Cơ sở cho việc tự động lưu trữ, xử lý và khai thác thông tin là những thành tựu to lớn của cuộc cách mạng tin học, cùng với những tiến bộ của phương thức truyền thôngễ. Ngày nay[r]
Trang 1Ứ N G D Ụ N G
CỘNG NGHỆ THÒNG TIN
VÀ TRUYỀN THỐNG
trong đổi mới hoạt động thư viện
T H Ô N G TIN VẢ TRU
Trang 2PGS.TS VƯƠNG TOÀN
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÒNG TIN
VÀ TRUYỀN THỐNG
trong đểi mới hoạt động thư viện
NHÀ XUẤT BẢN THÔNG TIN VẢ TRUYỀN t h ô n g
Trang 3LỜ! NHÀ XUẤT BẢN
Công nghệ thông tin đang làm biến đổi sâu sắc mọi lĩnh vực trên phạm vi toàn cầu Ngày nay, do những thành tựu của cách mạng tin học mang lại nên việc đổi mới hoạt động thư viện truyền thống là tất yếu và cấp bách Nhờ các quá trình xử lý thông tin và phương thức truyền thông hiện đại, hoạt động thư viện đã và đang thay đổi về cơ bản, có thể nói rằng nó thực sự trở thành một cuộc cách mạng trong ngành Thư viện.
Hiện nay, giá trị thư viện không còn được đánh giá là thư viện sở hữu bao nhiêu tài nguyên thông tin, mà là thư viện đó
sử dụng công nghệ thông tin như th ế nào để truy hồi thông tin khắp nơi nhằm phục vụ tốt cho người sử dụng Nếu thư viện tiếp tục hoạt động theo kiểu truyền thống thì dù có được trang
bị hiện đại, đối tượng phục vụ cũng sẽ giảm dần vì không thỏa mãn người dùng tin ở thời đại mới Bởi vậy, trong thời đại tin học bùng nổ, nếu không biết tận dụng những tiện ích của công nghệ thông tin và truyền thông hiện đại sẽ là những hạn chế không đáng có.
Nhằm đáp ứng phần nào nhu cầu của bạn đọc, Nhà xuất
bản Thông tin và Truyền thông xuất bản cuốn "ứ n g dụng công
nghệ thông tin và truyền thông trong đ ổ i m ớ i h o ạt động th ư viện" do PGS, TS Vương Toàn biên soạn Nội dung cuốn sách
được chắt lọc từ gần 60 bài viết lớn nhỏ đã công bố tại các hội
thảo khoa học chuyên ngành và trên các tạp chí: Thông tin khoa
học xã hội, Thư viện Việt Nam, Bản tin Hội Thông tin - Tư liệu Khoa học và Công nghệ Việt Nam và đặc biệt là nhiều bài đã
được in trên bản tin "Thư viện - Công nghệ thông tin" nay
được tác giả tống hợp có bổ sung và cập nhật.
Trang 4Cuốn sách đã phác họa một bức tranh hiện thực về hoạt động thông tin - thư viện nói chung và chuyên về khoa học xã hội ở Việt Nam nói riêng; đồng thời cũng gợi ra m ột số nội dung đang được ngành Thư viện quan tâm Hy vọng cuốn sách sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, các cán bộ ngành thông tin thư viện và các bạn sinh viên chuyên ngành thư viện trên cả nước
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song lần đầu xuất bản nên cuốn sách sẽ khó tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Nhà xuất bản rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của bạn đọc để cuốn sách được hoàn thiện hơn trong lần tái bản sau.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Hà Nội, tháng 8 năm 2 0 13
NHÀ XUÁT BẢN THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG
Trang 5DANH MỤC T Ừ VIẾT TẮT
Trang 6Phần I
MỘT Số VẤN ĐỀ CHUNG
Trang 7HOẠT ĐỘNG THƯ VIỆN Đổl MỚI
DO TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN■ ■
VÀ TRUYỀN THÔNG
1 Những thay đổi do cách mạng tin học
Những năm gần đây, thuật ngữ "tin học" được nhắc tới nhiều, có lúc bị lạm dụng khiến cho nó có thể bị hiểu như một
"mốt" thời thượng Thực ra, tin học là một kết quả mà tiến bộ của khoa học và kỹ thuật hiện đại mang lại, nó đảm nhiệm một vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển nhiều mặt của xã hội, trong đó có đời sống kinh tế của con người
Ở nhiều nước có trình độ khoa học và kỹ thuật tiên tiến, tin học hoá thâm nhập vào mọi lĩnh vực hoạt động, nhằm thoả mãn những nhu cầu tưởng như đơn giản nhất (như đặt mua hàng hoá theo yêu cầu hay thanh toán tiền qua tài khoản ở ngân hàng) cho đến những nhu cầu thông tin về tư liệu khoa họcể Bởi lẽ đó, tin học đã được đưa vào dạy cả ở nhà trường phổ thông từ nhiều năm nay
Tin học hoá cho phép lưu trữ, xử lý, tìm kiếm và cung cấp thông tin theo yêu cầu của NDT Tuỳ mục đích xây dựng, CSDL
có thể đáp ứng nhu cầu thông tin về thư mục, văn bản, số liệu, sự kiện hay hình ảnh Bên cạnh kho sách và tư liệu theo truyền thống, thư viện hiện đại đã có thêm tài nguyên thông tin dạng điện tử: từ đĩa CD đến sách điện tử Các quy trình bảo quản, xử
lý và phục vụ người khai thác và sử dụng vì thế cũng thay đổi
9
Trang 8nhiều Cho nên thay cho cách gọi truyền thống là thư viện, ngươi
ta thường dùng những tên gọi khác nhau đê chỉ cơ quan co những hoạt động mới mẻ này: nơi dùng cách gọi tên có phân dài
dòng, nhưng thể hiện đày đủ nhất là Trung tâm thông tin - tư liệu
- thư viện.
