Áp dụng quy trình chẩn đoán, phòng và trị một số bệnh thường gặp trên gà ở Đại lý thuốc thú y Thanh Nam của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM VI THỊ THÙY Tên chuyên đề: “ÁP DỤNG QUY TRÌNH CHẨN ĐOÁN, PHÒNG VÀ TRỊ MỘT SỐ BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN GÀ Ở ĐẠI LÝ THUỐC THÚ Y THANH NAM CỦA C

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

VI THỊ THÙY Tên chuyên đề:

“ÁP DỤNG QUY TRÌNH CHẨN ĐOÁN, PHÒNG VÀ TRỊ MỘT SỐ BỆNH

THƯỜNG GẶP TRÊN GÀ Ở ĐẠI LÝ THUỐC THÚ Y THANH NAM

CỦA CÔNG TY CỔ PHẦN HOÀNG ĐỨC HIỀN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Chăn nuôi Thú y

Khoa: Chăn nuôi Thú y

Khóa học: 2016 - 2020

Thái Nguyên - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

VI THỊ THÙY Tên chuyên đề:

“ÁP DỤNG QUY TRÌNH CHẨN ĐOÁN, PHÒNG VÀ TRỊ MỘT SỐ BỆNH

THƯỜNG GẶP TRÊN GÀ Ở ĐẠI LÝ THUỐC THÚ Y THANH NAM

CỦA CÔNG TY CỔ PHẦN HOÀNG ĐỨC HIỀN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy

Chuyên ngành: Chăn nuôi Thú y

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp đại học Được sự giúp đỡ, giảng dạy nhiệt tình của các Thầy cô giáo khoa Chăn nuôi thú y, Ban Giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, đã tạo điều kiện thuận lợi nhất giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu thực hiện đề tài Nhân dịp hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới:

Ban Giám hiệu Nhà trường, các thầy, cô giáo khoa Chăn nuôi thú y cùng tất cả bạn bè đồng nghiệp và người thân đã động viên, tạo điều kiện tốt nhất giúp em thực hiện đề tài và hoàn thiện cuốn khóa luận này

Em xin cảm ơn tới Công ty cổ phần Tập Đoàn Đức Hạnh Marphavet đã tạo điều kiện tốt nhất giúp đỡ em trong quá trình thực hiện đề tài

Đặc biệt, em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ của cô giáo

hướng dẫn TS Phạm Thị Phương Lan đã dành nhiều thời gian, công sức

hướng dẫn chỉ bảo tận tình giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện đề tài và hoàn thành cuốn khóa luận này

Một lần nữa em xin gửi tới các Thầy giáo, cô giáo, các bạn bè đồng nghiệp lời cảm ơn và lời chúc sức khỏe, cùng mọi điều tốt đẹp nhất

Em xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2020

Sinh Viên

Vi Thị Thùy

LỜI NÓI ĐẦU

Với phương châm “Học đi đôi với hành”, “Lý thuyết gắn liền với thực

tiễn”, thực tập tốt nghiệp là giai đoạn cuối cùng trong chương trình đào tạo của

các trường đại học nói chung và trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên nói riêng Đây là khoảng thời gian cần thiết để sinh viên tiếp cận với sản xuất, nhằm nâng cao kiến thức đã được học trong nhà trường đồng thời giúp sinh viên có được những kinh nghiệm thực tế, từ đó nâng cao được trình độ chuyên môn, rèn luyện cho sinh viên kỹ năng tổ chức, triển khai các hoạt động sản xuất, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất Tạo cho mình tác phong làm việc nghiêm túc đúng đắn, đáp ứng được nhu cầu xã hội góp phần xây dựng nền nông nghiệp nước nhà ngày càng phát triển

Xuất phát từ nguyện vọng bản thân, được sự đồng ý của trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Chăn nuôi thú y cùng với sự

giúp đỡ, hướng dẫn của cô giáo TS Phạm Thị Phương Lan, em đã tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp: “Áp dụng quy trình chẩn đoán, phòng và trị một

số bệnh thường gặp trên gà ở Đại lý thuốc thú y Thanh Nam của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền”

Do bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, kiến thức chuyên môn chưa sâu, kinh nghiệm thực tế chưa nhiều và thời gian thực tập có hạn nên bản khóa luận của em không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thấy cô giáo cùng các bạn đồng nghiệp để bản khóa luận của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2020

Sinh Viên

Vi Thị Thùy

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1 Tình hình chăn nuôi gà thịt lông mầu tại một số thôn (xóm) trên địa

bàn xã Nam Hòa, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên 38

Bảng 4.2 Kết quả thực hiện công việc tại Đại lý Thanh Nam 40

Bảng 4.3 Kết quả thực hiện công tác phòng bệnh bằng vắc xin cho gà 41

Bảng 4.4 Các triệu chứng lâm sàng điển hình của gà bị bệnh 43

Bảng 4.5 Bệnh tích mổ khám của gà nhiễm bệnh 45

Bảng 4.6 Một số phác đồ sử dụng điều trị bệnh cho đàn gà đạt hiệu quả 47

Trang Nhà xuất bản

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI NÓI ĐẦU ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iv

MỤC LỤC v

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu và yêu cầu 2

1.2.1 Mục tiêu 2

1.2.2 Yêu cầu 2

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Điều kiện cơ sở nơi thực tập 3

2.1.1 Vài nét về Công ty cổ phần Tập Đoàn Đức Hạnh Marphavet 3

2.1.2 Điều kiện tự nhiên tại cơ sở thực tập 5

2.2 Cơ sở khoa học của đề tài 6

2.2.1 Cách nhận biết gà mắc bệnh 6

2.2.2 Các nguyên tắc phòng chống dịch bệnh cho vật nuôi 7

2.2.3 Các nguyên tắc điều trị bệnh cho vật nuôi 14

2.2.4 Một số bệnh thường gặp trong thời gian thực tập 17

2.3 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về một số bệnh ở gà 26

2.3.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 26

2.3.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 30

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH 34

3.1 Đối tượng 34

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 34

3.3 Nội dung thực hiện 34

3.4 Các chỉ tiêu và phương pháp thực hiện 34

3.4.1 Các chỉ tiêu theo dõi 34

3.4.2 Phương pháp thực hiện 35

3.4.3 Phương pháp xử lý số liệu 37

PHẦN 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 38

4.1 Kết quả đánh giá tình hình chăn nuôi gà thịt trên địa bàn xã Nam Hòa, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên 4 tháng đầu năm 2020 38

4.2 Kết quả thực hiện quy trình chẩn đoán, phòng và trị bệnh cho gà ở đại lý thuốc thú y Thanh Nam của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền 39

4.2.1 Tổng hợp kết quả thực hiện công việc tại đại lý Thanh Nam 39

4.2.2 Kết quả thực hiện quy trình phòng bệnh cho gà thịt bằng vắc xin 40

4.2.3 Một số triệu chứng điển hình của gà mắc một số bệnh thường gặp 43

4.2.4 Một số bệnh tích điển hình của gà mắc một số bệnh thường gặp 44

4.2.5 Kết quả điều trị gà mắc bệnh trong quá trình thực tập 46

PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 49

5.1 Kết luận 49

5.2 Tồn tại 50

5.3 Đề nghị 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51 PHỤ LỤC

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1.1 Đặt vấn đề

Chăn nuôi là ngành kinh tế quan trọng trong sản xuất nông nghiệp Tăng

tỷ trọng chăn nuôi là giải pháp chủ yếu để duy trì và nâng cao giá trị của sản xuất nông nghiệp Phát triển chăn nuôi nhằm tạo việc làm, nâng cao thu nhập, góp phần cải thiện chất lượng dinh dưỡng cho người dân và thúc đẩy tiến trình xóa đói giảm nghèo

