Còn vấn đề đi sâu nghiên cứu từng bài cụ thể thì còn hạn chế, đặc biệt là việc thiết kế và sử dụng ĐDTQ trong DH lịch sử chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11 cơ bản lại chưa có công trì[r]
Trang 1Chuyen de
PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Bộ môn phương pháp dạy học lịch sử, là một trong những bộ môn được Đảng và nhà nước ta rất quan tâm và chú trọng, trong quá trình đổi mới, cải cách giáo dục
Bộ môn phương pháp dạy học lịch sử, không chỉ cung cấp cho các em học sinh những kiến thức lịch sử của dân tộc, của thế giới mà còn giúp các
em mở rộng tầm hiểu biết của mình Hơn thế nữa môn lịch sử còn giúp các
em trong việc hình thành nhân cách đạo đức của một công dân có ích cho xã hội Do đó Đảng và nhà nước ta xác định : Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu Chính vì tầm quan trọng của nó nên từ Đại hội VI của Đảng cũng
đã xác định : Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều , rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Luật
giáo dục cũng quy định : “ phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh ; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học ; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm ; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn ; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh ” [ 4 tr 23 ]
Từ năm 2004 – 2005 Bộ giáo dục đã đổi mới Sách Giáo Khoa ( SGK ) lịch sử trung học phổ thông, SGK mới có những hình ảnh minh họa, có hệ thống câu hỏi ở mỗi mục đòi hỏi giáo viên ( GV ) phải có những phương pháp phù hợp, đặc biệt phải thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan ( ĐDTQ ) trong dạy học một cách thích hợp nhất
Trong chương I phần I sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ( cơ bản ) gồm 5
bài trong đó bài nào cũng có nhiều tranh, ảnh, lược đồ để minh họa Nếu
Trang 2GV không sử dụng hoặc sử dụng không đúng phương pháp thì sẽ không khai thác và truyền đạt hết kiến thức cho học sinh Đặc biệt muốn khai trác tranh, ảnh, lược đồ trong các bài trên có hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải thiết
kế, sử dụng đồ dùng và tự làm đồ dùng dạy học để minh họa Đổi mới nội dung, phương pháp và cả hình thức tổ chức DH, là yêu cầu bắt buộc đối với mỗi nhà trường, mỗi GV Tuy SGK mới có nhiều thay đổi nhưng người GV vẫn khó có thể thay đổi tư tưởng dạy một chiều, điều này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa chất lượng đào tạo với yêu cầu thực tại của xã hội đòi hỏi mỗi
GV phải có những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học Song trên thực tế nhiều nơi việc đổi mới này chưa được GV quan tâm đúng mức, chỉ mang tính hình thức đối phó, chưa đạt hiệu quả cao, do GV chưa nắm chắc
về lí thuyết cũng như thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học còn hạn chế, nguyên nhân một phần từ phía GV một phần vì cơ sở vật chất
kĩ thuật còn nhiều thiếu thốn
Để khắc phục tình trạng trên yêu cầu người GV phải có những biện pháp và việc làm cụ thể để đổi mới phương pháp dạy học phù hợp, đáp ứng được nhu cầu của thời đại Là GV dạy bộ môn lịch sử lâu năm chúng tôi rất trăn trở và muốn đóng góp phần nào vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiện nay Phần nào cung cấp, hỗ trợ cho GV về lí thuyết, cách thức thiết kề, làm và sử dụng ĐDDH trong dạy học lịch sử ở các bài
trong phần I chương I SGK lịch sử 11 cho nên chúng tôi chọn đề tài : “
Thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học chương I phần I sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ( cơ bản ) ở trường trung học phổ thông.
2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Chương trình SGK mới hiện nay có rất nhiều phương tiện trực quan được đưa vào trong bài học song những công trình nghiên cứu cụ thể để khai thác có hiệu quả các phương tiện giúp GV trong DH cũng như HS khi
Trang 3tiếp nhận tri thức lại rất hạn chế Mà chỉ có những công trinh nghiên cứu và
bài viết mang tính lí luận như : “Phương pháp dạy học lịch sử”tập hai của Phan Ngọc Liên ; “ tổ chức dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên ; “Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” của Phan Ngọc Liên, “Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử ở THPT” của Kiều Thế Hưng; “Phương tiện dạy họcc”của Tô Xuân Giáp; “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học” và “ một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện đại ” của Thái Duy Tuyên …vvv.
