riêng của truyện ngụ ngôn Điều này khác hẳn với các loại truyện khác

b Mục đích cao nhất mà truyện ngụ ngôn phải đạt đến, như trên đã nói, là

đưa ra một bài học triết lí về xã hội và loài người.

Truyện cổ tích kể về bản thân những mâu thuẫn của xã hội và con người Truyện ngụ ngôn không nhằm dựng lại những bức tranh về xã hội và con người như thế Cốt truyện ngụ ngôn chỉ gồm một số sự kiện nghệ thuật được lựa chọn nhằm làm sáng tỏ một bài học triết lí đã được định sẵn từ trước Chính do cả truyện là một ẩn dụ nên bài học triết lí được thể hiện không phải bằng những lời

lẽ khô khan mà bằng hình tượng nghệ thuật Có như thế bài học mới dễ đi vào lòng ngươì hơn:

Cứ nói thuần luân lí thì dễ sinh lòng chán nản

Có mượn truyện kể ra thì luân lí mới trôi chảy

Việc nhằm đưa ra một kinh nghiệm sống là một mục đích rất riêng của truyện ngụ ngôn Điều này khắc hẳn với mục đích của truyện cười hay truyện cổ tích ở truyện cổ tích mục đích của nó là thể hiện ước mơ, niềm tin của nhân dân về chiến thắng cuối cùng của cái thiện với cái ác, cái tốt với cái xấu, sự bất công cvới sự công bằng Truyện ngụ ngôn có thể gây cười, có thể không song truyện cười thì nhất thiết phải gây cười, đây vừa là phương tiện vừa là mục đích của truyện cười

Ví dụ: Truyện Thạch Sanh là truyện cổ tích kể về người dũng sĩ diệt chằn tinh, diệt đại bàng cứu người bị hại, vạch mặt kẻ vong ân bội nghĩa và chống quân xâm lược Truyện thể hiện ước mơ, niềm tin về đạo đức công lí xã hội và lí tưởng nhân đạo, yêu hoà bình của nhân dân ta Còn truyện Treo biển lại khác, người

đọc không thể không bật cươì khi mục đích của anh chủ cửa hàng là treo biển

lên để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm và tiếp thị khách hàng Nhưng cuối cùng kết quả là gì? Từng chữ, từng chữ bị bớt đi, cuối cùng tấm biển cũng cất nốt Mượn câu chuyện nhà hàng bán cá nghe ai góp ý về cái tên biển cũng làm theo, truyện nhằm tạo nên tiếng cười vui vẻ, có ý nghĩa phê phán nhẹ nhàng những người thiếu chủ kiến khi làm việc, không suy xét kĩ khi nghe ý kiến người khác Riêng truyện ngụ ngôn ếch ngồi đáy giếng lại có ý nghĩa khác Mượn chuyện

một con ếch sống lâu ngày trong một cái giếng, xung quanh chỉ toàn những con vật bé nhỏ, mỗi khi nó cất tiếng kêu làm các con vật kia hoảng sợ , vì thế nó nghĩ mình là chúa tể muôn loài và bầu trời chỉ bé bằng cái vung Một ngày kia

nó được ra ngoài, theo thói cũ, nó nghênh ngang đi lại khắp nơi và cuối cùng bị một con trâu giẫm bẹp Mượn truyện con ếch để ám chỉ một cách kín đáo tế nhị một bộ phận những người có hiểu biết nông cạn mà vẫn huyênh hoang, kiêu ngạo Từ câu chuyện con ếch, nhân dân muốn khuyên chúng ta không nên chủ quan, kiêu ngạo, hợm mình Đồng thời khi môi trường sống thay đổi thì góc nhìn, tầm nhìn cũng có sự thay đổi, vì thế chúng ta luôn học tập để mở mang tầm hiểu biết của mình

Như vậy, mỗi truyện ngụ ngôn đều có hai phần: Phần cốt truyện và phần bài học rút ra Phần cốt truyện chỉ là phương tiện, phần bài học ra mới là mục đích cuối cùng Khi dạy truyện ngụ ngôn, cả người dạy và người học nhất định phải làm được điều ấy

c Ngoài hai đặc trưng trên, ta thấy truyện ngụ ngôn còn là sản phẩm của trí tưởng tượng.