Với điều kiện địa lý là một tỉnh trung du miền núi, huyện Đồng Hỷ có rất nhiều thuận lợi để phát triển chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi gà thả vườn Trong những năm gần đây, chăn nuôi gà được người nông dân đầu tư và phát triển cả ở quy mô gia trại và trang trại Các sản phẩm từ gà như: trứng, thịt là nguồn thực phẩm quan trọng trong đời sống của nhân dân Phát triển chăn nuôi

gà đã mang lại một khoản lợi nhuận không nhỏ cho người dân, cũng như tạo thêm công ăn việc làm, tăng thu nhập, góp phần giảm nghèo Đặc biệt người dân biết tiếp cận với khoa học và công nghệ, ứng dụng nhiều tiến bộ khoa học

và công nghệ vào chăn nuôi, lựa chọn các giống gà có năng suất, chất lượng cao vào sản xuất

Tuy nhiên, bên cạnh việc đầu tư con giống tốt, chăn nuôi gà muốn phát triển, đạt năng suất và hiệu quả cao thì vấn đề quan trọng hàng đầu là công tác phòng bệnh cho gà phải tốt

Xã Nam Hòa, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên là một trong những xã

có số lượng gà nuôi thả vườn khá lớn trong huyện, nhằm cung cấp lương thực phần lớn cho người dân trong địa bàn và góp phần cải thiện kinh tế cho người chăn nuôi Tuy nhiên, các hộ chăn nuôi vẫn còn gặp phải một số khó khăn trong quá trình phòng trừ dịch bệnh cho gà

Nước ta có khí hậu nhiệt đới gió mùa, ở Miền Bắc mùa hè nóng ẩm, mùa đông có mưa phùn gió Bắc Những yếu tố thời tiết đó rất thuận lợi cho các mầm bệnh phát triển Khi gà bị bệnh sẽ gây thiệt hại lớn cho người chăn nuôi gia cầm Để khắc phục tình trạng trên, cần phải có những giải pháp quan trọng như: Nâng cao nhận thức của người chăn nuôi, nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ thú y cơ sở và nâng cao kỹ thuật chăm sóc, bảo vệ, phòng tránh dịch bệnh từ chính phía người chăn nuôi

Xuất phát từ thực tiễn và để góp phần giảm thiểu thiệt hại về kinh tế cho người chăn nuôi Dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của Công ty Cổ phần Hoàng Đức

Hiền, em tiến hành thực hiện chuyên đề: “Áp dụng quy trình chẩn đoán,

phòng và trị một số bệnh thường gặp trên gà ở Đại lý thuốc thú y Thanh Nam của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền”

1.2 Mục tiêu và yêu cầu

1.2.1 Mục tiêu

- Rèn luyện và nâng cao kỹ năng chẩn đoán lâm sàng trên gà bị bệnh

- Tập kê đơn và điều trị bệnh cho đàn gà mắc bệnh

- Áp dụng quy trình phòng và điều trị một số bệnh thường gặp trên gà

1.2.2 Yêu cầu

- Nắm vững các nguyên tắc phòng trị bệnh cho vật nuôi nói chung

- Thành thạo phương pháp chẩn đoán lâm sàng và mổ khám bệnh tích trên gà

- Đưa ra được phác đồ điều trị bệnh đối với gia cầm và các vật nuôi khác

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Điều kiện cơ sở nơi thực tập

2.1.1 Vài nét về Công ty cổ phần Tập Đoàn Đức Hạnh Marphavet

2.1.1.1 Lịch sử hình thành

Tập Đoàn Đức Hạnh Marphavet được thành lập tháng 12 năm 2002, hoạt động kinh doanh trong các lĩnh vực: Sản xuất vắc xin phòng bệnh, sản xuất kinh doanh thuốc thú y, dược phẩm, thực phẩm chức năng, chế phẩm sinh học, thức ăn chăn nuôi …cùng thời đó Đảng và Nhà nước ta tăng cường giám sát, quản lý, thúc đẩy các doanh nghiệp trong nước phải phát huy hết nội lực, sản xuất sản phẩm chất lượng cao, uy tín, hợp vệ sinh thú y, trang thiết bị máy móc hiện đại phù hợp với tiêu chuẩn Quốc tế, hướng đến xuất khẩu, theo đó những doanh nghiệp sản xuất thuốc thú y vừa và nhỏ, máy móc trang thiết bị cũ và lạc hậu, sản xuất manh mún, tận dụng, cơ hội sẽ khó tồn tại được Dành chỗ cho những doanh nghiệp sản xuất thuốc thú y chất lượng cao, uy tín, hợp vệ sinh thú y, trang thiết bị máy móc hiện đại phù hợp với tiêu chuẩn Quốc tế, giá thành

rẻ, hiệu quả kinh tế và hiệu quả điều trị cao

Nhận thức sâu sắc được điều đó tập thể ban lãnh đạo, cán bộ công nhân viên công ty Marphavet quyết tâm xây dựng một thương hiệu Marphavet với chiến lược sản phẩm có chiều sâu mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người sử dụng Tại đây có một tập thể các Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ có nhiều kinh nghiệm thực tế trong ngành Có đội ngũ bác sĩ thú y giỏi, đội ngũ công nhân tay nghề cao Cùng với sự phát triển của chăn nuôi cả nước, tập đoàn Đức Hạnh Marphavet không ngừng tìm tòi, nghiên cứu, phát triển hệ tá dược mới kết hợp với thảo dược có nguồn gốc tự nhiên Sản phẩm của Đức Hạnh Marphavet khá

đa dạng, phong phú về chủng loại

Sau gần 18 năm thành lập, Marphavet đã có những bước phát triển vượt bậc cả về quy mô sản xuất kinh doanh, thị trường và số lượng cán bộ chuyên nghiệp có chiều sâu, am hiểu sâu sắc tư duy quản trị Hiện tại, Marphavet có 5 công ty thành viên và 12 chi nhánh tại các thành phố lớn gồm: Công ty CP thuốc thú y Đức Hạnh Marphavet, Công ty cổ phần Nanovet, Công ty cổ phần BMG, Công ty cổ phần Hoàng Đức Hiền, Công ty cổ phần Aboss Với tổng diện tích hơn 12,5 ha và 2 nhà máy đạt tiêu chuẩn GMP/WHO trên cả 6 dây chuyền thuốc và vắc xin công nghệ cao Trụ sở nhà máy đặt tại xã Trung Thành, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên Với 12 chi nhánh khác trên cả nước như: Chi nhánh Cần Thơ, Chi nhánh Quận 9 – TP.HCM, Chi nhánh Đồng Nai, Chi nhánh Dắk Lắc, Chi nhánh Nha Trang, Chi nhánh Đà Nẵng, Chi nhánh Huế, Chi nhánh Hải Phòng và Chi nhánh Mỹ Đình – Hà Nội

