Ebook Mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc với Internet: Phần 1

Việc chọn mẫu được thiết kế như sau:.[r]

t

NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI

INTERNET: MẠNG LƯỚI XÃ HỘI

VÀ Sư THỂ HIÊN BẢN SAC

Nguyễn Thị Phương Châm

Internet: mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc / Nguyễn Thị Phương Châm - H : Khoa học xã hội, 2013 - 324tr ; 21cm ĐTTS ghi: Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam Viện Nghiên cứu Văn hoá

1 Xã hội học 2 Internet

302.2308-d cl4

KXH0009p-CIP

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Q u ổ c gia Việt Nam

(0 " i f /

'IỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

VIỆN NGHIÊN CỨU VÀN HÓA

NG U Y ỄN T H Ị PH Ư Ơ N G C H Â M

INTERNET: MẠNG LƯỚI XÃ HỘI

VÀ S ự THỂ HIỆN BẢN SĂC

NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI

HÀ NỘI -2 0 1 3

Vói sự cộng tác của: ThS Vũ Hoàng Hiếu ThS Nguyễn Thị Huệ ThS Đinh Mỹ Linh ThS Vũ Thành Long

M Ụ C LỤC

Trang

Ckvơng 1: Bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XXI

1 bM cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XXI 29

2 Một số vấn đề dặt ra từ quá trinh đoi mới kinh tế

3 Cuá trình phát triển của internet ở Việt Nam 65

C ívong 2: Thực trạ n g việc sử dụng intern et của

1 kết quả điều tra thực trạng sử dụng internet ở Việt

6 INTERNET: MẠNG LƯỚI XÀ HỘI VÁ.

2 Thói quen sử dụng internet của giới trẻ hiện nay 80

2.3 Phương tiện và địa điểm truy cập internet 86

C h ư ong 3: In tern et và sự kết nối m ạng lưới xã hội 131

2.1 Đổi tượng trong mạng lưứi xa hội trên internet

2.2 Các hình thức và phương thức kết nổi mạng

3 Nhũng trải nghiệm về sự thay đổi cùa kết nổi mạng

I\ục ục 7

34 Lợi ích từ mạng lưới xã hội trực tuyến 178 Ohcong 4: In tern et và sự thế hiện bản sắc 186 ] Niu cầu thê hiện bàn sắc trên mạng của giới trẻ 187

2 Tiực tế việc thể hiện bản sắc cá nhân cùa giới trẻ

22 Mức độ chia sè thông tin cá nhân trên mạng 200

23 Vai trò thể hiện của giới trẻ trên mạng 203

25 Một số đặc trưng của việc thể hiện bản sắc cá

2 6 Chiến lược tạo dụng bản sắc cá nhân trên mạng 218

2 7 Internet và sự tạo dựng phong cách hiện đại:

cách thức bộc lộ bản sắc của giới trẻ hiện nay 231

C h u ô n g 5: N h ữ n g v ấ n đ c đ ă t r a t ừ S U ' k é t n ố i

m ạng Iưói xã hội và thể hiện bản sắc của giói trẻ hiện nay trong không

1 Irtemet: không gian mới cho đa chiều kết nổi và

1.2 Mở rộrig và gia tăng đa chiều thể hiện bản sẳc 254

8 INTERN1T: MẠNG LƯỚI XÃ HỘI VA.

3 Sổng với internet: tính hai mặt của vấn đề 274

LỜI T Ụ A

Công trình này là kết quả cùa một đề tài nhánh trong ChKmg trình nghiên cứu cấp Bộ: “Một số vấn đề lý luận, thục tiễn cơ bản về văn hóa Việt Nam trong giai đoạn phát tri Én 2011 - 2020" do Viện Nghiên cứu Văn hóa thực hiện trong hai năm 2011 - 2012 Đề tài nhánh này do PGS TS Nguyễn Thị Phương Châm làm chù nhiệm, với sự tham gia ở cac mức độ khác nhau của 4 thạc sĩ là Vũ Hoàng Hiếu, Ngjyễn Thị Huệ, Đinh Mỹ Linh và Vũ Thành Long (trong đó,

Vũ Thành Long là nhà nghiên cứu độc lập, 3 người còn lại là nghiên cứu viên của Viện Nghiên cứu Văn hóa) Vũ Hoàng Hiéu tham gia viết 1 chuyên đề, Đinh Mỹ Linh và Nguyễn Thị HuỊ viết 2 chuyên đề, còn Vũ Thành Long tham gia thiết kế và

xử lý bảng hỏi Chủ nhiệm đề tài đã trực tiếp lựa chọn nội dung tứrg chuyên đề và trình bày trong một số mục ở chương 4 Nhân dịp cuốn sách ra mắt bạn đọc, chúng tôi xin gừi lời can om tới lãnh đạo Viện Nghiên cứu Văn hóa và các phòng bar liên quan, đã quan tâm và tạo điều kiện để cuốn sách sớm hoai ihànli

