AKUTAGAWA VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN NGẮN CỦA NHÀ VĂN VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI VĂN HỌC CHÂU Á 1 NỘI DUNG THUYẾT TRÌNH

Và ngay chính thời gian này, Akutagawa đã bộc lộ rõ khả năng văn học đặc biệt của ông khi ông đọc được tác phẩm của Tôkutômi Rôca - một trong những nhà văn nổi tiếng nhất của Nhật Bản th

Akutagawa sinh năm 1892 nhưng sau đó ông đã mất mẹ khi chưa đầy một tuổi và cả tuổi thơ của mình, ông đã sống mà không có tình thương của mẹ Ông đã phải làm con nuôi trong một gia đình người già sống nhiều đời ở khu phố Shitamachi của Tokyo và lấy họ của bà ta là

Akutagawa May thay dòng họ này có văn hoá lại đặc biệt hâm mộ nền văn học cổ điển Nhật Bản, Trung Quốc Trong gia đình này, người bác nuôi chính là người luôn luôn khơi gợi và động viên đứa cháu côi cút lòng say mê văn học cổ điển Năm 1898, Agutagawa vào tiểu học

Và ngay chính thời gian này, Akutagawa đã bộc lộ rõ khả năng văn học đặc biệt của ông khi ông đọc được tác phẩm của Tôkutômi Rôca - một trong những nhà văn nổi tiếng nhất của Nhật Bản thời đó Suốt những năm trung học, rồi đại học, Agutagawa là một học sinh xuất sắc và niềm ham mê lớn nhất của ông là sách Chính những năm ở trên ghế nhà trường là thời kỳ hình thành đời sống tinh thần của nhà văn lớn tương lai của Nhật Bản Akutagawa quan tâm đến tác phẩm của nhiều nhà văn hào lớn của thế giới, trong đó không ít người có ảnh hưởng đến đời văn của ông

Như vậyN, tuy có một tuổi thơ côi cút và đáng thương nhưng Akutagawa lại được nuôi dưỡng

và sinh thành trong một gia đình có truyền thống văn học Hơn nữa, thời đại mà Akutugawa sống

là một thời đại hết sức thuận lợi cho sự nghiệp văn học của ông Akutagawa đã được với tiếp xúc với văn minh phương Tây một cách toàn diện và dễ dàng vì xã hội Nhật Bản lúc này đang tiến nhanh và mạnh theo các nước tư bản phương Tây Điều này giải thích vì sao ông có hiểu biết sâu sắc về tác phẩm của các nhà văn bậc thầy trên thế giới như: Môpátxăng, Ipxen,

Xtrinberg, Becna Sô, Tônxtôi, anh em Gôngcua, Nisơ, Véclen, Đôtxtôiepxki, Phlôbe, Bôđơle, Phrăngxơ, Sêkhôv, Gôgôn, Tuốcghênhép …

cây bút trưởng thành trong một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động và thay đổi ở hai dân tộc, hai quốc gia châu Á Bởi vậy, lẽ tất nhiên hoàn cảnh lịch sử đã có tác động không nhỏ đến sự nghiệp văn học của hai nhà văn

Trong thời kì sáng tác thứ nhất, tác phẩm của Akutagawa chủ yếu mang màu sắc hoang đường

kỳ ảo Tác phẩm đầu tiên của ông là truyện ngắn Cổng thành Raxiômôn Truyện được xây dựng dựa trên một câu chuyện lịch sử của thế kỷ X - XII Và đại đa số các truyện ngắn của Akutagawa được sáng tác trong giai đoạn này đều là những truyện mang tính chất lịch sử của Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây (Cổng thành Raxiômôn, Những nỗi thống khổ của địa ngục, Sợi tơ nhện) Nhưng thực ra, trong những truyện ngắn này, lịch sử chỉ là cái cớ để ông phản ánh hiện tại vì chúng hoàn toàn không có mục đích tái hiện cổ đại Những con người trong các truyện được gọi là truyện lịch sử lại hoàn toàn không phải là lịch sử mà hầu như là con người hiện đại Akutagawa đặt chúng vào những hoàn cảnh khác thường và tạo nên một màu sắc hoang đường nào đó để nghiên cứu tính cách con người và để đặt ra những vấn đề đạo đức, thẩm mỹ hiện đại Ngoài các truyện mượn truyện lịch sử, truyện ngắn của Akutagawa còn trải rộng trên nhiều đề tài Tiệc khiêu vũ và Con nộm nói về sự tiếp thu của văn minh Âu tây thời Meiji; Cái chết của một con chiên và Truyện Thánh Christopher viết về thời người ngoại quốc đến truyền giáo; Hứng sáng tác và Cánh đồng phố tái hoạ lại đời sống sáng tạo của các nghệ sĩ và những truyện viết cho thiếu nhi Qua những truyện ngắn này, ông nhấn mạnh đến thói tật của con người, về sự không hoàn hảo của con người và xã hội Và xét ở mặt nào đó, ông lên án sâu sắc xã hội hiện đại

mà ông đang sống Các nhà phê bình ngợi ca những truyện ngắn của Akutagawa trong giai đoạn này là những sáng tác “tân hiện thực”