2.1.1.2 Cơ cấu bộ máy và tổ chức của công ty

Marphavet có đội ngũ nhân sự chuyên môn trình độ cao với hơn 1.000 CBNV bao gồm 2 Giáo sư, 5 Phó Giáo sư, 8 Tiến sĩ, 29 Thạc sĩ, trên 500 bác

sĩ thú y và kỹ sư chăn nuôi, 15 Dược sĩ nhân y, 12 cử nhân công nghệ sinh học

có nhiều kinh nghiệm thực tế trong ngành, hơn 250 cử nhân kinh tế, Kế toán, Luật, Nhân văn, Quản trị kinh doanh, Marketing, Cơ khí chế tạo máy, Điện lạnh… có trình độ chuyên môn, thường xuyên được tập huấn ở nước ngoài và các chuyên gia nước ngoài sang đào tạo, đội ngũ công nhân thâm niên lành nghề, môi trường làm việc thân thiện, chuyên nghiệp, nhiều cơ hội thăng tiến Ngoài ra công ty đang hợp tác tốt với các Bộ, Cục, Vụ, Viện, Liên hiệp, Hội,

Trung tâm và các trường đại học trong và ngoài nước

2.1.1.3 Một số thông tin về Đại lý thuốc thú y Thanh Nam của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền

Quá trình thực tập tại Công ty Marphavet, em được sắp xếp thực tập ở bên Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền, 1 trong 5 công ty thành viên của

Marphavet Trong thời gian thực tập, theo sự phân công của Công ty Cổ phần Hoàng Đức Hiền, sau 2 tháng đi thị trường các vùng, em được phân cố định hỗ trợ Đại lý thuốc thú y Thanh Nam, là một quầy thuốc trong chuỗi cửa hàng của công ty

Đại lý thuốc thú y Thanh Nam nằm trên địa bàn xã Nam Hòa, huyện Đồng

Hỷ, tỉnh Thái Nguyên Đại lý do anh Trần Thế Cường quản lý và điều hành

Đại lý gồm: 1 quản lý, 1 nhân viên đứng quầy, 2 cán bộ kỹ thuật thị trường và 1 sinh viên thực tập

Tại đại lý, các mặt hàng thuốc, vắc xin, dụng cụ thú y … bày bán được sắp xếp gọn gàng, khoa học Quản lý và nhân viên của đại lý có tay nghề cao, năng động, nhiệt tình, yêu nghề và có tinh thần trách nhiệm cao, luôn chỉ dạy

và giúp đỡ tận tình các sinh viên thực tập

2.1.2 Điều kiện tự nhiên tại cơ sở thực tập

Đồng Hỷ là một huyện nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Thái Nguyên Huyện Đồng Hỷ có vị trí địa lý:

- Phía Đông và Đông Bắc giáp huyện Võ Nhai

- Phía Đông Nam giáp huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang

- Phía Tây giáp huyện Phú Lương

- Phía Nam giáp thành phố Thái Nguyên và huyện Phú Bình

- Phía Bắc giáp huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn

Huyện Đồng Hỷ có diện tích 427,73 km2 , dân số tính đến tháng 1 năm

2020 là 103.695 người

Huyện Đồng Hỷ có 15 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 2 thị trấn: Sông Cầu, Trại Cau và 13 xã: Cây Thị, Hóa Thượng (huyện lỵ), Hóa Trung, Hòa Bình, Hợp Tiến, Khe Mo, Minh Lập, Nam Hòa, Quang Sơn, Tân Lợi, Tân Long, Văn Hán, Văn Lăng

Xã Nam Hòa nằm ở phía Nam huyện Đồng Hỷ, có vị trí địa lý:

- Phía Đông giáp xã Cây Thị

- Phía Tây giáp thành phố Thái Nguyên

- Phía Nam giáp thành phố Thái Nguyên, huyện Phú Bình, thị trấn Trại Cau và xã Tân Lợi

- Phía Bắc giáp xã Khe Mo và xã Văn Hán

Xã Nam Hòa có diện tích 24,78 km2, dân số năm 2020 là 12.716 người, mật độ dân số đạt 513 người/km2

Xã có tuyến đường tỉnh lộ 269 nối từ thành phố Thái Nguyên sang tỉnh Bắc Giang chạy qua địa bàn Đây là một trong những xã thuộc vùng mỏ sắt Trại Cau

Xã Nam Hòa được chia thành 16 xóm: Ba Phượng, Bờ Suối, Cầu Gai, Chí Sơn, Đầm Cỏ, Đoàn Kết, Đồng Chắn, Đồng Mỏ, Ngòi Chẹo, Gốc Thị, Hoàng Gia, Mỹ Lập, Na Quán, Na Tranh, Quang Trung, Trại Gião

Nam Hòa là một trong những xã chăn nuôi khá lớn trong huyện Đồng

Hỷ Có nhiều gia trại và trang trại quy mô lớn, tập trung chủ yếu ở xóm Na Quán với mô hình chăn nuôi gà thả vườn, người dân chăn nuôi tập trung với nhiều giống gà như: gà ta lò, lai chọi, gà hồ, gà lượng huệ, gà mía,…

Xóm Ngòi Chẹo thuộc xã Nam Hòa là nơi có công ty may TNG chi nhánh huyện Đồng Hỷ nằm trên địa bàn

2.2 Cơ sở khoa học của đề tài

2.2.1 Cách nhận biết gà mắc bệnh

Muốn biết gà bệnh hay khỏe cần chú ý quan sát các đặc điểm sau:

- Hoạt động: Gà mắc bệnh thì ủ rũ, rụt cổ, cụp đuôi, đi lại chậm chạp, thường co cụm thành nhóm hay đứng riêng lẻ ở trong góc chuồng Gà khỏe mạnh thì nhanh nhẹn, phân bố đều trong chuồng, háo ăn khi được ăn

- Bộ lông: gà bệnh xù lông, lông đầu dựng lên trong khi gà khỏe lông mượt, xếp sát vào thân

- Mắt, mỏ, chân: gà bệnh mắt thường nhắm, chảy nước mắt, nước mũi, khó thở, thỉnh thoảng há miệng kêu, có khi sưng mặt, chân khô, mào tái nhợt hay bầm tím

- Phân: gà mắc bệnh phân thường lỏng, trắng hoặc xanh, hay có màu đỏ lẫn máu, có mùi hôi, đôi khi hậu môn dính bết phân

- Tỷ lệ chết: cần phân biệt gà chết ở tỷ lệ thấp từ 3 - 4% là bình thường đối với gà thịt và 1% hàng tháng đối với gà đẻ Nếu thấy gà chết nhiều hàng loạt và tập trung trong một thời gian ngắn là do gà bị nhiễm bệnh

2.2.2 Các nguyên tắc phòng chống dịch bệnh cho vật nuôi

Trong chăn nuôi khâu vệ sinh phòng bệnh là quan trọng nhất, vì vậy để thực hiện tốt khâu vệ sinh phòng bệnh thì phải nắm được các yếu tố gây bệnh

Nguồn bệnh là khâu đầu tiên và chủ yếu, là xuất phát điểm của quá trình sinh dịch Nhân tố trung gian truyền bệnh nối liền nguồn bệnh với động vật thụ cảm Động vật thụ cảm làm cho dịch biểu hiện ra, đồng thời nó lại biến thành nguồn bệnh làm cho quá trình sinh dịch được nhân lên Vì vậy chỉ cần phá bỏ một trong ba khâu hoặc cắt đứt sự liên hệ giữa các khâu sẽ làm quá trình sinh dịch không xảy ra được – Đó là nguyên lý cơ bản của biện pháp phòng và chống bệnh truyền nhiễm (Nguyễn Thị Kim Lan, Nguyễn Văn Quang, 2018) [14]