Trong bài “Nguồn tin và các địa chi về K H X H trên
Internet: hướng dẫn người sử dụng"(i\ Craig Mckie nhận xét
rằng từ nhiều năm trở lại đây, chúng ta đã chứng kiến nhiều thay đổi lớn trong cách tiến hành các công trình nghiên cứu, đên mức
mà “nền kinh tế dựa trên thông tin” phát triển hơn cả nền kinh tế công nghiệp đã có nhiều thành công trước đó Việc phát triển rộng rãi các công cụ nghiên cứu điện tử, đặc biệt là World Wide Web (web) đã tạo ra một số thay đổi sau:
l ế Thay đổi trong cách phổ biến, lưu trữ, tìm kiếm, trích thông tin và trong những bài học rút ra từ những thông tin nàyễ
2 Thay đổi trong bản chất thông tin liên quan đến KHXH (các thể loại mới, cách sử dụng mới) và khả năng tiếp cận với các thông tin này dễ dàng hơn nhiều
3 Thay đổi trong cách cung cấp các dữ liệu của các cơ quan chức trách cho nhà nghiên c ứ u
4 Thay đổi trong cách kiểm soát thông tin của các nhà chức trách ế
5ắ Thay đổi trong cách trao đổi giao tiếp giữa các thành viên trong một nhóm nghiên cứu
(1) Các khoa học xã hội trên thế giới (Chu Tiến Ánh - Vương Toàn dịch) H
Nxb ĐHQG Hà Nội, 2007, tr 443-456.
10
Trang 9Dù quan niệm và thực tiễn có thể dẫn đến sự khác nhau về
nhận thức và cách làm, nhưng đâu đâu ta cũng thấy nói đến kết
hợp thư viện truyền thống với thư viện hiện đại, và ímg dụng công nghệ thông tin vào hiện đại hoá thư viện
Với khả năng cải tiến kỹ thuật để ngày càng đáp ứng chính xác nhu cầu đa dạng của người sử dụng, máy tính điện tử ra đời
đã trở thành phương tiện kỹ thuật vô cùng hữu hiệu cho việc tin học hoá công tác tư liệu khoa học Nhờ những kỹ thuật viễn thông tiên tiến, thông tin vượt khỏi phạm vi quốc gia, nhập vào
hệ thống thông tin quốc tế, cho phép nhà khoa học ở nước này
có thể khai thác dữ liệu khoa học ờ nước khác một cách dễ dàng (nếu không bị‘ngăn cấm, vì một lẽ nào đó) Bên cạnh nguồn tin thu phí, nhiều thông tin được các nhà mạng cung cấp miễn phí khiến cho NDT cảm thấy khá thoải mái khi hoạt động trong xã hội thông tin
2 Nhu cầu và lợi ích của tin học hóa hoạt động thư viện
Cơ sở cho việc tự động lưu trữ, xử lý và khai thác thông tin
là những thành tựu to lớn của cuộc cách mạng tin học, cùng với những tiến bộ của phương thức truyền thôngễ
Ngày nay, các dạng sản phẩm thông tin được nhập vào một thư viện đã thay đổi: ấn bản điện tử xuất hiện và dần chiếm chỗ
của các dạng in ấn trước đó Nói cách khác, cái được gọi là kho
thư viện ngày nay cũng đã khác xưa rất nhiều Thay cho những
giá kệ làm bằng chất liệu bền chắc, chống được mối mọt, các sản phẩm điện tử đòi hỏi cách lưu trữ và bảo quản khác xưa
Một ví dụ khá điển hình là bộ Bách khoa toàn thư Briticana,
sau 244 năm phát hành (lần đầu tiên ở Edinburgh Scotland), có
11
Trang 10doanh số bán ra đinh cao là vào năm 1999 với 120 ngàn bộ bìa
cứng mạ vàng, 32 tập, nay do sự xuất hiện của Wikipedia phát
hành miễn phí trên Internet, người ta đã chuyển sang ấn bản điện