Đồng thời, xin bày tỏ sự cảm om sâu sắc tới các nhà khoa học cúc Viện Nghiên cứu Văn hóa thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và một số cơ quan, nghiên cứu viên khác đã đọc

và lóng góp cho chúng tôi nhiều ý kiến quý báu Rất mong tiếp tục nhận được nhiều ý kiến hơn nữa từ phía bạn đọc

Hà Nội, ngày 9 tháng 4 năm 2013

Chủ biên

M Ở ĐÀU

Nhũng năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ cùa thông tin

đã và đang làm cho thế giới ngày một nhỏ bé và gần gũi hơn Ngìy nay, mọi chuyện xảy ra trên thế giới đều có thể được cập nhật một cách hết sức nhanh chóng Sự phát triển của tru/ền thông hiện đại, trong đó nổi bật là internet một mặt khiến cho con người được thỏa mãn về thông tin, về sự hiểu biếc thế giới, đưa con người đến gần nhau hơn và bình đẳng hon trên phương diện tiếp cận thông tin nhưng mặt khác, cũng

do tốc độ phát triển quá nhanh của công nghệ thông tin, cùa internet và những ưu việt của nó cũng đã khiến con người choáng ngợp với những tiện dụng và lợi ích mà nó đem lại và dầr dần bị lệ thuộc vào nó rất nhiều Con người trong cuộc sổrg hôm nay sẽ khó tưởng tượng được nếu một ngày xã hội khóng có internet thì các hoạt động của con người sẽ ra sao Mật trái của việc lệ thuộc quá nhiều vào internet cùng với khóng ít sự lợi dụng sức mạnh cùa phương tiện truyền thông

ưu việt này đã đưa tới nhiều hệ lụy tiêu cực cho xã hội

Có lẽ trong xã hội hiện nay, đối tượng sử dụng internet nhiều nhất là giới trẻ Điều đó tạo ra sự năng động và hiệu quả chc công việc của cá nhân họ và cũng mang lại nhiều tiện ích cho xã hội, song cũng chính giới trẻ là những người chịu tác động không nhò của những hậu quả mà internet mang lại Báo chí đã viết nhiều về một thế hệ “ăn online, ngủ online, chơi onl ne” và khó có thể sổng thiếu được internet trong cuộc sổng Thic tê đó đã kéo theo hàng loạt thay đôi trong những biêu hiệi văn hoá của giới trẻ Họ không chỉ sống trong thế giới

12 INTERNET: MẠNG LƯỚI XẢ HỘI V À

thực mà còn có một thế giới khác nữa đó là thế giới ảo, thế giới

đó chi phối rất nhiều đến cuộc sống thực tại của họ Cách s.ổng của họ, cách họ tạo dựng và duy trì mạng lưới xã hội cũng như cách mà họ thể hiện mình trong hai thế giới thực và ảo đ ã rất khác so với những cách thể hiện đó trong truyền thống Tìm hiểu về văn hóa hiện nay, nhất là văn hoá mạng - văn hóa cùa giới trẻ thì không thể bỏ qua những sự thay đổi này

Từ những nhận thức trên, chúng tôi lựa chọn góc nh ìn nghiên cứu qua việc tìm hiểu về mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc của giới trẻ hiện nay qua internet để hiểu về văn hóa mạng, văn hóa của giới trẻ - một phần quan trọng tạo nên diện mạo cùa văn hoá đương đại

Thông qua trải nghiệm cá nhân của nhũng người trong cuộc, chúng tôi phân tích, đánh giá thực trạng và sự ph át triển phổ biến cùa internet hiện nay, nhũng tác động c ù a nó đến đời sống hiện tại thông qua việc tìm hiểu sự thay đổi cách sống, cách kiến tạo và duy trì mạng lưới xã hội c ũng như việc tạo dựng và thể hiện bản sắc Từ đó, giúp xã h ộ i có thêm những nhận thức đa chiều về quá trình tương tác g iữ a con người với thế giới đa tiện ích của internet hiện nay Ngoài ra, chúng tôi cũng bàn đến những vấn đề thời sự cùa

sự phát triển internet, đưa ra những cơ sờ khoa học cho các nhà hoạch định chính sách về phát triển và quán lý iniem el, những nhà giáo dục và cả xã hội tham khảo để từ đó có c ách nhìn khách quan và chính xác hơn về văn hóa mạng, xây dựng văn hóa mạng lành mạnh, phù hợp với xu hướng phát triển cùa xã hội đương đại

