Hạnh phúc con người trở thành một bóng dáng xa xôi… nhất là khát khao hạnh phúc của người khuê phụ trẻ làm cho người đọc phải mủi lòng, bài thơ nói lên tâm trạng chung của nhiều số phận [r]
Trang 1Ngày soạn: 19/03/2017 Người soạn: Huỳnh Yến Nhi
Nỗi Oán Của Người Phòng Khuê
( Khuê Oán)
(Vương Xương Linh)
A MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT
1 Kiến thức
- Nắm được giá trị nghệ thuật và nội dung của bài thơ, hiểu được tâm trạng đau khổ, lẻ loi của
người thiếu phụ có chồng đi chiến trận
- Qua đó thể hiện tinh thần phản đối chiến tranh phi nghĩa và khát khao hạnh phúc lứa
đôi
2 Kĩ năng
- Củng cố kĩ năng đọc – hiểu một bài tứ tuyệt
- Nâng cao khả năng tự học, tự đọc cho học sinh
- Biết cách phân tích ngoại cảnh để làm nổi bật tâm trạng của nhân vật trữ tình
3 Thái độ
- Biết chia sẻ và cảm thông cho người phụ nữ trong xã hội phong kiến
- Biết phê phán, tố cáo chiến tranh phi nghĩa
- Xây dựng thái độ nghiêm túc, khoa học trong việc học ngữ văn lớp 10
B CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Giáo viên
- Chuẩn bị giáo án bài giảng, SGK, SGV
- Chuẩn bị các đồ dùng hỗ trợ giảng dạy
2 Học sinh
- Chuẩn bị SGK, bài soạn
C PHƯƠNG PHÁP – PHƯƠNG TIỆN
1 Phương pháp dạy học
- Đàm thoại, diễn giảng
- Vấn đáp
- Thảo luận nhóm
2 Phương tiện dạy học
- Phương tiện trực quan
D TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
3 Dạy bài mới
Hoạt động 1: Giới thiệu bài mới
GV: Chiến tranh là nỗi ám ảnh của mọi con người ở mọi thời đại, cho dù là chiến tranh chính nghĩa hay phi nghĩa thì cũng đều phải được trả giá bằng máu và nước mắt của vô số người dân
vô tội Chính vì lẽ đó mà từ thời Đường đã xuất hiện thể thơ biên tái nói về chiến tranh loạn lạc, cuộc sống và tâm tình của người tướng sĩ Bài “Nỗi oán của người phòng khuê” hay còn gọi là
“Khuê oán” của Vương Xương Linh hôm nay chúng ta sẽ học cũng được xem là bài thơ thuộc
về đề tài biên tái, điều đặc biệt ở bài thơ này là mặc dù nó không trực tiếp nói đến sự tàn khốc của chiến tranh nhưng vẫn thể hiện được tinh thần phản chiến Để thấy được nét đặc sắc của bài thơ ta sẽ đi vào tìm hiểu tác phẩm:
HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC
SINH
NỘI DUNG BÀI DẠY
Hoạt động 2: Nội dung bài học I.Tìm hiểu chung
Trang 2GV: hướng dẫn tìm hiểu chung:
? Qua phần tiểu dẫn SGK, hãy giới thiệu đôi nét
về tác giả?