Hơn cả truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn cũng có yếu tố tưởng tượng Nhưng không giống như truyện cổ tích, sự tưởng tượng phải chịu sự hướng dẫn của lí trí Người ta cũng để cho trí tưởng tượng tha hồ bay bổng: cho chim biết nói, cho cây biết đau, cho vật biết suy nghĩ Song sự tưởng tượng này cũng phải dựa trên

sự quan sát thực tế Cái khó của truyện ngụ ngôn chính là ở chỗ này Làm sao cho từng con vật tiêu biểu cho một hạng ngươì nhất định Trong ngụ ngôn của ta, con Dơi được xem là tiêu biểu cho hạng người hai mặt, phải cũng được, trái cũng

được, lợi dụng sự nhập nhằng để trốn tránh trách nhiệm tuỳ theo từng trường hợp Sở dĩ như vậy vì con Dơi cứ bề ngoài mà xét thì là loài nửa chim, nửa thú, nhập vào loài có cánh cũng được, nhập vào loài có vú cũng được Hay trong truyện Thầy bói xem voi, dựa trên thực tế những người mù không nhìn thấy sự việc, thường hay dùng tay để cảm nhận thay cho dùng mắt để quan sát Chính vì thế cả năm thầy bói, không ai nói đúng hình thù của con voi Như vậy sự tưởng tượng trong truyện ngụ ngôn vẫn phải phục tùng những điều kiện nhất định Sự tô vẽ của óc tưởng tượng chỉ làm cho bài học, sâu sắc hơn, thấm thía hơn Người

nghe truyện ngụ ngôn không mong đợi phải là một kết thúc có hậu như truyện cổ tích mà người ta chờ đợi một bài học nào đó sẽ rút ra

Còn trong truyện cổ tích, sự tưởng tượng nhiều khi có tính chất lãng mạn Trong cổ tích, yếu tố tưởng tượng được thêm vào với ý nghĩa bổ trợ, bổ sung vào chỗ cuộc đời không thể tiến triển theo ước vọng của nhân dân Ví dụ như trong truyện Tấm Cám, nhân dân muốn kẻ ác phải bị trừng trị, người hiền lành sẽ

được hưởng hạnh phúc song trong thực tế xã hội cũ, một người như Tấm khó có thể thắng hai mẹ con Cám Thế là nhân dân tưởng tưởng ra cảnh Bụt xuất hiện, trợ giúp Tấm Có thế cái thiện mới chiến thắng cái ác, ở hiền thì mới gặp lành

Điều đó thể hiện đúng ước vọng của nhân dân

II.3 Nội dung, ý nghĩa của truyện ngụ ngôn.

a Truyện ngụ ngôn phản ánh cuộc đấu tranh xã hội

Truyện cổ tích cũng phản ánh cuộc đấu tranh xã hội Song mâu thuẫn ấy được thể hiện rõ ràng hơn, rộng lớn hơn, từ những mối quan hệ trong gia đình như anh

em, chị em, dì ghẻ với con chồng, giữa những người lao động hiền lành với những kẻ độc ác Trong chủ đề phản ánh mâu thuẫn và cuộc đấu tranh xã hội của truyện cổ tích, ta thấy một cái nhìn đầy thương cảm, nâng đỡ và tin cậy của nhân dân với những con người nhỏ bé có cảnh ngộ trớ trêu Đằng sau cái nhìn đó

là tinh thần phản kháng, là tấm lòng nhân đạo của nhân dân Truyện cổ tích cho

ta thấy , trong cuộc đấu tranh cho cuộc đời tốt đẹp, có đau khổ mà không buông xuôi, có thất bại mà không đầu hàng, thực trạng có đen tối nhưng ánh sáng của niềm tin vẫn muốn xua tan màu sắc ảm đạm của một cái gì tận thế và trong ánh sáng đó, con người vẫn cố vươn lên

Mặc dù cùng là phản ánh cuộc đấu tranh xã hội nhưng truyện cổ tích thường giải quyết những mâu thuẫn đó bằng các lực lượng siêu phàm: tiên, bụt Và trong truyện cổ tích cuộc đấu tranh xã hội đó không phải thông qua một hình