Các công trình nghiên cứu và bài viết nói trên chủ yếu trình bày lí luận, quan niệm, nhận thức sự cần thiết về sử dụng ( ĐDTQ) trong DH lịch sử ở trường phổ thông Các công trình nghiên cứu và bài viết trên cũng đã giúp chúng tôi xác định được nguyên tắc chung, con đường và biện pháp sư phạm Tuy nhiên đó lại là những vấn đề còn chung chung
Còn vấn đề đi sâu nghiên cứu từng bài cụ thể thì còn hạn chế, đặc biệt
là việc thiết kế và sử dụng ĐDTQ trong DH lịch sử chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11( cơ bản ) lại chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, đi sâu vào nội dung cụ thể của từng bài , vì vậy nhiệm vụ của chúng tôi là cần phải đi sâu nghiên cứu, thực nghiệm việc thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong từng bài ở chương I, phần I, sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ( cơ bản ) ” để thấy được tính khả thi cũng như tác dụng của ĐDDH ở các bài cụ thể này nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS
3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là “ thiết kế và sử dụng đồ dùng trực
quan trong dạy học lịch sử chương I, phần I, sách giáo khoa lịch sử lớp
11 ( cơ bản ) ” để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS.
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Trang 4Với đối tượng nghiên cứu nói trên, đề tài tập trung nghiên cứu sâu vào
việc “ thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử chương
I, phần I , sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ( cơ bản ) ” chứ không chuyên
sâu về lí luận đồ dùng trực quan Phạm vi thực nghiệm đề tài trong trường THPT huyện Càng Long tỉnh Trà Vinh
4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu quy trình thiết kế và sử dụng ĐDTQ nhằm giúp GV có cơ
sở và phương pháp thích hợp khi tiến hành các tiết dạy trên lớp, đồng thời qua đó củng nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Tổ chức kiểm tra và đánh giá HS thông qua các tiết học trên lớp có sử dụng ĐDTQ trong chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11( cơ bản ) đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp DH
5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Điều tra xã hội học để phát hiện thực tiễn giáo dục phổ thông về việc thiết kế và sử dụng ĐDTQ trong DH lịch sử
Phân tích cấu trúc nội dung chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11 (cơ bản )
Thiết kế ĐDTQ nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo cho
HS
Xác định yêu cầu chung và biện pháp cụ thể để thiết kế và sử dụng ĐDTQ cho GV và HS
Thực nghiệm sư phạm trường THPT trong tỉnh Trà Vinh nhằm kiểm nghiệm đề tài
6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Vận dụng quan điểm của phương pháp luận sử học mácxít - lêninnít Nghiên cứu cơ sở lí luận về thiết kế và sử dụng ĐDTQ
Trang 5Gặp gỡ và trao đổi với những GV giỏi, có kinh nghiệm lâu năm về thiết kế cũng như sử dụng đồ dùng dạy học ở trường phổ thông đặc biệt là những GV giảng dạy môn lịch sử ở khối 11
Điều tra xã hội học
Tiến hành thực nghiệm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng ĐDTQ khi DH lịch sử chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11 ( chương trình cơ bản )
7 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu thiết kế và sử dụng ĐDTQ phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong DH chương I, phần I, sách giáo khoa lịch sử lớp
11 ( chương trình cơ bản ) phù hợp sẽ góp phần nâng cao chất lượng DH lịch
sử, đáp ứng yêu cầu và mục đích đào tạo
8 ĐÓNG GÓP CỦA KHÓA LUẬN
Thiết kế và sử dụng ĐDTQ nhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của HS trong DH chương I, phần I, SGK lịch sử lớp 11 ( chương trình cơ bản )
Làm tư liệu nghiên cứu và học tập cho đồng nghiệp tham khảo và vận dụng vào giảng dạy, góp phần vào sự nghiệp đổi mới giáo dục, lấy HS làm trung tâm, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của HS
9 CẤU TẠO CỦA KHÓA LUẬN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận gồm 3 chương :
Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng
ĐDTQ trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông
Chương 2 Những nội dung lịch sử trong chương I, phần I, sách giáo
khoa lịch sử lớp 11 ( chương trình cơ bản ) cần triệt để khai thác, sử dụng ĐDTQ
Trang 6Chương 3 Thiết kế và sử dụng các loại ĐDTQ để dạy chương I, phần
I, sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ( chương trình cơ bản ) qua từng bài cụ thể
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
1.1.1 Khái niệm
Đồ dùng dạy học là phương tiện, thiết bị được GV sử dụng với tư cách
là phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức của HS, còn đối với HS đó là nguồn tri thức, là các phương tiện giúp HS lĩnh hội các khái niệm, định luật vv… hình thành ở họ các kĩ năng kĩ xảo, đảm bảo việc giáo dục, phục vụ mục đích DH và giáo dục
ĐDTQ là tất cả những phương tiện vật chất cần thiết cho GV và HS tổ chức và tiến hành hợp lí, có hiệu quả quá trình giáo dưỡng và giáo dục ở các môn học, cấp học