HS trả lời dựa vào SGK
=> GV nhận xét và bổ sung:
- Vương Xương Linh (698?-757), tự Thiếu Bá, là
người Kinh Triệu, Trường An (nay thuộc
tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc) Ông là nhà thơ kiệt
xuất thời Thịnh Đường
- Giới thiệu đôi nét về Trường An
- Sở trường Vương Xương Linh là thơ thất
ngôn tuyệt cú Phong cách thơ ông rất tinh tế, trang
nhã, ý cảnh thâm thúy
- Hiện còn lưu giữ 186 bài thơ của ông Thơ ông
thường đề cập đến cuộc sống của tướng sĩ nơi biên
cương, nỗi oán hờn của người cung nữ, nỗi sầu li
biệt hận của người thiếu phụ khuê các, tình bằng
hữu chân thành, trong sáng…
- Khái quát sơ lược lại bối cảnh lịch thời kì này
GV: giải thích nhan đề:
- Bài thơ có nhan đề “Nỗi oán của người phòng
khuê”
“Oán”: giận, trách hận hoặc sự bất mãn
“Phòng khuê” là căn buồng của người phụ
nữ và ở đây “Người phòng khuê” ý chỉ người phụ
nữ có chồng đi chiến trận
- Có thể hiểu nhan đề là : nỗi trách hận của người
phụ nữ có chồng đi chiến trận
? Em hãy cho biết bài thơ thuộc thể thơ gì?
HS trả lời: bài thư thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt
=> GV nhận xét giọng đọc
Bài thơ thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt, thể thơ mỗi bài
có 4 câu và mỗi câu 7 chữ, trong đó các câu 1,2,4
hoặc chỉ các câu 2,4 hiệp vần với nhau ở chữ cuối,
tức là chỉ có 28 chữ trong một bài thơ thất ngôn tứ
tuyệt Được ra đời vào thời kỳ nhà Đường, có
nguồn gốc từ Trung Quốc
? Đề tài bài thơ là gì?
HS trả lời: khuê oán
=> GV nhận xét giọng đọc
- Đề tài bài thơ là khuê oán Nói về nỗi oán hờn của
người khuê phụ Thuộc
- Chủ đề chiến tranh.Qua bài thơ thể hiện tinh thần
phản đối chiến tranh phi nghĩa
GV: cho HS đọc phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ
(chú ý bài thơ thuộc thể tứ tuyệt nên giọng trầm
buồn, chậm rãi và sâu lắng, chú ý cách ngắt nhịp
2/2/3, 4/3)
1.Tác giả
- Vương Xương Linh (698?-757), tự là Thiếu Bá, quê ở Trường An, Trung Quốc
- Ông là nhà thơ kiệt xuất thời Thịnh Đường
- Hiện còn lưu giữ 186 bài thơ của ông, đặc sắc nhất là thể thơ tứ tuyệt
- Thơ ông rất tinh tế, trang nhã, ý cảnh thâm thúy…thường đề cập đến cuộc sống của tướng sĩ nơi biên cương, nỗi oán hờn của người cung nữ, nỗi sầu li biệt hận của người thiếu phụ khuê các, tình bằng hữu chân thành, trong sáng…
2 Tác phẩm
-Nhan đề: Nỗi oán hờn, trách hận của người phụ nữ có chồng đi chiến trận
- Bài thơ thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt
-Đề tài bài thơ là khuê oán
-Qua bài thơ thể hiện tinh thần phản đối chiến tranh phi nghĩa
Trang 3=> GV nhận xét giọng đọc
GV: cho HS phân tích bài thơ dựa vào phần phiên
âm, dịch nghĩa, bản dịch thơ của Nguyễn Khắc Phi
trong SGK Chú thích tự đọc
GV: Nghệ thuật câu tứ của bài thơ rất độc đáo, chỉ
trong 28 chữ nhưng đã thể hiện được cả quá trình
diễn biến tâm trạng của người khuê phụ Để biết sự
chuyển biến tâm trạng ấy như thế nào ta sẽ đi vào
II Đọc hiểu văn bản Đây là bài thơ tứ tuyệt nên sẽ
có 4 câu khai-thừa-chuyển-hợp Men theo mạch
cảm xúc của bài thơ, ta sẽ phân tích bài thơ theo bố
cục 2 phần ( 2 câu đầu và 2 câu cuối) Trước tiên ta
sẽ phân tích hai câu đầu:
GV: Các em cho biết, nhan đề bài thơ là khuê oán
? Vậy sao câu thứ nhất lại nói “Thiếu phụ phòng
khuê chẳng biết sầu”? Sao lại phản đề như thế?