ảnh ẩn dụ, tượng trưng nào, ở đây có những con người cụ thể như Tấm Cám, như người anh trong Cây khế Còn thế giới nghệ thuật của truyện ngụ ngôn là thế giới loài vật Mối quan hệ giữa các con vật thực ra lại là mối quan hệ giữa những con người Khi xã hội có giai cấp, có kẻ thống trị và bị trị thì ngụ ngôn bèn được sử dụng như một vũ khí đấu tranh giai cấp Những câu nói bóng gió, kín đáo, những câu chuyện lí thú giữa người và vật, giữa vật và vật có thể là cái màn che đạy những lưỡi dao, những nhát búa muốn chém phập vào kẻ thù Điều

đó được thể hiện ở rất nhiều truyện Một con Cọp chỉ giả vờ hối hận về tội sát sinh nên đã tự nguyện ăn chay Nhờ màn kịch khéo kéo này nó đã chén không biết bao nhiêu con vật hiền lành, cả tin xán gần đến nó Truyện Con Hổ ăn chay

là bức chân dung biếm hoạ vạch trần bản chất giả dối, tính không thay đổi của giai cấp thống trị Tác giả dân gian đã khôn khéo khuyên người lao động hãy

cảnh giác với bọn cầm quyền giả nhân, giả nghĩa, quen thói lừa bịp nhân dân Truyện Chèo bẻo và ác đưa ra một thái độ sống mạnh mẽ tích cực hơn: Cần

tránh xa bọn thống trị gian xảo, độc ác và khi cần, hãy đoàn kết, đánh lại chúng,

đó là cách tự vệ tốt nhất của người dân bị áp bức

Còn về truyện cười, không phải là loại truyện được đặt ra để giải trí đơn thuần, càng không phải những viên thuốc an thần khiến con người có khổ, quên khổ, có thù, quên thù Đằng sau tiếng cười là những suy nghĩa hết sức nghiêm túc, có ý nghĩa sâu sắc Không cần dùng lí luận đao to búa lớn, chỉ bằng những tiếng cười đủ cung bậc, truyện cười cũng là tiếng nói khuyến khích người ta dám coi thường nền thống trị phong kiến hiện hành Cái cười một khi đi vào quần chúng sẽ biến thành sức mạnh vật chất thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh

Như vậy, nếu nói về việc phản ánh cuộc đấu tranh xã hội thì cả ba loại truyện: truyện cổ tích, truyện cươì, truyện ngụ ngôn đều thể hiện nội dung trên Song ở mỗi thể loại có cách thể hiện riêng của mình

b Truyện ngụ ngôn nêu ra những bài học triết lí, những kinh nghiệm sống.

Như trên đã nói, đây là mục đích cuối cùng của truyện ngụ ngôn Những bài học mà truyện ngụ ngôn nêu ra có liên quan đến lĩnh vực nhận thức Truyện ngụ ngôn thường dẫn người ta đến nhận thức đúng đắn bằng cách nêu ra những tai hại do nhận thức sai lầm gây nên Đó là cách chứng minh bằng cách phản chứng rất độc đáo, giúp bài học đến với người nghe một cách tự nhiên, người nghe không có cảm giác bị áp đặt mà tự rút ra bài học cho mình

Truyện Phù du và đom đóm đã phê phán cách nhìn sự đời một cách chủ quan, chật hẹp, kinh nghiệm chủ nghĩa của con Phù du: Kiếp sống của nó quá ngắn, từ lúc nở ra cho đến lúc chết chưa hết một ngày, bởi vậy nó chưa hề thấy Mặt Trời lặn và bóng đêm ập xuống Nhưng nó lại lấy kinh nghiệm hạn hẹp và chủ quan

ấy thay thế chân lí khách quan và vĩnh cửu là có ngày và đêm Con Đom Đóm bị mắng mà cam chịu bỏ đi vì nó hiểu rằng đối với “ hạng người” nhận thức hạn hẹp, chủ quan, bảo thủ với kinh nghiệm nghèo nàn của bản thân như thế thì không có khả năng tiếp nhận chân lí khách quan Trong mỗi chúng ta, trên bước