tử từ thập niên 1970 và bản đầu tiên được bán ra vào năm 1980, phát hành đĩa CD đầu tiên vào năm 1989 và đưa lên mạng vào năm 1994 Phiên bản trên mạng được bán với giá 70 USD cho một năm đăng ký sử dụng Công ty có trụ sở ở Chicago cũng cho biết cuốn Từ điển bách khoa bàng tiếng Anh lâu đời nhất này sẽ chỉ tập trung vào việc phát hành phiên bản trên Internet*1 Vậy thì để NDT có thể tra cứu bộ từ điển này, thư viện hiện đại không nhất thiết phải dành chỗ cho bộ sách mấy chục tập trong kho chứa sách tra cứu của mình như trước đây
Vượt ra khỏi những cung cách phục vụ truyền thống (cho đọc, mượn, tra cứu tại chỗ ), khi dịch vụ thông tin trờ thành nhu cầu tất yếu của thời đại thì các thư viện và trung tâm tư liệu phải đổi mới hoạt động cho phù hợp số lượt bạn đọc được thống kê hàng tuần, hàng tháng, hàng năm không còn là chỉ tiêu duy nhất
để đánh giá hoạt động của một cơ quan thông tin - thư viện, như suốt mấy chục năm trước đây ta vẫn làm
Với cách làm truyền thống thì những cơ sở này chỉ là nơi
lo cất giữ tài liệu là chính, vì vậy để hoạt động cũng phải sử dụng một vài hệ thống phương tiện khai thác thủ công (tủ phiếu tra cứu, các loại thư mục sách mới hay chuyên đề ) Thực tể cho thấy, nhu cầu về thông tin không chỉ nảy sinh ở người có khả năng trực tiếp đến thư viện và trung tâm tư liệu, mà nó còn
có cả nhu cầu của các nhà khoa học nước ngoài
(1) Trung Thuần, TC Từ điển học và Bách khoa thư, số 3, tháng 5 2012, tr 91.
12
Trang 11Nếu không tiến hành tin học hoá thì con người không thể làm chủ được cái kho tài nguyên thông tin khổng lồ, mà trí tuệ của con người từng ngày, từng giờ, làm cho nó tăng vọt lên tới mức được gọi là "bùng nổ thông tin" Không có nền kinh tế của nước nào cho phép thu nhận và tàng trữ tất cả sản phẩm thông tin công bố và không công bố chính thức trên toàn thế giới Vả lại, nếu có thu nhận và tàng trữ được như vậy, thì đây cũng là một việc làm không kinh tế, lãng phí lớn sức người sức của, bởi
vì sẽ không tránh được sự trùng lặp khi hàng năm thế giới có hàng triệu bài báo được đăng, và trong một phần tư thế kỷ vừa qua người ta in ra số lượng sách bằng năm thế kỷ trước cộng lại Trong khi giá thành các ấn phẩm truyền thống không ngừng tăng lên (do nhu cầu về giấy và giá thành vật liệu in ngày càng tăng) thì giá máy tính điện tử (ngày càng hiện đại) lại ngày càng giảm, nhờ những bước tiến không ngừng của khoa học và công nghệ hiện đại Ngày nay, ở một số nước, máy vi tính cá nhân được sử dụng rộng rãi Các phương tiện truyền thông không dây (vô tuyển) ngày càng cho phép kết nối mọi lúc, mọi nơi với tốc độ rất nhanh Máy tính xách tay, máy tính bảng và điện thoại thông minh cùng Internet đã phát triển với những đổi mới kỹ thuật rất nhanh chóng ở nước ta trong những năm qua Mặc dù mới xuất hiện 15 năm (từ 1997) đến nay Việt Nam đã trở thành những nước có tốc độ phát triển nhanh nhất, với hơn
30 triệu người, chiếm 30% dân số sử dụng Intemet(1), điều đó khiến cho hoạt động cung cấp thông tin ngay ở những thư viện mới xây dựng cũng không thể cứ theo con đường truyền thống, bởi lẽ nó sẽ trở nên lạc lõng trong xã hội ngày nay
(l)s ố liệu phát triển đến tháng 9/2012: s ố người sử dụng: 31.196.878 người Tỉ lệ
số dân sử dụng Internet: 35,49% Nguồn: http://www.thongkeintemet.vn/
13
Trang 12Ở nước ta, nhiều ngành ở cấp Trung ương và địa phương