HS trả lời: Chồng ra trận mà người thiếu phụ lại
“không buồn” vì thời Thịnh Đường, Trung Quốc là
một nước giàu mạnh và có lãnh thổ rộng lớn nhà
Đường đã phái quân đội ra trấn thủ biên cương và
nếu thuận lợi thì “mở mang bờ cõi” Nhiều người ra
biên cương với hi vọng lập công để được phong
hầu Bởi vậy, người thiếu phụ có chồng ra trận mà
vẫn thanh thản, không biết buồn
=> GV nhận xét và bổ sung:
Thời Thịnh Đường, Trung Quốc là một nước giàu
mạnh và có lãnh thổ rộng lớn Nhà Đường phái
quân đội ra trấn thủ biên cương và mở mang lãnh
thổ Hoàn cảnh ấy làm dấy lên tinh thần "kiến công
lập nghiệp"ở đấng nam nhi “Chí làm trai dặm
nghìn da ngựa" người chồng này cũng vậy Thời
phong kiến ở Trung Quốc, theo lí tưởng trung quân
thì thân nhân của họ đều ủng hộ việc lập chiến
công, vì yên tâm với định lí đó mà ban đầu người
thiếu phụ vẫn yên lòng để chồng đi chiến trận lập
công Mình sẽ ở nhà yên bề nội ứng Hàn Dũ nói “
Thiếp không ra khỏi cửa, chàng muôn dặm viễn
hành”
GV: Em hãy cho biết
? Hàng ngày, cuộc sống của người khuê phụ diễn ra
những hoạt động nào?
HS trả lời: nàng chải chuốt và lên lầu
=> GV nhận xét và bổ sung:
Vì vô tư nên hằng ngày, người khuê phụ vẫn làm
công việc muôn thuở của phụ nữ khuê các là trang
điểm và lên lầu đẹp (để dạo bước, để ngắm hoa,
nhìn cảnh, nhìn trời )
GV: Em hãy
? So sánh từ “thướng thúy lâu” và từ “ bước lên
lầu” trong bản dịch?
HS trả lời
=> GV nhận xét và bổ sung:
II Đọc hiểu văn bản
1.Hai câu đầu :
- Người khuê phụ ủng hộ chồng với tinh thần “ kiến công lập nghiệp” Nàng vô
tư, thản nhiên chưa biết buồn là gì
-Vì vô tư nên hằng ngày, người khuê phụ vẫn trang điểm và lên lầu đẹp ngắm cảnh
- Đằng sau tâm trạng “bất tri sầu” là nổi
Trang 4- “ Thướng” nghĩa là lên, “thúy lâu” là lầu thúy
( lầu các hoa lệ, thường chỉ khuê phòng), “ thướng
thúy lâu” là lên lầu thúy Lại dịch là “ bước lên lầu”
thì có vẻ hơi phóng khoáng và chưa thể hiện được
hết tính chất của căn lầu
- Đặt trong hệ thống không gian nghệ thuật thơ
Đường, chúng ta thường thấy mỗi khi lên cao là
mỗi khi con người có nỗi niềm tâm sự, để nhìn xa,
và ta cảm nhận được hình như ở đây còn đang tiềm
ẩn một một tâm lí nào đó khác với các sự yên tâm
nên mới khiến người khuê phụ lên lầu cao, nhìn
xa… Khi xưa Dự Nhượng có nói: “Kẻ sĩ chết vì
người tri kỷ, người con gái làm dáng vì kẻ yêu
mình” Mà nay xét trong hoàn cảnh người chồng đã
đi chiến trận, vậy người khuê phụ trang điểm để ai
ngắm? Vì lẽ đó mà nàng cảm thấy trống vắng Ta
cảm nhận được tác giả đã dùng cái vẻ “bất tri sầu”
để che đậy cả một khối “sầu”
GV: Trong 2 câu đầu
? Em hãy cho biết, tác giả miêu tả không gian qua
những từ ngữ nào?