đường trưởng thành về nhận thức đều phải cảnh giác với “ một con phù du” như thế ẩn sâu trong mình

Còn trong truyện Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng, xuất phát từ nhận thức sai lầm

về sự thống nhất giữa các bộ phận trong cơ thể con người, các thành viên đó đã ganh tị lẫn nhau dẫn đến ai cũng mệt mỏi và hậu quả không ai khác là mình phải gánh chịu Truyện nhằm nêu ra một bài học: trong tập thể mỗi thành viên không thể sống tách biệt mà phải nương tựa vào nhau, gắn bó với nhau để cùng tồn tại,

do đó phải biết hợp tác với nhau, tôn trọng công sức của nhau

Cũng chính vì đặc trưng của truyện ngụ ngôn là đưa ra một bài học, một kinh nghiệm sống cho nên khi dạy truyện ngụ ngôn, một điều quan trọng là phải gắn với giáo dục thực tiễn Sau khi tìm hiểu các sự việc, giáo viên cho các em liên hệ với thực tế đời sống và rút ra bài học cho bản thân

Ví dụ khi dạy Bài Chân, tay, tai, Mắt, Miệng, học sinh liên hệ với thực tế trong lớp mình xem có những hiện tượng đó không, nếu có thì phải làm thế nào,

từ đó em rút ra bài học gì về tinh thần đoàn kết trong tập thể Hay trong truyện

ếch ngồi đáy giếng, khi dạy bài này, giáo viên phải cho học sinh liên hệ với

trường mình, lớp mình, bản thân mình, phải thấy được mình luôn luôn phải mở mang tầm hiểu biết của mình, không nên chủ quan kiêu ngạo vì đi một ngày

đàng học một sàng khôn, hơn nữa kẻ thù lớn nhất của mình là chính mình

II.4 Nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn

- Truyện ngụ ngôn biểu hiện tư tưởng bằng cách nói ẩn dụ ẩn dụ ở đây có khi là cả một câu chuyện chứ không phải một hình ảnh Những con người, sự việc, sự vật trong câu chuyện đều có ngụ ý riêng của nó

+ Ví dụ trong truyện Đeo nhạc cho Mèo, câu chuyện làng chuột họp bàn

chuyện chống lại Mèo chẳng qua là chuyện họp làng ở nông thôn ngày trước với những nét tiêu biểu:

+ Quyền ăn, quyền nói thuộc về các vị chức sắc

+ Các vị chức sắc đã phán thì dân chỉ có việc “phục là chí lí” “đồng thanh ưng thuận”

+ Việc nặng nhọc, khó khăn nguy hiểm nhất, đùn đẩy thế nào thì cuối cùng vẫn rơi vào anh thấp cổ bé họng

+ Sáng kiến đeo nhạc cho Mèo chỉ là thứ ý tưởng viển vông, về lí thuyết thì có

vẻ hay ho nhưng trên thực tế thì không áp dụng được Nó cũng ám chỉ cả những người chỉ có mớ lí thuyết suông, vào thực tế thì không được việc gì

- Nghệ thuật nhân hoá: trong truyện ngụ ngôn, không ít các con vật, loài vật

được nhân hoá Chúng có suy nghĩ, nói năng, hành động như con người

+ Ví dụ trong truyện Hươu và Rùa, thành công của nghệ thuật nhân hoá ở

đây là chọn hai con vật có những nét đối lập nhau: Hươu cao, to, khoẻ, chạy nhanh lại sống trên cạn; Rùa nhỏ bé, chận chạp, lại sống dưới nước Để cho hai con vật có những nét tương phản ấy kết bạn với nhau thì bài học giáo dục tình người mới thấm thía

Hay trong truyện ếch ngồi đáy giếng, ếch cũng có những suy nghĩ, cảm nhận, hành động thái độ như con người Đó còn là một hình ảnh ẩn dụ đặc sắc, thái độ nghênh ngang, kiêu ngạo của ếch chỉ có thể là thái độ của con người, của một kẻ chủ quan, kiêu ngạo Nghệ thuật nhân hoá, ẩn dụ ở đây có tác dụng làm cho câu