Đối tượng nghiên cứu chính của chúng tôi là nhóm thanh niên người Kinh trong độ tuổi từ 16 đến 30 có sử d.ụng internet (với đa dạng các loại hình như: web, blog, emiail, chat, gam e, ) Độ tuổi này được xác định theo Luật Th.anh

Mỏ cầu 13

niên ban hành năm 2005, trong đó chúng tôi lại chia nhỏ độ uổi này ra thành 3 nhóm là học sinh THPT, sinh viên và '.ham niên đã đi làm Chúng tôi cũng chọn điểm khảo sát là

;ác <hu vực: đô thị và nông thôn của Hà Nội, thành phố Hồ Chí Vlinh, Huế và Đà Nang để quan sát và tìm hiểu thực trạng :ũnf như những vấn đề đặt ra cùa văn hóa mạng hiện nay Nghiên cứu về internet hiện nay, có thể tiếp cận ờ nhiều

?chía cạnh khác nhau, ví như: từ góc độ tác động cùa internet đối với xã hội (vấn đề quyền lực, định hướng thông tin và dư luận xã h ộ i, ); từ góc độ phát triển của internet (tốc độ phát triển, thành quả công nghệ, ); từ góc nhìn toàn cầu hóa để thấy được vai trò của internet trong những sự kết nối xuyên biên giới,— Song, với công trình này, chúng tôi chọn cách tiếp cận từ góc độ cùa chuyên ngành Văn hóa học (Cultural Studies) và Nhân học văn hóa (Cultural Anthropology) Chúig tôi tìm hiểu về cách mà thanh niên kết nối mạng lưới

xã hội và tạo dựng bản sắc trong thế giới cùa internet thông qua sự trải nghiệm và giọng nói của những người trong cuộc Mặc dù vẫn quan tâm tới sự phổ biến cũng như những tác động cúa internet tới đời sống văn hóa xã hội đương đại, song chúr.g tôi không đặt trọng tâm tìm hiểu về những ứng dụng hay ũện ích của internet cũng như sự phổ biến và ảnh hường

của chúng tlico cái Iihìn trực tiếp liê n bề n ổi của liiộn lượng

mà cuan tâm tới những vấn đề mang tính trải nghiệm cá nhân của những người sử dụng internet, như xem họ nói gì, nghĩ gì

và chia sẻ những gì trong quá trình tương tác với internet Từ

đó, bàn về các vẩn đề thời sự cùa văn hóa truyền thông hiện nay cũng như gắn kết các vấn đề đó với bổi cảnh lý thuyết và thực tế của toàn cầu hóa, hiện đại hóa, của việc thiết lập mạng lưới xã hội và tạo dựng bản sắc văn hóa trong xã hội Việt Nam đương đại

14 INTERNET: MẠNG LƯỚI XÃ HỘI VÀ.

Ở khía cạnh phương pháp, trong khi nghiên cứu về rmạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc của con người trong thế; giới

ảo, nhiều nhà nghiên cứu đã chi ra nhu cầu về những (dạng thức mới của phương pháp điền dã dân tộc học truyền thiổng Một địa bàn nghiên cứu xác định trước, một quá trình quain sát tham dự tại địa bàn được chuẩn bị chu đáo và những gỊợi ý phỏng vấn được thiết kế có thể sẽ phải thay đổi để phù hợp với nghiên cứu về internet Andreas Wittel (2000) và /Anne Beaulieu (2004) đã xem xét lại khái niệm “field” và “fieldw/ork” (điền dã tại địa bàn nghiên cứu), khái niệm công nghtệ và những sự định vị mới cho nghiên cừu về internet Stteían Olsson (2000) bàn tới sự khác nhau trong cách thức thu thập thông tin trong thực tại và trong thế giới ảo cùa internet Tác giả chi rõ những bất lợi cùa việc thu thập thông tin tro n g thế giới ảo như: nhà nghiên cứu không thể trải nghiệm vớii đối tượng nghiên cứu trong cùng thời gian và không gian điể so sánh với cuộc sống thực cùa họ, người nghiên cứu cũng rrất dễ

bị ẩn trong thế giới ảo, đồng thời, trong một thời gian hạni chế thì rất khó có thể có được và kiểm chứng được những thiông tin cá nhân cần thiết cùa đối tượng nghiên cứu và nóii tới kinh nghiệm ràng, nhà nghiên cứu cần định vị nhiều vaii trò khác nhau trong thể giới ảo để khắc phục những khó Uchăn trên Kozinets, Robert V (2002, 2006) đưa ra phương p h á p Netnography để nghiên cứu những chiều tương tác trong' thế giới mạng, Andreas Wittel (2000) phân tích những sự chiuyển dịch từ nghiên cứu trong thực tế đến nghiên cứu trong thế giới