HS trả lời: người khuê phụ đang ở nhà của mình,
qua từ “phòng khuê”và từ “thúy lâu”
=> GV nhận xét và bổ sung:
- Trong câu đầu tác giả có nói “Khuê trung thiếu
phụ”, khuê nghĩa là cửa nhỏ, là nơi phụ nữ ở; trung
nghĩa là bên trong, ở giữa hoặc là đang Tác giả
miêu tả người đàn bà trẻ đang ở nơi (trong) phòng
cuả mình Hàng ngày nàng từ phòng của mình rồi đi
lên lầu
- Bản dịch cũng diễn là “ thiếu phụ phòng khuê” về
ý nghĩa thì chỉ tương đối đảm bảo chứ chưa xác
đáng
GV:trong 2 câu đầu
? Em hãy cho biết, tác giả miêu tả thời gian vào thời
điểm nào? Qua từ nào?
HS trả lời: thời gian vào mùa xuân, qua từ “ngày
xuân”
=> GV nhận xét và bổ sung:
- “Xuân nhật” có nghĩa đen là ngày xuân, vậy đây
chính là thời gian nghệ thuật là vào mùa xuân
Đồng thời trong văn cảnh nó mang hàm nghĩa chỉ
sự trẻ trung, đầy xuân sắc, xuân tình của người
khuê phụ
- Thanh xuân tuổi trẻ của nàng là những ngày bước
lên lầu để trông ngóng tin chồng
GV: Các em thấy ở đây một bên là tư tưởng theo
đuổi giấc mộng công hầu, ủng hộ chồng với tinh
thần “ kiến công lập nghiệp” >< một bên là sự lạc
lõng, cảnh “phòng không gối chiếc”của bản thân
Vậy thái độ vô tư, vui vẻ nếu là có thật thì cũng rất
trống vắng, cô đơn, lạc lõng
- Không gian: quẩn quanh ở chốn phòng khuê
-Thời gian là mùa xuân “ Ngày xuân” chỉ sự trẻ trung của người khuê phụ
Thái độ vô tư, vui vẻ nếu là có thật thì cũng rất mong manh Đó là tâm trạng chung của những người phụ nữ có chồng ra trận
2 Hai câu cuối
Trang 5mong manh Đó là tâm trạng chung của những
người phụ nữ có chồng ra trận
GV: Chúng ta đã đi qua 2 câu đầu (tức là câu khai
và câu thừa của bài tuyệt cú) mà vẫn chưa thấy
được dấu hiệu của sự oán Vậy để biết cái “oán” đó
là cái oán như thế nào ta sẽ phân tích tiếp 2 câu còn
lại
- Trong thơ tuyệt cú trọng tâm ý nghĩa là ở câu thứ
tư, câu “kết” Nhưng câu kết chỉ xuất thần trên cơ
sở “bệ phóng” câu thứ ba Vậy ta sẽ xét kĩ câu ba,
để xem câu “chuyển” bài này đã đảm trách chức
năng “bệ phóng” như thế nào ?
- Qua câu thơ “ Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc”
“ Đầu đường chợt thấy màu dương liễu”
? Em hãy cho biết, từ ngữ nào chỉ diễn biến tâm
trạng của người khuê phụ?