Nội dung của việc phòng và chống dịch bệnh cho động vật theo Pháp lệnh thú y của nước ta bao gồm:

- Bảo đảm đủ tiêu chuẩn vệ sinh thú y tại các cơ sở chăn nuôi, chế biến thức ăn chăn nuôi, chế biến sản phẩm động vật

- Thực hiện các biện pháp phòng bệnh, chẩn đoán xác định bệnh, khống chế tiêu diệt dịch bệnh cho động vật

- Thực hiện việc kiểm dịch động vật và sản phẩm động vật, kiểm soát giết mổ động vật và kiểm tra vệ sinh thú y thực phẩm có nguồn gốc từ động vật

để phát hiện, ngăn chặn dịch bệnh lây lan và bảo đảm an toàn cho người

2.2.2.1 Xác định các biện pháp phòng bệnh cho gà

Công tác vệ sinh phòng bệnh cho gà có vai trò quan trọng quyết định đến

sự thành công hay thất bại của chăn nuôi gà Nếu thực hiện tốt công tác phòng bệnh cho gà sẽ hạn chế dịch bệnh xảy ra và lây lan, đồng thời quyết định thành công của chăn nuôi gà [42]

- Để thực hiện tốt công tác phòng bệnh cho gà cần thực hiện tốt 2 phương pháp sau:

* Ngăn không cho gà tiếp xúc với mầm bệnh

Mầm bệnh tiếp xúc với gà đến từ nhiều nguồn khác nhau như: Gia cầm, gia súc bị bệnh Thức ăn, nước uống nhiễm mầm bệnh Bụi trong không khí nhiễm mầm bệnh Chất độn chuồng, dụng cụ chăn nuôi nhiễm mầm bệnh Giày, dép, chân tay người chăn nuôi hoặc khách đến tham quan nhiễm mầm bệnh Phương tiện vận chuyển nhiễm mầm bệnh Chuột, côn trùng và chim hoang dã

Để ngăn chặn các nguồn lây nhiễm này người chăn nuôi phải thực hiện tốt công tác vệ sinh chuồng trại, dụng cụ thiết bị, thức ăn, nước uống, tiêu diệt chuột, côn trùng và ngăn không cho chim hoang đến cư trú (Nguyễn Thị Kim Lan, Nguyễn Văn Quang, 2000) [10]

* Nâng cao sức đề kháng cho gà:

Song Song với công tác vệ sinh phòng bệnh thì phải tăng cường sức đề kháng cho gà thường xuyên như:

+ Đảm bảo chuồng nuôi luôn thoáng mát, sạch sẽ

+ Cho gà ăn đủ chất dinh dưỡng trong khẩu phần

+ Thức ăn, nước uống phải vệ sinh sạch sẽ không có mầm bệnh và chất độc hại đến sức khỏe

+ Dùng thuốc và vắc xin phòng bệnh cho gà theo lịch dùng thuốc

- Để chăn nuôi gà đem lại hiệu quả cần thực hiện tốt 3 nguyên tắc phòng bệnh sau:

Nguyên tắc 1: Ngăn chặn sự tiếp xúc của mầm bệnh với gia cầm

+ Không mua vật nuôi không rõ nguồn gốc Chỉ chọn mua gà từ những

cơ sở giống tốt, từ đàn gà bố mẹ khỏe mạnh để đảm bảo không có bệnh truyền

từ trứng sang gà con Phải nhốt riêng gà mới mua về (cách xa gà nhà đang nuôi) trong vòng 10 - 14 ngày Cho gà uống thuốc bổ, khi thấy gà khỏe mạnh mới đưa vào chuồng nuôi

+ Không cho các vật nuôi lạ, người lạ, dụng cụ lạ vào khu vực chăn nuôi + Quản lý tốt công tác cách ly và vệ sinh thân thể trước khi vào khu vực chăn nuôi của công nhân, cán bộ và khách tham quan

+ Tăng cường công tác vệ sinh chuồng trại, dụng cụ và duy trì tốt công tác sát trùng dụng cụ, phương tiện và khu vực chăn nuôi

Nguyên tắc 2: Nâng cao sức đề kháng của gia cầm

+ Xây dựng chuồng trại đúng kỹ thuật đảm bảm cho vật nuôi có chỗ ở tốt

+ Cho vật nuôi ăn và uống tốt (thức ăn đủ dinh dưỡng, thức ăn không biến chất, uống nước sạch được tiệt trùng, nước uống không có độc chất) và chăm sóc vật nuôi đúng quy trình kỹ thuật

+ Tẩy ký sinh trùng và tiến hành tiêm phòng triệt để với các loại vắc xin + Phòng bệnh cho gia cầm bằng thuốc và vắc xin

Nguyên tắc 3: Giám sát và kiểm tra chặt chẽ sức khỏe gia cầm

+ Xây dựng lịch tiêm phòng và lập sổ ghi chép theo dõi quá trình tiêm phòng của vật nuôi chặt chẽ

+ Ghi chép hằng ngày tình trạng sức khỏe vật nuôi vào sổ nhật ký thú y

và định kỳ lấy máu kiểm tra để đánh giá hàm lượng kháng thể có trong máu của vật nuôi

+ Phát hiện kịp thời chẩn đoán chính xác, cách ly nhanh chóng, điều trị khẩn chương các cá thể nghi nhiễm và nhiễm bệnh

2.2.2.2 Vệ sinh, sát trùng chuồng trại, vườn chăn thả và dụng cụ chăn nuôi

- Vệ sinh trước khi nuôi: Chú ý vệ sinh khu vực chuồng gà, khu vực xung quanh chuồng, chất độn chuồng, dụng cụ chăn nuôi trước khi đưa gà vào nuôi

Để trống chuồng 2 ngày trước khi thả gà vào

- Vệ sinh trong khi nuôi :

+ Chuồng nuôi gà cần đảm bảo đúng mật độ, thoáng, mát, khô, sạch sẽ,

có ánh nắng mặt trời chiếu vào

+ Sân thả gà cần khô, thoáng mát, có hàng rào bao quanh và được quét dọn hàng ngày

+ Nếu nuôi gà có chất độn chuồng thì chất độn chuồng phải luôn mới, khô nên phơi nắng trước khi cho vào chuồng gà

+ Ổ đẻ cần để nơi khô ráo, thoáng mát, đệm lót phơi nắng kỹ trước khi trải vào ổ và thay thường xuyên để tránh mầm bệnh cư trú

+ Thường xuyên quét phân, thay độn chuồng, rắc vôi bột vào các nơi ẩm thấp, quét vôi chuồng nuôi, sân thả gà Phun thuốc diệt muỗi, mò, mạt

+ Phân gà, độn chuồng cần được ủ kỹ để diệt mầm bệnh trước khi đưa ra ngoài

- Vệ sinh sát trùng sau mỗi đợt nuôi, theo trình tự sau:

+ Thu gom phân gà, độn chuồng, rác thải vào một nơi và ủ kỹ để diệt mầm bệnh

+ Quét dọn sạch phân, rác, mạng nhện

+ Sửa chữa chuồng, vá lại những chỗ nền chuồng bị hỏng

+ Cọ rửa chuồng, dụng cụ chăn nuôi bằng nước sạch, có áp suất cao + Sát trùng bằng chất khử trùng

+ Để trống chuồng 2 - 3 tuần

- Các biện pháp khử trùng:

+ Ánh nắng mặt trời: dùng để phơi máng ăn, máng uống, dụng cụ chăn nuôi, độn chuồng, nguyên liệu thức ăn

+ Dùng nước sôi để rửa các dụng cụ chăn nuôi

+ Vôi bột: có thể dùng rắc xung quanh và những nơi ẩm ướt bên trong chuồng nuôi, rắc vào hố sát trùng trước cửa chuồng nuôi Để 2 - 3 ngày rồi quét

+ Nước vôi: tốt nhất là dùng nước vôi mới tôi, dùng để quét nền chuồng, sân chơi và xung quanh tường

+ Dùng các chất sát trùng: Han-Iodin, Cloramin, Anticept, BKA, Crezil,

để phun toàn bộ nền và tường chuồng, ngâm và rửa dụng cụ cho vào hố sát trùng, phun tiêu độc xác chết, phun phương tiện vận chuyển một số dùng để sát trùng nước uống

+ Xông hơi bằng hỗn hợp Formol và thuốc tím: dùng để xông trứng, xông hơi sát trùng quần áo, máy móc…liều lượng có thể thay đổi tùy từng đối tượng Đối với máy móc, quần áo, kho…dùng liều 17,5g thuốc tím + 35ml Formol cho 1m3 trong thời gian 30 phút; xông hơi phải kín mới có tác dụng

2.2.2.3 Vệ sinh thức ăn, nước uống

- Máng ăn, máng uống cần có chụp để gà khỏi nhảy vào, dụng cụ cho ăn cần rửa sạch hàng ngày

- Thức ăn cần đảm bảo khô, không ẩm, mốc, thay hàng ngày

- Nước uống cho gà đảm bảo sạch và thay thường xuyên

- Không cho gà bệnh ăn, uống chung với gà khoẻ

- Thường xuyên loại thải những gà ốm yếu ra khỏi đàn để tránh lây lan bệnh

- Khi gà gà mắc bệnh hoặc ghi mắc bệnh cần thực hiện các biện pháp sau: + Áp dụng các biện pháp cách ly để hạn chế bệnh lây lan Tách riêng con

ốm để theo dõi và điều trị

+ Không bán gà bệnh Không mua thêm gà khoẻ về nuôi

+ Xác gà chết cần phải đưa ngay ra khỏi khu vực chăn nuôi đề xử lý Gà

ốm, chết bệnh đốt hoặc chôn kỹ, rắc vôi bột

+ Khi có gà nghi mắc bệnh: cần tăng cường các biện pháp vệ sinh và sát trùng chuồng trại Cần quét phân, sát trùng tiêu độc hàng ngày nơi nuôi gà, sân thả gà bằng thuốc sát trùng, vôi, nước sôi, hơ lửa

+ Đối với gà chưa mắc bệnh phải dùng vắc xin phòng hoặc dùng thuốc điều trị theo hướng dẫn của cán bộ thú y cơ sở

+ Máng ăn, máng uống, các dụng cụ chăn nuôi cần rửa sạch, phơi khô dưới ánh nắng mặt trời, sát trùng tiêu độc trước khi sử dụng lại

+ Báo cán bộ thú y cơ sở đến kiểm tra khi thấy gà bị bệnh dịch

2.2.2.5 Phòng bệnh bằng thuốc và vắc xin cho gà

Theo Nguyễn Thị Kim Lan, Nguyễn Văn Quang (2018) [14], tiêm phòng

là một biện pháp chủ động, tích cực và cực kỳ quan trọng vì làm cho động vật thụ cảm tự sản sinh hoặc tiếp nhận các yếu tố miễn dịch đặc hiệu để chống đỡ có hiệu quả với mầm bệnh trong một thời gian nhất định

Thuốc dùng tiêm phòng gồm 2 loại: vắc xin và kháng huyết thanh

năng gây bệnh cho đối tượng sử dụng Nhưng khi đưa vào cơ thể động vật lại

có khả năng sinh miễn dịch chống lại sự xâm nhiễm gây bệnh của mầm bệnh tương ứng

Hiện nay, người ta chia vắc xin làm 3 loại:

+ Vắc xin vô hoạt (còn gọi là vắc xin chết): là vắc xin chế từ mầm bệnh

đã bị giết chết bằng các tác nhân lý, hóa học nhưng trên bề mặt của chúng vẫn giữ nguyên các protein còn hoạt tính sinh học của kháng nguyên nên vẫn giữ nguyên tính kích thích sinh miễn dịch Vắc xin vô hoạt dùng cho gà chủ yếu là đường tiêm qua cơ hoặc tiêm dưới da

Vắc xin vô hoạt thường rất an toàn nhưng thời gian miễn dịch ngắn và hiệu lực kém

+ Vắc xin nhược độc (vắc xin sống): Vắc xin chế bằng mầm bệnh đã được làm yếu, không còn khả năng gây bệnh cho đối tượng sử dụng Khi tiêm vào cơ thể, mầm bệnh vẫn còn khả năng thích ứng và nhân lên, cung cấp nguồn kháng nguyên lâu dài và kích thích sinh miễn dịch Loại vắc xin này thường cho miễn dịch mạnh và ổn định, thời gian miễn dịch kéo dài, nhưng có thể có loại gây ra phản ứng và đòi hỏi phải cẩn trọng trong bảo quản cũng như sử dụng Đối với gia cầm có thể dùng qua đường nhỏ mắt, mũi, cho uống, phun khí dung hay tiêm chủng

+ Vắc xin thế hệ mới (hay vắc xin công nghệ gen): là các chế phẩm được dùng làm vắc xin gây miễn dịch cho người và động vật được tạo ra và sản xuất thông qua các thao tác về kỹ thuật gen

Đây là một lĩnh vực nghiên cứu mới và hiện đại của sinh học phân tử Vắc xin thế hệ mới có nhiều ưu điểm vượt trội so với các vắc xin chế tạo bằng phương pháp thông thường về độ tinh khiết, khả năng gây miễn dịch… Nó đã, đang và sẽ được sử dụng rộng rãi trong tương lai

- Phòng bệnh bằng kháng huyết thanh:

Kháng huyết thanh là chế phẩm sinh học dùng để chữa bệnh và phòng bệnh đặc hiệu Tiêm phòng kháng huyết thanh nhằm tạo ra cho động vật một trạng thái miễn dịch bị động

Kháng huyết thanh được chế tạo bằng cách dùng vi khuẩn hoặc virus gây tối miễn dịch cho loài gia súc như bò, ngựa, lợn rồi lấy máu, chắt lấy huyết thanh, xử lý và bảo quản

Sau khi tiêm kháng huyết thanh vài giờ thì cơ thể có miễn dịch, vì vậy chỉ dùng khi cần phải phòng bệnh khẩn cấp như tiêm cho gia súc trong ổ dịch hoặc vùng có uy cơ bị dịch uy hiếp, gia súc cần xuất hàng ngày hoặc đưa đi triển lãm Thời gian miễn dịch do tiêm kháng huyết thanh chỉ kéo dài 1 – 3 tuần, vì vậy sau khi tiêm kháng huyết thanh 10 ngày cần tiêm vắc xin để gây miễn dịch chủ động lâu dài