ảo, từ không gian vật chất đến không gian số, từ địa bàn xác định cụ thể tính địa phương đến nhũng địa bàn mang tính chính trị, xã hội phức tạp, những mạng lưới và những (cách tiếp cận nhiều địa điểm , và phương pháp nghiên cứu ờ đây cũng cần thích ứng với những sự chuyển dịch đó, cụ thiể là nhà nghiên cứu cần nhũng trải nghiệm trực tuyến, di chuiyển

Mìr cầu 15

nhiều địa điểm, tương tác với đối tượng cả trên mạng và ngoài đòi, cần những sự chia sẻ cả trực tuyến và không trực tuvến, Không phù nhận những phương pháp nhân học trtyìn thống và quen thuộc nhưng các nhà nghiên cứu đều cho ràng, cần phải có sự linh hoạt và thay đổi nhất định các phirmg pháp đó cho phù hợp với thực tế nghiên cứu về internet hiện nay Chính vì vậy, ở công trình này, mặc dù vẫn dùn* các phương pháp nhân học truyền thống, song chúng tôi

đã cố gắng thực hành điền dã tại nhiều địa điểm, tương tác với đối tượng nghiên cứu cả trực tuyến và ngoài đời, chúng tôi cũng trải nghiệm việc dùng nhiều tính năng cùa internet như: emal, chat, facebook, tham gia các diễn đàn trực tuyến, tham gia nhiều nhóm hội khác nhau, dùng các tài khoản khác

n hai, để có thể thu thập được những thông tin và trải nghệm thực tế Cụ thể, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Tổng thuật và đánh giá những tài liệu đã công bố về vãn hoá truyền thông nói chung và “cuộc cách mạng” internet nói riêng Chúng tôi cố gắng điểm lại và đưa ra nhũng xu hướng

lý tiuyết và thực tiễn cơ bản được lấy làm cơ sở bàn luận trong công trình

- Điền dã: chúng tôi lựa chọn 3 địa bàn nghiên cứu là Hà Nội Huế và thành phố Hồ Chí Minh (trong đó có cá khu vực nông thôn và đô thị) để điều tra định lượng và phỏng vấn định tính (riêng trong phỏng vấn định tính, chúng tôi chọn thêm Đà Nầr.g) để tìm hiểu xem các nhóm thanh niên khác nhau quan tâm và sử dụng internet như thế nào Trong điều tra định luợng, chúng tôi áp dụng phương pháp chọn mẫu kết hợp giữa chù định và ngẫu nhiên nhàm đảm bảo tính cân bàng giữa đối tượng mẫu theo giới tính và địa bàn, cũng như đảm bảo mục tiêu ngẫu nhicn hoá Việc chọn mẫu được thiết kế như sau:

16 INTERNET: MẠNG LƯỚI XẢ Hộư VÀ.

+ Ở mỗi địa bàn, cân bằng tỷ lệ nam và nữ trong số ruhững người trả lời được tiếp cận

+ Ở địa bàn các trường đại học và trung học phổ thông, nghiên cứu viên đến tiếp cận với một số lớp, tại mỗi lớp này lại dựa trên danh sách lớp ngẫu nhiên chọn ra 30 học sinh/ sinh viên để mời họ trả lời bảng hỏi Tổng cộng, đã có 1 0 lớp học sinh và 10 lớp sinh viên tham gia vào nghiên cứu T ỷ lệ học sinh/ sinh viên từ chối tham gia trả lời bảng hòi là lchông đáng kể

+ Với nhóm thanh niên, việc chọn mẫu được thực hiện phần nhiều theo phương pháp chọn mẫu chù đích, đa dạng hoá tối đa khu vực việc làm, loại hình công việc, độ tu ổ i, và đảm bảo cân bàng tỷ lệ nam và nữ

Toàn bộ số bảng hỏi sau khi được thu thập đầy đủ thông tin đã được nhập liệu theo khuôn nhập liệu được xây 'dựng trên phần mềm SPSS phiên bản 2.0 Việc làm sạch và phân tích sổ liệu cũng được thực hiện trên phần mềm này

Tổng cộng có 887 bảng hỏi đã được tiến hành thu th ập tại

ba địa bàn nghiên cứu Theo từng loại đổi tượng nghiên círu, mẫu nghiên cứu cuối cùng được thực hiện như sau:

Bên cạnh việc điều tra định lượng, tại 4 thành phố lả Hà Nội, Huế, Đà Nang và thành phố Hồ Chí Minh, chúng tồi đã