Cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản nhất về cách thức tổ chức bộ máy chính quyền, những kiến thức về tình hình kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX.. Về tư tư[r]
Trang 1CHƯƠNG IV: VIỆT NAM Ở NỬA ĐẦU THẾ KỈ XX
Bài 25: Tình hình chính trị, kinh thế, văn hóa dưới triều Nguyễn
( Nửa đầu thế kỉ XIX)
A Mục tiêu bài học.
1 Về kiến thức.
Cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản nhất về cách thức tổ chức bộ máy chính quyền, những kiến thức về tình hình kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX
2 Về tư tưởng.
Giúp học sinh có cái nhìn đúng đắn, khách quan về tính tích cực trong cải cách hành chính của Minh Mạng
Làm cho học sinh thấy rõ hơn công và tội của nhà Nguyễn, giúp các em có cái nhìn khách quan hơn về vương triều phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam này
3 Về kĩ năng.
Tiếp tục rèn cho học sinh kĩ năng đọc bản đồ, quan sát bản đồ, kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ, kĩ năng hoạt động nhóm
B Thiết bị tài liệu.
1 sách giáo khoa, sách tham khảo, các tài liệu khác
2 Bản đồ hành chính Việt Nam thời Minh Mạng, hình về tranh đấu vật ( tranh Đông Hồ), sơ đồ Bộ máy hành chính thời Gia Long, Minh Mệnh
3 Máy chiếu, phim ảnh và các đồ dùng khác (nếu có điều kiện thực hiện)
C Tiến trình bài học.
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ.
Em hãy nêu những nét cơ bản nhất về tình hình tư tưởng, tôn giáo ở thế kỉ XVI-XVIII? Theo em những nguyên nhân chủ yếu nào làm cho Nho giáo bị suy thoái trong giai đoạn này?
3 Giới thiệu bài mới.
Sau một thời gian đất nước bị chia cắt, loạn lạc léo dài do sự tranh đoạt quyền lực giữa các tập đoàn phong kiến từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII Cuối thế kỉ XVIII, đất nước ta bước đầu được thống nhất lại dưới vương triều Tây Sơn Và đến khi triểu Nguyễn được thành lập đất nước ta được thống nhất hoàn toàn, “giang sơn thu về một mối” Vậy nhà Nguyễn đã làm
gì để củng cố nền độc lập của đất nước, tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa
Trang 2giáo dục dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX như thế nào? Thầy trò chúng
ta cùng nghiên cứu trong bài ngày hôm nay
4 Dạy, học bài mới.
Kiến thức cơ bản Hoạt động của thầy và trò
1 Xây dựng và củng cố bộ
máy nhà nước-chính sách
ngoại giao.
_Năm 1802, Nguyễn Ánh lên
ngôi vua, lấy niên hiệu Gia
Long, đóng đô ở Phú Xuân
(Huế)
GV: giới thiệu sơ lược về sự ra đời của nhà Nguyễn
Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời, triều đình Tây Sơn rơi vào tình trạng lục đục, suy yếu Nhân cơ hội đó Nguyễn Ánh tổ chức tấn công nhà Tây Sơn Năm 1802, nhà Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Ánh lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long, lập ra nhà Nguyễn
GV giới thiệu về hoàn cảnh khi triều Nguyễn thành lập
+ Đây là triều đại đầu tiên trong lịch sử quản
lý một lãnh thổ rộng lớn tư địa đầu Móng Cái đến mũi Cà Mau
+ Nhà Nguyễn thành lập khi chế độ phong kiến Việt Nam nói riêng và chế độ phong kiến nói chung đang bước vào giai đoạn suy tàn Ở Việt Nam mầm mống của kinh tế tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện và phát triển bước đầu dưới triều đại Tây Sơn
+ trên thế giới chủ nghĩa tư bản đang phát triển mạnh mẽ, đẩy mạnh xâm lược thuộc địa, một số nước đã bị xâm lược
HS nghe, ghi nhớ
Trước những yêu cầu khách quan của hoàn cảnh lịch sử như vậy, đòi hỏi nhà Nguyễn phải làm gì để củng cố vương triều của mình?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
?