2.2.3 Các nguyên tắc điều trị bệnh cho vật nuôi

Theo Nguyễn Văn Quang (2012) [21], chữa bệnh vừa có tác dụng chống vừa có tác dụng phòng Chữa bệnh kịp thời là một yêu cầu cấp bách của sản xuất, làm giảm thiệt hại về kinh tế

- Diệt căn bệnh là chủ yếu và kết hợp chữa triệu chứng

- Tiêu diệt mầm bệnh phải đi đôi với tăng cường sức đề kháng của cơ thể: có làm cho cơ thể tự nó chống lại mầm bệnh thì bệnh mới chóng khỏi, ít bị tái phát và biến chứng, miễn dịch mới lâu bền Một số thuốc tuy tiêu diệt đượcmầm bệnh nhưng ít nhiều có hại cho cơ thể nên ta phải chú ý ảnh hưởng của thuốc đến cơ thể

- Phải có quan điểm kinh tế khi chữa bệnh Chỉ nên chữa những gia súc

có thể chữa lành mà không giảm sức cày kéo và sản phẩm Nếu chữa kéo dài, tốn kém vượt quá giá trị gia súc thì không nên chữa

- Những bệnh rất nguy hiểm cho người mà không có thuốc chữa đặc hiệu thì không nên chữa

+ Dùng hóa dược: Phần lớn hóa dược dùng để chữa triệu chứng, một số hóa dược dùng chữa nguyên nhân vì có tác dụng đặc hiệu đến mầm bệnh

Dùng hóa dược chữa bệnh phải tác động mạnh và sớm, vì nhiều loại vi khuẩn có thể thích ứng với liều lượng nhỏ Chúng có thể chống lại thuốc và tính chất quen thuốc được truyền cho những thế hệ sau Khi cần, có thể phối

hợp nhiều loại hóa dược để tăng hiệu quả điều trị, vì nếu một loại thuốc chưa

có tác dụng đến mầm bệnh thì có loại thuốc khác có tác dụng tốt hơn

Hóa dược có thể đưa vào cơ thể bằng nhiều đường: dưới da, tiêm tĩnh mạch, bắp thịt; có thể cho uống hoặc đưa thẳng vào ruột Trong thú y thường tiêm thuốc dưới da hoặc tĩnh mạch Tiêm dưới da khi thuốc không kích thích

tế bào dưới da, không gây phù, áp xe, hoại tử, không gây phản ứng dưới da Chỉ tiêm tĩnh mạch khi không còn đường tiêm nào tốt hơn, hoặc khi cần thuốc lan nhanh trong cơ thể và khi mầm bệnh nằm trong máu

+ Dùng kháng sinh: Kháng sinh là những thuốc đặc hiệu có tác dụng ngăn cản sự sinh sản của vi khuẩn hoặc tiêu diệt vi khuẩn Tuy nhiên sử dụng kháng sinh có thể gây nhiều tai biến do thuốc có tính độc, do phản ứng dị ứng,

do một lúc tiêu diệt nhiều vi khuẩn làm giải phóng một lượng lớn nội độc tố, làm giảm phản ứng miễn dịch của cơ thể (do làm giảm số lượng kháng nguyên phòng bệnh và do kháng sinh có thể tiêu diệt cả các vi khuẩn có ích cho cơ thể) Việc dùng kháng sinh bữa bãi còn gây nên hiện tượng kháng thuốc, làm giảm phản ứng miễn dịch của cơ thể (do làm giảm số lượng kháng nguyên phòng bệnh và do kháng sinh có thể tiêu diệt cả các vi khuẩn có ích cho cơ thể) Việc dùng kháng sinh bữa bãi còn gây nên hiện tượng kháng thuốc, làm giảm thấp tác dụng chữa bệnh của kháng sinh Vì vậy, khi dùng thuốc cần theo những nguyên tắc sau đây:

- Phải chẩn đoán đúng bệnh để dùng đúng thuốc Dùng sai thuốc sẽ không chữa khỏi bệnh mà còn làm cho việc chẩn đoán bệnh (tìm mầm bệnh)

- Phải dùng phối hợp nhiều loại kháng sinh để làm giảm liều lượng và độc tính của từng loại, làm diện tác động đến vi khuẩn rộng hơn, tăng tác dụng điều trị và hạn chế hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc

- Phải tăng cường sức đề kháng của cơ thể như nuôi dưỡng tốt, dùng thêm vitamin, tiêm nước sinh lý …

2.2.4 Một số bệnh thường gặp trong thời gian thực tập

2.2.4.1 Bệnh Viêm đường hô hấp mãn tính (CRD)

* Nguyên nhân

Do vi khuẩn Mycoplasma gallisepticum và Mycoplasma synoviae gây ra,

lây lan chủ yếu qua trứng, đường hô hấp và tiêu hóa Gà mái đẻ bị nhiễm bệnh

có thể truyền mầm bệnh cho gà con qua trứng hoặc do gà khỏe tiếp xúc trực tiếp với gà nhiễm bệnh và mang mầm bệnh hay gián tiếp qua thức ăn, nước uống, xe cộ, người qua lại… Bệnh có thể ghép với bệnh Newcastle, bệnh viêm khí quản truyền nhiễm (IB), viêm thanh khí quản truyền nhiễm (ILT) hoặc kết

ta thấy gà thở rất mạnh nhưng quan sát kỹ gà rất khó thở, hay lắc đầu kèm theo tiếng thở phát ra là tiếng khẹc khẹc ướt

Theo dõi gà ngủ thấy thở khò khè, còn khi gà ăn uống thỉnh thoảng thấy

gà vẩy mỏ khẹt khẹt, phân gà hơi xanh hoặc hơi trắng (Bùi Đức Lũng và Lê Hồng Mận, 2000) [17]

Gia cầm bệnh thường hắt hơi, ho khan, lắc đầu, vẩy mỏ và há mồm ra để thở Niêm mạc mắt đỏ, xung huyết Nước mắt quánh đặc dần sau biến thành fibrin tạo thành hạt lạc nổi lên giữa tròng mắt Đôi khi viêm mù toàn mắt, lòng mắt bị đặc lại, gà bệnh bị mù

Sau khi các xoang vùng đầu bị viêm thì các niêm mạc hầu, khí quản và các túi hơi liên thông với nó cũng bị viêm Gà bệnh ngày càng khó thở, mào yếm tím bầm, kiệt sức rồi chết Nhiều trường hợp gà bệnh chết sớm do ngạt thở

* Bệnh tích

Đường hô hấp chứa đầy dịch viêm cata Viêm xoang, phế quản, ngoại tâm mạc Túi khí mờ đục Trong túi khí hình thành các nang lympho Chất bã đậu tích tụ trong túi khí khi phôi chết từ trong trứng

Niêm mạc vùng thanh khí quản phù nề kèm theo xuất huyết, bị phủ một lớp dịch nhầy, đôi khi bịt kín cả phế quản Có một số gà bị viêm khớp, mổ khớp

gà ta thấy khớp gà bị sưng chứa nhiều dịch vàng loãng trong có nội chất đóng thành cục như bã đậu