Như vậy có thể hiểu : ĐDTQ là hệ thống đối tượng vật chất và tất cả phương tiện kĩ thuật được GV và HS sử dụng trong quá trình DH
Để HS tiếp nhận kiến thức đạt kết quả cao thì cần phải thông qua quá trình nghe, nhìn, thực hành Muốn có được điều đó ĐDTQ giúp cho quá trình nhận thức của HS là cực kì quan trọng Qúa trình DH là quá trình nhận thức ở mức độ cao, vì vậy ĐDTQ là không thể thiếu trong quá trình DH
1.1.2 Vai trò của đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử
Do đặc điểm của việc học tập lịch sử không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trực quan có ý nghĩa rất quan trọng Có nhiều loại ĐDTQ khác nhau, cách sử dụng và hiệu quả củng khác nhau, song đều có tác dụng nâng cao chất lượng DH lịch sử Như vậy ĐDTQ là một trong
Trang 7những yếu tố tham gia vào quá trình cung cấp kiến thức cho HS, giúp HS tăng khả năng quan sát, trí tưởng tượng, óc tư duy sáng tạo ĐDTQ giúp HS nhớ kĩ hiểu sâu những tri thức lịch sử Hình ảnh mà HS lưu giữ trong trí não khi xem xét những hiện vật trực quan sẽ khó phai mờ trong tâm trí của HS Trong quá trình DH, người dạy đưa ra những đồ dùng trực quan cùng với hệ thống câu hỏi khéo léo dẫn dắt, định hướng cho HS đi đến hiểu biết, phát hiện ra những nhận thức mới
Ví dụ : Khi dạy bài 3 mục 1 – Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm
lược ( lịch sử 11 ), GV treo bức tranh các nước đế quốc xâu xé “ cái bánh ngọt” Trung Quốc lên bảng GV hướng dẫn HS quan sát bức tranh và giới
thiệu đôi nét về quá trình các nước đế quốc xâu xé Trung Quốc Sau khi giới thiệu xong GV đặt câu hỏi để hỏi HS:
- Vì sao không một đế quốc nào có thể một mình độc chiếm Trung Quốc ?
- Kể tên những nhân vật trong hình ?
- Sau khi HS trả lời GV nhận xét, phân tích và rút ra kết luận
Mặt khác, hiện vật, phương tiên trực quan lịch sử đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành biểu tượng lịch sử cho HS Nó hạn chế
được tình trạng “ hiện đại hóa ” lịch sử do các em đang sống trong một thời
đại hoàn toàn khác với nhiều sự kiện đề cập tới trong chương trình lịch sử
Nói chung, trong quá trình dạy học, ĐDTQ giảm nhẹ công việc của
GV và giúp cho HS tiếp thu kiến thức một cách thuận lợi Có được đồ dùng thích hợp, người GV sẽ phát huy hết năng lực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, làm cho hoạt động nhận thức của HS trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, tạo ra cho HS những tình cảm tốt đẹp với môn học Do đặc điểm của quá trình nhận thức, mức độ tiếp thu kiến thức mới của HS tăng dần theo các cấp độ của tri giác: nghe-thấy-làm được (những gì nghe được
Trang 8không bằng những gì nhìn thấy và những gì nhìn thấy thì không bằng những
gì tự tay làm), nên khi đưa ĐDTQ vào quá trình dạy học, GV có điều kiện để nâng cao tính tích cực, độc lập của HS và từ đó nâng cao hiệu quả của quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng, kỹ xảo của các em
1.2 VỊ TRÍ VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN
1.2.1 Vị trí
Bản chất của quá trình dạy học là hoạt động nhận thức của HS và nó diễn ra theo quy luật : Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Vấn đề
là người thầy dạy sử phải tổ chức hoạt động này như thế nào trong quy trình dạy học, trong việc giúp HS hiểu được hiện thực của quá khứ, nhận thức được chân lí lịch sử
Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học, nhằm tạo cho HS những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật [6 tr 61 ]
Trong DH lịch sử phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểu
tượng cho HS , cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng “ hiện đại hóa
” lịch sử của HS
ĐDTQ là chổ dựa để hiểu biết sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, giúp cho HS nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội
ĐDTQ có vai trò rất lớn trong việc giúp HS nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ chúng ta là hình ảnh mà chúng ta thu nhận được bằng trực quan [ 6, tr 62 ]
Trang 9Cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm lịch
sử, ĐDTQ còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của HS Nhìn vào bất cứ loại đồ dùng trực quan nao, HS củng thích nhận xét, phán đoán, hình dung quá khứ lịch sử được phản ánh
Tóm lại ĐDTQ là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận DH
nhằm tạo cho HS những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay những ĐDTQ minh họa về sự vật Trong DH và học tập lịch sử, phương pháp trực quan lại càng có vị trí quan trọng vì đặc trưng của lịch sử là không thể lặp lại như cũ, và củng không thể tái tạo được lịch sử trong phòng thí nghiệm vì thế ĐDTQ là là phương tiện không thế thiếu trong tái hiện các sự kiện lịch sử
1.2.2 Ý nghĩa của đồ dùng trực quan
Học tập lịch sử ở trường phổ thông giúp cho HS biết quá khứ với hiện tại và hướng tới tương lai Thực hiện nhiệm vụ mà Đảng và nhà nước đề ra Vậy ĐDTQ có ý nghĩa như thế nào với nhiệm vụ nói trên ?