Trang 3_Tổ chức chính quyền: được
tổ chức theo mô hình thời Lê
với sự gia tăng quyền lực của
vua
+ Thời Gia Long chia cả
nước làm ba vùng: Bắc
thành, Gia Định thành và các
trực doanh do triều đình trực
tiếp quản lý
_GV giải thích thêm: để củng cố vương triều ngay sau khi thành lập nhà Nguyễn đã bắt tay vào xây dựng bộ máy nhà nước
+ Để tập trung tối đa quyền lực vào tay nhà Vua nhà Nguyễn cho đặt lệ “ngũ bất” tức là không lập hoàng hậu, không đặt tể tướng, không lấy đỗ trạng nguyên, không lập thái tử, không phong tước vương cho người ngoài hoàng tộc Vua nắm mọi quyền hành, giúp việc cho vua có tứ trụ đại thần (4 vị Điện đại học sĩ), lục bộ (binh, hình, hộ, công, lại, lễ), ngoài ra còn có Đô sát viện, Hàn Lâm viện, Thái y viện, Tông nhân phủ…
Căn cứ vào sách giáo khoa một em cho thầy biết tổ chức hành chính thời Gia Long như thế nào?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Chốt ý
+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu sơ đồ bộ máy nhà nước thời Gia Long (phụ lục 1) Kết hợp với sử dụng bản đồ để chỉ cho học sinh thấy
rõ các vùng từ Ninh Bình trở ra là trấn Bắc thành, từ Thanh Hóa đến Bình Thuận do triều đình trực tiếp quản lý, từ Bình Thuận trở vào Nam là Gia Định thành Bắc thành và Gia Định thành được coi là khu tự trị
Bộ máy hành chính thời Gia Long như vậy có hạn chế gì?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
_GV giải thích thêm
+ Bắc thành và Gia Định thành do một viên
?
?
Trang 4+ Năm 1831 – 1832 Minh
Mạng tiến hành cải cách
hành chính chia cả nước làm
30 tỉnh và một phủ Thừa
Thiên
tổng trấn đứng đầu có quyền quyết định mọi việc ở địa phương, phê duyệt mọi kiến nghị trước khi dâng vua Có thể nói tổng trấn là vị vua nhỏ ở địa phương, điều đó rất dễ gây đến tình trạng lạm quyền, tiếm quyền của vua, là nơi nuôi dưỡng các âm mưu nổi loạn cướp đoạt quyền lực của nhà Vua
+ Làm cho bộ máy nhà nước cồng kềnh nhiều cấp trung gian, gây chồng chéo trong thực hiện nhiệm vụ
+ Giảm tính tập trung và sự quản lý thống nhất của nhà nước
GV dẫn dắt: trước những hạn chế như vậy ngay khi lên ngôi Minh Mạng đã ý thức được điều này và ông đã tiến hành cải cách hành chính
_GV hướng dẫn học sinh quan sát bản đồ hành chính thời Minh Mạng yêu cầu các em nhận xét
Cải cách của Minh Mạng có ý nghĩa gì? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
_GV sử dụng sơ đồ bộ máy nhà nước thời Minh Mạng, kết hợp với bản đồ hành chính thời Minh Mạng giải thích cho học sinh những ưu điểm trong cải cách của Minh Mạng (phụ lục 2):
+ Duy trì và đảm bảo được quyền lực tối thượng của nhà vua trong chính thể quân chủ chuyên chế phong kiến
+ Bảo đảm được sự tập trung, thống nhất trong quản lý hành chính của một quốc gia đa dân tộc đã trải qua nhiều năm chiến tranh, chia cắt
+ Tăng cường tính thống nhất quốc gia trên một lãnh thổ rộng lớn mà trước đây chưa từng có – một yêu cầu vô cùng quan trọng
?
Trang 5_Chế độ tuyển chọn quan lại:
tuyển chọn chủ yếu thông
qua giáo dục khoa cử
_Luật pháp: một bộ luật mới
được ban hành gọi là Hoàng
Việt luật lệ
_ Quân đội được tổ chức quy
củ với số lượng khoảng 20
vạn người, được trang bị vũ
khí đầy đủ
_Ngoại giao:
+ Đối với nhà Thanh chịu
phục tùng
+ Với Lào và Chân Lạp thì
bắt họ thần phục
+ Với Phương Tây chủ
trương “đóng cửa” không
chấp nhận quan hệ ngoại
giao
lúc bấy giờ
=> Sự phân chia của Minh Mạng được dựa trên cơ sở khoa học, phù hợp về mặt địa lý, dân cư, phong tục tập quán, phù hợp với phạm vi cai quản của một tỉnh Đây cũng là
cơ sở để phân chia các tỉnh ngày nay
_GV nói thêm về chế độ tuyển chọn quan lại Quan lại lúc đầu được tuyển chọn chủ yếu từ những người có công đi theo Nguyễn Ánh
Về sau quan lại được tuyển chọn chủ yếu thông qua giáo dục, khoa cử Chế độ lương bổng cũng được quy định nhưng không có phần ruộng đất
Luật pháp nhà Nguyễn có điểm gì mới? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
_GV bổ sung thêm kiến thức về bộ luật Hoàng Việt luật lệ (phụ lục 3)
_GV giới thiệu về quân đội nhà Nguyễn Quân đội nhà Nguyễn có khoảng 20 vạn người được chia ra làm 3 loại: thân binh (bảo
vệ vua), cấm binh (bảo vệ hoàng thành), tinh binh (ở kinh đô và các địa phương) với 4 binh chủng là bộ binh, tượng binh, thủy binh,
kị binh, trang bị khá đầy đủ, có đại bác, súng tay, thyền chiến nhưng nhìn chung còn lạc hậu rất nhiều so với phương Tây
_GV giới thiệu về chính sách ngoại giao của nhà Nguyễn và đặt câu hỏi
Em có nhận xét gì về chính sách ngoại giao của nhà Nguyễn?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
_GV bổ sung:
?