Theo Trần Xuân Hạnh và Tô Thị Phấn (2002) [4], cho biết, trong giai đoạn cấp tính, mổ ra thấy xoang mũi và khí quản tích đầy dịch viêm keo nhầy màu trắng hơi vàng Màng túi khí đục nhẹ và tăng sinh phía bên trong Trong giai đoạn mãn tính, màng túi khí dày và đục trắng phồng như chất bã đậu nhão

Nếu có kế phát các bệnh khác như E coli thì trên bề mặt gan, màng ngoài bao

tim và màng bao xung quanh phúc mạc đều thấy tăng sinh trắng đục hoặc viêm dính vào tim, gan, ruột

Trong phôi gà bị chết do lấy trứng ấp từ những gà giống bị nhiễm CRD, phôi thường chết trước khi nở, ở túi khí của phôi có những chất dịch nhày như

bã đậu màu trắng

* Chẩn đoán

- Chẩn đoán lâm sàng: dựa vào những triệu chứng của gà bị bệnh

- Dựa vào đặc điểm dịch tễ của bệnh: mùa phát bệnh, tuổi gà…

- Dựa vào bệnh tích mổ khám

* Điều trị

Công ty Marphavet khuyến cáo sử dụng phác đồ điều trị bệnh hen gà như sau:

Phác đồ 1: Sử dụng crd-myco 2g/lít nước uống tương đương 1g/4-5kg

TT Kết hợp với điện giải gluco K - C

Phác đồ 2: Sử dụng Enro 20% 1ml/3 lít nước uống tương đương 1ml/12

- 15kg TT Kết hợp với Paramar 20% 1g/6 - 10kg TT/ngày Dùng liên tục trong

3 - 5 ngày

Phác đồ 3: Sử dụng Doxy-Tylan 1g/2 lít nước uống tương đương 1g/8 - 10kg TT kết hợp với Marphasol thảo dược 1 - 2g/lít nước uống Dùng liên tục trong 3 - 5 ngày

* Phòng bệnh

Thường xuyên vệ sinh, sát trùng chuồng trại, dụng cụ chăn nuôi định kỳ,

vệ sinh thức ăn, nước uống sạch sẽ Nhỏ đầy đủ vắc xin ND-IB-ILT theo khuyến cáo của nhà sản xuất

Nâng cao sức đề kháng, chống nóng, chống stress cho gia cầm bằng một trong các chế phẩm sau: Marphasol thảo dược, Điện giải gluco k - c, 39 Vita-Amin, Sorbitol Complex…

Dùng các thuốc kháng sinh phòng bệnh định kỳ mỗi tháng từ 2 - 3 lần, mỗi lần dùng 2 - 3 ngày, cách nhau 7 - 10 ngày Đây là cách phòng bệnh rất hiệu quả và kinh tế Chọn một trong số các kháng sinh sau: Doxy-Tylan, Licomix, Ticosin mix, Doxy-Colis… dùng theo liều khuyến cáo phòng bệnh của nhà sản xuất

2.2.4.2 Bệnh Cầu trùng gà (Coccidiosis Avian)

Theo Phạm Sỹ Lăng, Tô Long Thành (2006) [16], bệnh cầu trùng gà là bệnh rất phổ biến và được xem là một trong những bệnh gây tác hại lớn trong chăn nuôi Ở Việt Nam bệnh rất phổ biến trên đàn gà nuôi công nghiệp, bán công nghiệp và kể cả gà thả vườn

Bệnh cầu trùng gà là bệnh gây ra do các loài cầu trùng thuộc giống

Eimeria, rất phổ biến ở gà con từ 1 - 2 tháng tuổi với triệu chứng điền hình:

viêm ruột xuất huyết

* Nguyên nhân: Mầm bệnh là các loài cầu trùng thuộc giống Eimeria

Hiện nay, đã có 12 loài được xác định là tác nhân gây bệnh cầu trùng cho

gà được xếp vào họ Eimeriidae, trong đó loài gây bệnh chủ yếu là:

+ Eimeria tenella: Hình bầu dục, kích thước 19-26 x 6-22 , ký sinh ở

manh tràng của gà, có độc lực cao, gây bệnh chủ yếu cho gà con 1 tháng tuổi, noãn nang thành thục trong 48 giờ; có thời kỳ nung bệnh 4 ngày sau khi nhiễm vào gà

+ Eimeria necatrix: Hình bầu dục, đôi khi hình tròn, kích thước 12-75 x

22,1, có độc lực gây bệnh rõ rệt, thành thục trong 24 giờ, ký sinh ở phần giữa ruột non, gây bệnh cho gà con ở lứa tuổi 1,5-2,5 tháng

+ Eimeria mitis: Hình cầu, kích thước 14-19 x 13-17, ký sinh ở phần tá

tràng và sau tá tràng của ruột non, thành thục trong 48 giờ; thời kỳ nung bệnh

ở gà là 4 ngày

+ Eimeria acervulina: Hình trứng, kích thước 17-20 x 13-16, ký sinh ở

phần tá tràng, độc lực yếu, ít gây bệnh; thành thục sau 20 giờ, thời kỳ nung bệnh ở gà là 3 ngày

+ Eimeria maxima: Hình bầu dục, ký sinh trong ruột non, gây dày thành

ruột và giãn ruột; kích thước 25-38 x 18-26, có độc lực gây bệnh, thành thục từ 1,5-2 ngày; thời kỳ nung bệnh ở gà là 6 ngày

+ Eimeria brunetti: Hình bầu dục, đôi khi hình tròn, kích thước 15,9 -

27,2 x 14 - 20,4, ký sinh ở một phần ba ruột, ít gây bệnh; thành thục trong 24 -

36 giờ

* Triệu chứng

Bệnh cầu trùng ở gà biểu hiện bằng triệu chứng đặc trưng nhất là ỉa chảy,

có máu, có dịch nhầy, ủ rũ, mệt mỏi, lông xơ xác, thần kinh không vững, gầy, yếu sức, gà thường tụ lại thành nhóm Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng

phụ thuộc vào mức độ nhiễm từ môi trường và loài Eimeria nhiễm, trạng thái

sức khoẻ cơ thể gà

Thời kỳ nung bệnh 4 - 5 ngày, triệu chứng phát ra thường trùng với sự phát triển các thể phân lập đời 2 trong cơ thể gà bị nhiễm

Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2011) [13], bệnh có 2 thể cấp tính và mãn tính

- Thể cấp tính: Bệnh diễn biến từ vài ngày đến 2 - 3 tuần lễ thường thấy

ở gà con Lúc đầu con vật lờ đờ, kém nhanh nhẹn, lông dựng đứng, ít ăn, phân dính quanh hậu môn Tiếp theo do hàng loạt tế bào biểu mô ruột bị phá huỷ, cơ thể bị trúng độc nặng thêm, vận động không bình thường mất thăng bằng, cánh

gà bị tê liệt, uống nhiều nước, diều có nhiều dịch thể, bỏ ăn hoàn toàn Thiếu máu, niêm mạc và mào nhợt nhạt, con vật gầy dần, phân loãng như nước có lẫn máu Giai đoạn cuối con vật bị tê liệt, sau đó bị chết (tỷ lệ chết từ 50% trở lên)

Tỷ lệ gà chết nhiều hay ít phụ thuộc vào điều kiện chăm sóc quản lý, thức ăn, sức đề kháng của con vật đối với cầu trùng, cường độ nhiễm cầu trùng