2.2.2 Giai đoạn sáng tác thứ hai Vào đầu những năm 20, khi phong trào cách mạng, trong đó có phong trào của giới trí thức tiến bộ Nhật Bản phát triển, Akutagawa đặc biệt quan tâm theo dõi Các hiện tượng của cao trào cách mạng là những sự kiện quan trọng tác động đến đời sống tinh thần của nhà văn Năm 1921, ông đi Trung Quốc với tư cách là phóng viên tờ báo Ôxaca

Mainiti Tại đó, ông tận mắt chứng kiến cuộc đấu tranh chính trị nảy lửa ở Trung Quốc Sau chuyến đi này, Akutagawa đã tỉnh táo hơn để đánh giá những sự kiện chính trị, xã hội diễn ra tại Nhật Bản Sau chuyến đi năm 1921, lập trường, tư tưởng và quan niệm văn chương của

Akutagawa đã có nhiều thay đổi Từ năm 1921 đến 1927, những tác phẩm của ông đã hướng tới những đề tài có tính chất hiện đại và rộng lớn hơn, chuyển từ việc phê phán sự không hoàn thiện của cá nhân tới sự không hoàn thiện của hệ thống xã hội nói chung Đất nước của các thuỷ dân là một trong những tác phẩm cuối cùng đồng thời là tác phẩm thành công nhất của Akutagawa đã làm nổi bật tư tưởng này

Tất cả những sáng tác của Akutagawa đều thể hiện một phong cách riêng biệt hoà trộn giữa hiện thực và huyền ảo với bút pháp hoa mỹ mà súc tích Chúng cho thấy khả năng trực giác nhạy bén và phạm vi quan tâm rộng lớn của Akutagawa Phần lớn các sáng tác này đều mang văn phong mỉa mai và gợi tả sâu sắc theo khuynh hướng tân hiện thực, phản ánh tinh thần chống chủ nghĩa quân phiệt, chủ nghĩa quốc gia và tự do chủ nghĩa của tác giả

Trong văn học Việt Nam cũng như Nhật Bản đầu thế kỉ XX, sự thức tỉnh của ý thức cá nhân đã tác động không nhỏ đến các sáng tác đương thời Các nhà văn hiện đại đã lấy nội tâm (bao gồm

cả sự tự ý thức) của con người làm đối tượng chính cho sự miêu tả Sinh thời, Akutagawa được các học giả Nhật Bản đánh giá là người đầu tiên đưa thế giới nội tâm và tâm lý phức tạp của con người vào văn học Nhật Bản làm cho nó mang màu sắc mới mẻ Akutagawa thường mượn các cốt truyện cổ nhưng ông lại đưa vào trong đó con người hiện đại với tính cách và tâm lý hiện đại ở sáng tác của Akutagawa cái quan trọng nhất là tâm lý của nhân vật ra sao và nó đã tự ý thức như thế nào để vươn tới những tình cảm chân chính Akutagawa không bao giờ xây dựng nhân vật của mình theo một tính cách hằng định, ông luôn để cho nhân vật tự va chạm với thế giới xung quanh để bộc lộ tính cách Trong văn học Nhật Bản đương thời, Akutagawa là nhà văn duy nhất làm được điều đó Bởi vậy, người ta gọi hiện thực trong tác phẩm của Akutagawa là một “hiện thực kiểu mới” – hiện thực nằm trong chính ý thức và tâm hồn của con người khi nó được giao lưu với hoàn cảnh