?
Trang 62 Tình hình kinh tế và
chính sách của nhà
Nguyễn
a Nông nghiệp.
_Nông nghiệp lạc hậu, không
có gì đổi mới, đất đai hoang
hóa nhiều
+ Năm 1804, nhà nước ban
hành chính sách quân điền
+ Nhà nước khuyến khích
nhân dân khai hoang bằng
nhiều hình thức: để nhân dân
tự động khai hoang, hoặc nhà
nước góp vốn (gọi là Doanh
điền)
_Người nông dân không có
ruộng hoặc ít ruộng, chịu bóc
lột nặng nề
+ Tích cực: giữ được mối quan hệ hòa hảo với Trung Quốc – một nước lớn
+ Tiêu cực: đối với Lào và Cao Miên sử dụng lực lượng quân sự để thần phục vừa hao tổn quân đội, kinh tế, suy yếu đất nước vừa gây ra tình trạng không ổn định
Việc đóng cửa không tiếp xúc với các nước phương Tây làm cho nước ta không có điều kiện tiếp thu các thành tựu khoa học tiên tiến của thế giới đẫn đến tình trạng lạc hậu, làm cho nước ta bị lỡ nhịp phát triển so với thời đại Vô hình chung làm suy yếu sức đề kháng của dân tộc trước âm mưu xâm lược của thực dân phương Tây
GV: chia cả lớp làm 3 nhóm
+ Nhóm 1: tìm hiểu về tình hình nông nghiệp
+ Nhóm 2: tìm hiểu về tình hình thủ công nghiệp
+ Nhóm 3: tìm hiểu về thương nghiệp
GV làm việc với nhóm 1
_Nghe học sinh trình bày ý kiến của nhóm _Nhận xét câu trả lời
Chính sách quân điền nhà Nguyễn thực hiện có thành công hay không?
HS: căn cứ vào phần kiến thức vừa tìm hiểu
để trả lời câu hỏi
+ Trả lời
GV lắng nghe, nhận xét, bổ sung (nếu cần thiết)
GV giải thích về chính sách doanh điền: đây
là chính sách do Nguyễn Công Trứ đề xuất Nhà nước cấp vốn và nông cụ ban đầu cho nông dân khai hoang, khi thành ruộng thì ba năm sau mới đánh thuế theo thuế ruộng tư Chính sách này có hiệu quả lớn dẫn đến sự ra đời của hai huyện Kim Sơn (Ninh Bình), Tiền Hải (Thái Bình)
GV làm việc với nhóm 2
?
Trang 7b Thủ công nghiệp.
_Các nghành thủ công tiếp
tục phát triển như: làm gốm
sứ, kéo tơ, dệt vải lụa, nấu
đường…
* Thủ công nghiệp nhà nước
+ Được tổ chức với quy mô
lớn, nhiều ngành nghề Đặc
biệt, ta đã đóng được tàu
chạy bằng hơi nước
* Thủ công nghiệp dân gian
+ Các phường thủ công được
duy trì Xuất hiện một nghề
mới: in tranh dan gian
c Thương nghiệp.