- Thể mãn tính: thường thấy ở gà dò từ 4 - 6 tháng tuổi hoặc gà trưởng thành Triệu chứng lâm sàng về cơ bản giống thể cấp tính nhưng không rõ và không điển hình như trên Bệnh kéo dài từ vài tuần đến vài tháng Gà gầy còm dần, chân và cánh bị tê liệt nhẹ, lượng trứng đẻ giảm, thỉnh thoảng bị kiết lỵ, rất ít gà bị chết

* Bệnh tích: Xác gà gầy xơ xác, niêm mạc và mào nhợt nhạt, phân dính

bết vào lông xung quanh hậu môn Thường chất chứa trong ruột có lẫn máu Bệnh tích thấy chủ yếu ở ruột, các cơ quan khác không có bệnh tích rõ Mức

độ và vị trí biến đổi ở ruột có liên quan tới loài cầu trùng ký sinh:

+ E.tenella: bệnh tích chủ yếu ở manh tràng Ở xác gà bị bệnh cấp tính

thấy hai manh tràng sưng to, màu đen, cắt ra thấy xoang manh tràng chứa đầy cục máu hoặc trong chất chứa có lẫn máu màu nâu, niêm mạc manh tràng dày lên hoại tử

+ E.necatrix: bệnh tích chủ yếu ở đoạn giữa ruột non, ruột sưng to, thành

ruột dày lên, chất chứa ở ruột màu hồng nhạt hoặc màu xám, thỉnh thoảng có lẫn cục máu

+ E.maxima: Đoạn giữa ruột non trương to chứa đầy dịch nhầy lẫn máu,

niêm mạc dày lên và có nhiều điểm xuất huyết

+ E.acervulina: Có vết trắng khắp ruột, nhưng nặng ở van manh tràng

Niêm mạc ruột xuất huyết

+ E.brunetti: Tổn thương đoạn cuối ruột non và vùng gần manh tràng

Niêm mạc ruột dày lên và mất máu Bề mặt niêm mạc bị bào mòn

* Chẩn đoán

- Chẩn đoán lâm sàng: dựa vào những triệu chứng của gà bị bệnh

- Dựa vào đặc điểm dịch tễ của bệnh: mùa phát bệnh, tuổi gà…

- Mổ khám gà bệnh để kiểm tra bệnh tích ở ruột

Phác đồ 2: Coli 102 2g/lít nước tương đương 1g/5 - 7kg TT kết hợp với Biotin B2B5 50g/80kg thức ăn Dùng liên tục trong 3 - 5 ngày

Phác đồ 3: Diclazuril 1g/lít nước tương đương 1g/10 - 12kg TT kết hợp với Marphasol thảo dược 1 - 2g/lít nước Dùng liên tục trong 3 - 5 ngày

Phác đồ 4: A to z mar 1g/3 - 4 lít nước tương đương 1g/15 - 20kg TT/ngày kết hợp với Sorbitol-mar 1g/1,5 - 2,5 lít nước uống

Phác đồ 5: Marcoc E.coli 1g/12 - 15kg TT/ngày tương đương 1g/2 lít nước uống kết hợp với Men tiêu hóa 100g/300kg thức ăn Dùng liên tục trong

3 - 5 ngày

* Phòng bệnh

Vệ sinh sạch sẽ, phun thuốc sát trùng định kỳ Vắc xin phòng bệnh này chưa được áp dụng phổ biến và chi phí cao nên người ta ít dùng Dùng các thuốc có thành phần Sulfadimethoxine, Toltrazuril, Sulfaquinoxaline phòng bệnh định mỗi tháng từ 2-3 lần, mỗi lần dùng 2-3 ngày, cách nhau 7-10 ngày Đây là cách phòng bệnh rất hiệu quả và kinh tế Chọn một trong số các loại thuốc sau: Amox-Colis, Doxy-Tylan, Methocin… dùng với liều phòng theo khuyến cáo của nhà sản xuất

2.2.4.3 Bệnh Đầu đen (Histomoniasis)

* Nguyên nhân

Bệnh đầu đen có tên khoa học là Histomoniasis, do một loại đơn bào

Histomonas Meleagridis gây ra chủ yếu trên gà thả vườn giai đoạn 3 – 14 tuần

tuổi với tỷ lệ chết cao lên đến 80 – 90 % Bệnh gây nhiều thiệt hại vì thường chẩn đoán sai hoặc nhầm sang bệnh cầu trùng hoặc viêm ruột hoại tử… Mặt khác, khi phát hiện ra bệnh thì dùng thuốc không đúng vì đa số các loại kháng sinh đang có trên thị trường đều không điều trị được bệnh này

* Triệu chứng

Theo Nguyễn Xuân Bình và cs (2002) [1], sau khi nhiễm đơn bào H meleagridis 9 – 10 ngày, gà bắt đầu xuất hiện triệu chứng lâm sàng

Gà 3 - 12 tuần tuổi tỷ lệ và cường độ nhiễm H meleagridis cao, có triệu

chứng điển hình và tỷ lệ chết lên tới 70 - 90% Những dấu hiệu lâm sàng phát triển sau 12 - 15 ngày nhiễm bệnh và chết sau 15 - 21 ngày Gà mắc bệnh đột ngột sốt cao 43 – 44OC, đứng ủ rũ, hai mắt nhắm nghiền, ăn ít hoặc bỏ ăn, uống nước nhiều, lông xù, vùng lỗ huyệt lông bết và bẩn do bị tiêu chảy, phân màu lưu huỳnh (Mc Dougald L R., 2008 [32])

Thời kỳ ủ bệnh thường kéo dài từ 1 – 4 tuần tuổi và phụ thuộc rất nhiều vào tình trạng nhiễm trùng thứ phát Bệnh thể hiện ở 2 thể: cấp tính và mãn tính

+ Thể cấp tính

Bệnh xảy ra đột ngột, gà đột nhiên ủ rũ và rúc đầu vào dưới cánh, đứng dạng rộng chân, sã cánh, xù lông, bỏ ăn sốt cao 43 – 44OC, tiêu chảy phân vàng lẫn bọt, vài ngày sau tiêu chảy ra máu hoặc phân lẫn máu rất giống bệnh cầu trùng Da mép, da vùng đầu, mào, tích nhanh chóng có màu xanh rồi chuyển sang xanh đen, nhìn thấy rõ nhất ở gà tây

Gần cuối giai đoạn bệnh, thân gà giảm mạnh xuống dưới mức bình thường (38 – 39OC) nên gà cảm thấy rất lạnh Vì vậy, cho dù bệnh xảy ra trong các tháng mùa nóng, nhưng những gà bệnh vẫn tìm nơi có ánh sáng mặt trời hoặc dưới bóng đèn để sưởi ấm, mắt nhắm nghiền, đứng im không cử động, đầu rúc vào nách cánh Bệnh kéo dài 10 – 20 ngày nên gà rất ốm, chúng liên tục run rẩy hoặc co giật rồi chết do suy nhược cơ thể

Gà bệnh chết rải rác và thường chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhưng kéo dài, làm cho người chăn nuôi cảm giác bệnh không nguy hiểm lắm nhưng thực chất tỷ lệ chết rất cao 80 – 95% nếu không điều trị kịp thời

+ Thể mãn tính