Theo phương pháp dạy học truyền thống thì lời nói của GV có vai trò chủ đạo Trong bài dạy, thầy hình thành các khái niệm và biểu tượng bằng lời nói, nhưng cho dù lời nói của GV sinh động, giàu hình ảnh đi chăng nữa
cũng không bằng việc sử dụng ĐDTQ, ông bà ta có câu “ tai nghe không bằng mắt thấy ”, từ các hình ảnh quan sát HS khắc sâu và nhớ lâu hơn
Đồng thời thông qua việc sử dụng ĐDTQ sẽ phát huy tính tích cực của HS,
dễ dàng thực hiện ba nhiệm vụ của giáo dục : giáo dục, giáo dưỡng, và phát triển HS
Trước hết ĐDTQ góp phần tạo ra biểu tượng lịch sử cho HS, cụ thể
hóa các sự kiện, khắc phục tình trạng “ hiện đại hóa ”, lịch sử của HS Do
đặc trưng của bộ môn lịch sử là các sự kiện lịch sử đã xảy ra trong quá khứ
mà HS không có được quan sát trực tiếp, nên cho dù GV trình bày miệng
Trang 10sinh động đầy đủ nhưng HS củng không thể hình dung đầy đủ các sự kiện, khái niệm đươc Chính vì đó, mà ĐDTQ bảo đảm cho HS thu nhận hiện thực lịch sử thông qua hệ thống những hình ảnh ( trực quan sinh động ), về quá khứ đập vào mắt của HS Từ đó, HS kết hợp với lời giảng của GV sẽ có những khái niệm biểu tượng chính xác
Tuy nhiên có nhiều GV nhận thức sai lầm, cho rằng ĐDTQ dùng để minh họa thêm SGK lịch sử hoặc bệnh hình thức đối phó với việc sử dụng ĐDTQ , mà không khai thác các ĐDTQ , làm nghèo trí tượng tượng của HS Không chỉ thế, một trong những yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo, năng động tự học của HS Chương trình mới có nhiều tranh ảnh bản đồ, ….mà HS chưa hiểu được ý nghĩa củ nó Nên GV cần có những hướng dẫn cụ thể, tỉ mĩ làm cho
sự kiện lịch sử thêm sống động, và giúp HS góp phần tạo biểu tượng lịch sử, khắc sâu trong tâm trí HS
ĐDTQ không chỉ tạo biểu tượng, mà còn là chổ dựa vững chắc cho việc nắm quá khứ lịch sử trong những nét khái quát, định hình, hiểu sâu sắc
sự kiện lịch sử Nó là phương tiện có hiệu quả để hình thành khái niệm lịch
sử và làm cho HS nắm được quy luật sự phát triển của xã hội
Ý nghĩa giáo dục tư tưởng, tình cảm, lòng yêu mến lãnh tụ, những anh hùng, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao động, sự căm thù bọn xâm lược và chiến tranh vv…
Ví dụ : Khi dạy bài 2 mục 3 Đảng Quốc đại và phong trào dân tộc (
1885 – 1908 )( lịch sử 11) GV treo bức tranh của Ti-lắc lên và đặt ra một số câu hỏi như :
- Em biết gì về Ti-lắc ?
- Đường lối chủ trương của Ti-lắc như thế nào ?
- Hãy cho biết các cuộc đấu tranh do Ti-lắc lãnh đạo ?