HS trả lời: từ ngữ chỉ diễn biến tâm trạng trong
câu 3 là từ “chợt”, chợt là từ chỉ sắc thái
=> GV nhận xét và bổ sung:
- Người thiếu phụ “chẳng biết sầu” gặp sắc liễu
xanh bên đường chợt giật mình hoảng hốt Ở đây
thi nhân đã rất tinh tế khi dùng từ “chợt” để đánh
dấu sự chuyển biến đột ngột, vượt cấp trong nhận
thức của người thiếu phụ vì khi dùng từ “chợt” =
“hốt” là để diễn tả sự việc xảy ra thình lình, nó đột
ngột trong cảm xúc mà ta không lường trước được
Sắc liễu khiến cho người thiếu phụ nhận ra mùa
xuân của tự nhiên đã đến, nhưng mùa xuân của
mình đã dần trôi đi
- Trong thơ Đường hình ảnh “ liễu” không chỉ là tín
hiệu nghệ thuật để nhận biết thời gian của tự nhiên
của đất trời “ Liễu” còn chỉ thời gian của cuộc đời
“ Dương liễu sắc” đồng thời cũng là biểu tượng của
li biệt (Tại sao lại là màu của sự li biệt? là như thế
này, vì trong tiếng Trung Quốc, chữ liễu và chữ lưu
có âm đọc gần giống nhau Người Trung Quốc xưa
có một phong tục: Lúc chia tay, người ở lại bẻ một
cành dương liễu tặng cho người ra đi để biểu thị
niềm lưu luyến Bởi vậy trong thơ cổ Trung Quốc,
đặc biệt là trong thơ Đường, màu dương liễu, cành
dương liễu hay động tác bẻ liễu là một hình ảnh ước
lệ, tượng trưng cho sự li biệt
- Người thiếu phụ thấy màu dương liễu liền gợi nhớ
lại kỉ niệm với chồng trước kia Nàng như bừng
tỉnh, sao ta lại dễ dàng để cho chồng ra trận, vào
chỗ chết để tìm công danh, ấn phong hầu làm chi
khi vợ chồng tuổi còn xuân mãi phải phân li? “Bởi
xưa nay chinh chiến mấy ai về “ ( Lương châu
từ-Vương Hàn) Khát khao về danh vọng sao sánh
được với hạnh phúc lứa đôi
- “Sắc liễu” đã trở thành một phương tiện nghệ
thuật chuyển tải tinh tế cảm xúc của con người
-“Chợt” là từ đánh dấu sự chuyển biến đột ngột, vượt cấp trong nhận thức của người khuê phụ Là “bản lề” của quá trình diễn biến tâm trạng, làm nàng hốt hoảng khi nhìn lại tuổi xuân của mình
-Màu dương liễu làm người thiếu phụ chợt hiểu ra được tử thần ẩn nấp đằng sau ấn phong hầu
-“Dương liễu sắc ” là một hình ảnh ẩn
dụ, một hình ảnh ước lệ lấy cảnh để tả tình
-“Hối” là cảm thấy tiếc và băn khoăn, day dứt vì đã trót làm điều lầm lỡ
Trang 6- GV: Trước khi “chợt thấy màu dương liễu” là sự
vô tư, thanh thản Mắt chạm phải màu li biệt nên
tâm trạng lập tức thay đổi
“ Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc
Hối giao phu tế mịch phong hầu”
? Trong 2 câu cuối, tâm trạng người khuê phụ đã
thay đổi như thế nào?
HS trả lời: trước khi “chợt thấy màu dương liễu”
là sự vô tư, thanh thản Sau khi “ chợt thấy màu
dương liễu” là nỗi hối hận
=> GV nhận xét và bổ sung:
Mắt chạm phải màu li biệt nên tâm trạng lập tức
thay đổi “ Hối để chàng đi kiếm tước hầu”.Từ cái
bản lề “ hốt” nàng chuyển sang “ hối” Nàng nhận
ra được chiến tranh là tai họa, nàng “hối hận” nàng
tự trách mình, nàng oán trách số phận Nàng hối
hận khi để chồng đi kiếm tước hầu ở nơi chiến trận
Hối hận vì phải trả giá quá đắt cho giấc mộng công
hầu Thi nhân đã dùng từ “hối” để thể hiện rõ tâm
trạng người thiếu phụ không những u sầu mà còn
tiếc nuối trong sự đau khổ day dứt khi nhận ra điều
lầm lỗi của mình Nó còn đáng sợ gấp mấy lần cái
từ “sầu”
GV: hãy cho biết
? Thế nào là “ kiếm tước hầu”?