đã xây dựng được kho lun trữ và tìm kiếm thông tin, đó là những kho tài nguyên thông tin quản lý cán bộ, vật tư, lưu trữ văn bản, thông tin khoa học kỹ thuật và dịch vụ Báo chí ngoài bản giấy
lại có báo điện tử, trang tin điện tử Đe án Chính phủ điện từ cho
phép mọi người có thể tìm hiểu và khai thác văn bản mình quan tâm ngay trên mạng khá thuận lợi và dễ dàng
Việc sử dụng máy tính điện tử để tin học hoá tư liệu khoa học cho phép con người chi phí tối thiểu mà có thể sử dụng tư liệu khoa học tối đa (nhiều lần), nhân sao dễ dàng
Ví dụ như mới đây, Trường phổ thông trung học Việt Bắc (Lạng Sơn) do không biết cách bảo quản tài liệu, nhà trường mong muốn có lại bản sao một văn bản đã chụp (photocopy) cách đây 10 năm nay đã mờ Tuy nhiên, Tạp chí của Thư viện Quốc gia đã có thể cập nhật rất nhanh và hết sức tiện dụng, bàng việc gửi kèm thư điện tử bản scan toàn văn Nghị định này (của Bộ Giáo dục ký ngày 29/5/1947) Mặc dù, cách Hà Nội gần
200 km, nhưng nhà trường cũng đã kịp thời nhận ngay được văn bản quan trọng để kịp chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 65 năm ngày thành lập
Nhờ hoạt động thư viện được tin học hoá, thông tin được trả lời nhanh, chính xác và có thể phục vụ nhiều đối tượng cùng một lúc Nạn “giữ tủ” tài liệu để sử dụng cho riêng mình bị chấm dứt về cơ bản, kể cả cách xưa kia, chỉ cần xé phiếu mô tà ờ các
tủ mục lục là có thể sở hữu riêng, cho dù tài liệu này vẫn được bảo quản rất cẩn thận tại thư viện
14
Trang 13Cũng vì thế, các nhà khoa học càng có điều kiện sáng tạo, khi thời gian làm việc chỉ còn dành cho nghiên cứu phân tích thông tin đã xử lý, lựa chọn giải pháp thích ứng hay đề xuất giải pháp mới Tình trạng trùng lặp ở cấp quốc gia và quốc tế có thể được khắc phục, tránh được lãng phí về tiền của và trí lực Thời gian của nhà khoa học được dành phần lớn cho lao động sáng tạo thì tốc độ tiến bộ của khoa học càng được đẩy nhanh
Do có điều kiện tổng họp đầy đủ, kịp thời (cập nhật hóa) nên dịch vụ thông tin sẽ đáp ứng được nhu cầu thông tin không ngừng tăng về lượng và chất của NDT Với hình thức thông tin thích hợp, nhà khoa học sẽ có điều kiện theo dõi, bao quát toàn
bộ thông tin mà mình quan tâm, từ đó có thể tìm kiếm, lựa chọn thông tin cần thiết cho mình
Việc chuyển giao thông tin khoa học ở cấp quốc tế sẽ được những tổ chức dịch vụ tin học quốc tế đảm nhận: NDT có thể làm việc trên những máy tính điện tử khác nhau (cả ờ nước khác nhau, nhàm tận dụng giờ máy khi dân nước đó ngủ chẳng hạn,
để tránh nghẽn mạng do số người truy cập cũng một lúc quá lớn) bởi máy tính chuyển mạch sẽ biết chọn tin gửi về đâu: sau không đầy một giây, thông tin được chuyển tới bất cứ điểm nào trong mạch liên thông (ngày nay, ở ta máy tính bảng khá phổ biến và cũng đã có thể dùng điện thoại kết nối Internet dễ dàng, tạo điều kiện hết sức thuận lợi cho các nhà nghiên cứu khoa học biết sử dụng tối đa những tiện ích của công nghệ thông tin)
Những thông tin chính xác, chẳc chắn, phù họp với yêu cầu NDT sẽ tạo thành những dòng tin mới, và tác dụng tương hỗ của các dòng tin khác nhau mở rộng tầm nhìn của nhà khoa học
15