_Nội thương: phát triển
chậm chạp, mang tính địa
phương, hàng hóa bị đánh
thuế nhiều lần
_Ngoại thương: nhà nước
giữ độc quyền, thuyền buôn
nước ngoài bị khám xét
nghiêm ngặt
_Nghe học sinh trình bày ý kiến của nhóm _ Cả lớp chú ý lắng nghe, bổ sung
Em có nhận xét gì về thủ công nghiệp thời kì này? Mức độ tiếp cận với khoa học kĩ thuật bên ngoài như thế nào?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
_GV bổ sung: thủ công nghiệp vẫn duy trì truyền thống, đã tiếp cận với kĩ thuật phương Tây như thuyền máy chạy bằng hơi nước; xe
“Thủy hỏa kí tế”, dùng sức nước nghiền thuốc súng; máy cưa ván gỗ; máy xẻ gỗ bằng sức nước; máy hút nước tưới ruộng…
_GV giải thích thêm về chế độ công tượng:
là chế độ trưng tập thợ giỏi trong cả nước về làm việc tại các quan xưởng (công xưởng của nhà nước) sản phẩm của họ làm ra có chất lượng cao Nhưng số lương được hưởng thì ít
ỏi, Mặt khác, do chế độ công tượng hà khắc
và quy định dân gian không được sản xuất,
sử dụng các vật phẩm giống như trong cung đình làm cho các thợ thủ công có tay nghề cũng không thể tự do sản xuất, người thợ không có động lực sản xuất, nên việc tiếp xúc với kĩ thuật tiên tiến còn hạn chế
GV làm việc với nhóm 3
_Nghe học sinh trình bày ý kiến của nhóm _ Cả lớp chú ý lắng nghe, bổ sung
Nhận xét của em về những hạn chế trong lĩnh vực ngoại thương của nhà Nguyễn? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
?
?
Trang 83 Tình hình văn hóa – giáo
dục
_Tôn giáo: nhà Nguyễn chủ
trương độc tôn Nho giáo,hạn
chế hoạt động của tôn giáo
khác
_Giáo dục Nho học được
củng cố Tổ chức đều đặn
các kì thi
_Văn học chữ Hán kém phát
triển
+ Văn học chữ Nôm ngày
càng phát triển, xuất hiện
những tác phẩm xuất sắc như
truyện Kiều
_Sử học: Quốc sử quán được
thành lập, nhiều bộ sử lớn
được biên soạn như Khâm
định Việt sử thông giám
cương mục, Đại Nam thực
_GV bổ sung: Ngoại thương là lĩnh vực rất quan trọng trong kinh tế của mỗi quốc gia + Ngoại thương giúp nước ta khai thác thị trường thế giới để tiêu thụ những mặt hàng
mà ta có thế mạnh
+ Giúp ta tiếp thu kĩ thuật sản xuất, kinh nghiệm quản lí tiên tiến của các nước
+ Kích thích sức sản xuất trong nước phát triển
=> từ đó tạo ra tiền đề thúc đẩy xã hội phát triển
_Nhưng nhà Nguyễn lại độc quyền ngoại thương cấm nhân dân buôn bán với nước ngoài Điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của đất nước, không kích thích được sức sản xuất trong nước, làm cho nước
ta lạc hậu so với các nước trong khác, không tạo ra được sức đề kháng cần thiết trước âm mưu xâm lược của kẻ thù đang đến gần
Trang 9_Kiến trúc nổi bật là quần
thể cung điện Huế, cột cờ Hà
Nội…
5 Củng cố, dặn dò.
a Củng cố
Qua bài học vừa rồi theo các em thành tựu quan trọng nhất mà nhà Nguyễn làm được là gì?
Đánh giá khách quan về vương triều Nguyễn?
b Bài tập về nhà.
HS về nhà học bài cũ, tìm hiểu thêm về các công trình kiến trúc tiêu biểu như quần thể cung điện Huế, cột cờ Hà Nội
D.Phụ lục
?
?
Trang 10Phụ lục 1
Sơ đồ bộ máy hành chính thời Gia Long
Trung Ương (vua)
Thành (Tổng trấn)
Trấn(dinh) (trấn thủ)
Phủ (tri phủ)
Huyện (châu) (tri huyện)
Tổng (cai tổng) Xã (xã trưởng)
Trang 11Phụ lục 2
Sơ đồ bộ máy hành chính thời Minh Mạng
Phụ lục 3 Năm 1811, Gia Long ra một chủ dụ cho Nguyễn Văn Thành soạn một bộ luật Đến năm 1815 thì soạn xong và cho ban hành lấy tên là Hoàng Việt luật lệ, sau thường gọi là luật Gia Long Bộ luật này gồm có 21 quyển chính với 398 điều và một quyển phụ lục với 3 điều tổng cộng là 22 quyển Trong
đó có quy định khá rõ ràng từ loại luật: luật hành chính có 27 điều (ghi trong quyển 4 và 5), luật dân sự 66 điều (ghi trong quyển 7,8,9), đặc biệt là luật hình sự 166 (ghi từ cuốn 12 đến cuốn 20)… Bộ luật Gia Long thể hiện rõ ý
đồ bảo vệ quyền hành tuyệt đối của nhà vua và đề cao địa vị của quan lại gia trưởng
Trung Ương (vua)
Phủ (tri phủ)
Huyện (châu) (tri huyện)
Tổng (cai tổng)
Xã (xã trưởng) Tỉnh (tuần phủ)