HS trả lời dựa vào SGK
=> GV nhận xét và bổ sung:
Thời phong kiến, bề tôi lập được công lớn (thường
là chiến công) thì được vua phong tước hầu Ở đây,
người chồng đi tìm kiếm tước hầu có nghĩa là đi ra
trận lập công để được phong tước hầu “Khuê oán”
được sáng tác vào thời tịnh Đường, các cuộc chiến
tranh phần lớn là để mở mang bờ cõi, nên mục tiêu
của người chồng ở đây không phải là lí tưởng chính
đáng Nên sau sự “hối” của người khuê phụ là sự
“oán”- oán cái ấn phong hầu, oán ghét chiến tranh
phi nghĩa của con người thời nhà Đường Chiến
tranh là nguyên nhân của sinh li tử biệt, làm cho gia
đình chia lìa, chồng xa vợ, cha mất con và hạnh
phúc của con người trở thành một bóng dáng xa
xôi
GV: Qua phân tích bài thơ, em hãy cho biết ý nghĩa
bài thơ là gì?
HS trả lời: “ Khuê oán” là bài thơ tiêu biểu cho
tinh thầu phản đối chiến tranh phi nghĩa của nhân
dân thời Đường, cũng là của toàn nhân loại Nó nói
- Nàng hối hận khi để chồng đi kiếm
tước hầu ở nơi chiến trận.
Bài thơ như một bản cáo trạng tố cáo chiến tranh phi nghĩa của con người trong thời đại lúc bấy giờ
III Tổng kết
Vương Xương Linh đã mượn tâm trạng của người thiếu phụ để thông qua đó lên
án chiến tranh phi nghĩa gây biết bao đau thương, mất mát cho nhân dân
Trang 7lên ước vọng hòa bình, ước vọng hạnh phúc muôn
thuở của con người trong mọi thời đại
=> GV nhận xét và bổ sung
Qua bài học cho thấy: Từ tâm trạng “ bất tri sầu”
đến “ hốt”, “hối” là cả một quá trình thức tỉnh mang
đậm chất nhân văn Bài thơ như một bản cáo trạng
tố cáo chiến tranh phi nghĩa của con người trong
thời đại lúc bấy giờ
Hoạt động 3: Hướng dẫn HS tổng kết bài học:
? Sau khi phân tích xong, em có nhận xét gì về nội
dung bài thơ?
? Những nét đặc sắc nghệ thuật của bài thơ?
GV: ngoài 2 bản dịch trong sgk thì ta còn có rất
nhiều bản dịch khác, cô sẽ đọc thêm bản dịch của
Ngô Tất Tố:
- Cô gái phòng the chửa biết sầu
Ngày xuân trang điểm dạo lên lầu
Đầu đường chợt thấy tơ xanh liễu
Hối để chồng đi kiếm tước hầu.
(Ngô Tất Tố)
Bằng bút pháp miêu tả và phân tích tâm
lí nhân vật tinh tế, cấu trúc ngôn ngữ ngắn gọn gợi nhiều hơn tả đã tạo nên bài thơ tứ tuyệt mang nội dung hàm xúc
Hoạt động 4: Hướng dẫn học sinh tự học và chuẩn bị bài mới
Hướng dẫn học sinh tự học
GV hướng dẫn HS tự học bằng cách củng cố nội dung chính của bài:
Chỉ trong 28 chữ, bài thơ đã vẽ nên được hậu quả của chiến tranh phi nghĩa gây ra, đó là cảnh gia đình bị chia lìa, mất mát người thân Hạnh phúc con người trở thành một bóng dáng xa xôi… nhất là khát khao hạnh phúc của người khuê phụ trẻ làm cho người đọc phải mủi lòng, bài thơ nói lên tâm trạng chung của nhiều số phận đồng thời thể hiện tinh thần phản đối chiến tranh phi nghĩa
Chuẩn bị bài mới
- Học thuộc lòng bài thơ, ghi nhớ nội dung và ý nghĩa
- Soạn bài Khe chim kêu ( Điểu minh giản) của Vương Duy
III.Rút kinh nghiệm