: Kiểu miêu tả tâm lý thông qua thế giới bên ngoài như: thiên nhiên, không – thời gian, ngoại hình, ngôn ngữ, hành động nhân vật Các nhà nghiên cứu gọi kiểu miêu tả tâm lý này là kiểu miêu tả “gián tiếp”, “chẩn bệnh” Và thứ hai là kiểu miêu tả tâm lý “trực tiếp”, thâm nhập thẳng vào thế giới nội tâm nhân vật

trong truyện ngắn của Akutagawa, cách kể của tác giả về nhân vật có giống ở Nam Cao hay không, hãy xem truyện ngắn Trong rừng trúc Đây là một truyện ngắn vay mượn từ một truyện

cổ Akutagawa hầu như không thay đổi gì cốt truyện nhưng ông lại khai thác câu chuyện dưới góc độ ý thức và nội tâm con người Câu chuyện xoay quanh ba sự kiện: Sự gặp gỡ của ba

người: Người chồng, người vợ và tên cướp; Sau đó, tên cướp say mê người vợ rồi cưỡng bức;

Và cuối cùng, án mạng xảy ra – người chồng chết Vấn đề của câu chuyện là ai sẽ là kẻ gây ra án mạng Tên cướp, người vợ và linh hồn của người chồng đều có cách kiến giải riêng Người vợ thì nhận chính cô ta đã giết chồng vì cảm thấy hổ thẹn Tên cướp thì nói hắn đã đấu kiếm với người chồng và gây ra án mạng Còn người chồng, sau khi chết, linh hồn của anh ta hiện về và thú nhận chính anh ta chứ không phải ai khác đã dùng dao đâm vào ngực mình Rõ ràng ở đây, câu chuyện đã kết thúc một cách đầy uẩn khúc, không rõ kẻ gây ra cái chết Ta thấy đó là kiểu kể chuyện và kết thúc truyện thường thấy trong kịch của Bertold Brecht – một cách kể và kết thúc

để ngỏ Nhưng nếu chúng ta xem xét kỹ lời kiến giải của tên cướp thì sẽ thấy giá trị và ý nghĩa của câu chuyện đã được tác giả gói gọn chỉ trong một lời của nhân vật: “Đối với các vị, điều đó kinh khủng quá phải không? Chuyện vặt vãnh mà, giết một người đàn ông là việc bình thường thôi! Khi người ta muốn chiếm đoạt người đàn bà, bao giờ người ta cũng giết người đàn ông Chỉ có điều tôi thì tôi giết bằng kiếm đeo ở thắt lưng, còn các vị không mượn đến kiếm thì các

vị giết bằng quyền thế, tiền bạc và đôi khi chỉ đơn giản là bằng những lời xu nịnh, xúc xiểm Thực ra, trong trường hợp ấy, máu không đổ nhưng người đàn ông chỉ còn cái xác không hồn –

và như thế dù sao các vị cũng đã giết chết anh ta rồi Và nếu suy ngẫm thì tội lỗi của ai nặng hơn – của các vị hay của tôi – ai mà biết được, phải không nào” [1,194]

Giọng điệu của tên cướp ở đây là một giọng mỉa mai, đầy thách thức nhưng bên trong nó đã hàm chứa một sự tự nhận thức sâu sắc về những vấn đề xã hội có tính khái quát rộng lớn Tên cướp đã nói thẳng ra là: kẻ sát nhân cho dù có phải là hắn hay không, không quan trọng Điều quan trọng là người bị giết kia đã chết về tâm hồn trước khi chết về thể xác (máu không đổ ra nhưng con người đó cũng coi như đã bị giết) Vì vậy, kẻ sát nhân không chỉ là hắn mà là tất cả những kẻ đã gieo rắc cái ác trong xã hội, những kẻ đó đã giết không phải là con người mà là tâm hồn con người Akutagawa có một phong cách viết truyện ngắn độc đáo, bởi thế ngôn ngữ nhân vật của ông cũng thật độc đáo Nó không chỉ là phát ngôn của riêng nhân vật mà còn là phát ngôn của nhà văn Thông qua lời phát vấn trực tiếp của nhân vật, Akutagawa đã bày tỏ một thái

độ bất hợp tác với hệ thống xã hội đang ngự trị nước Nhật Về điểm này, Nam Cao và

Akutagawa đã có sự gặp gỡ, tuy nhiên mức độ khái quát và trừu tượng của ngôn ngữ nhân vật ở tác phẩm của Akutagawa cao hơn ở tác phẩm Nam Cao Điều này là do sự chi phối của văn hóa

và thời đại mà hai nhà văn sinh sống

Akutagawa đặc biệt chú trọng đến tư tưởng, tâm lý và sự tự ý thức đầy đau khổ của con người trước những vấn đề bức xúc của thời đại Với việc lựa chọn kiểu nhân vật như thế, Nam Cao và Akutagawa đã thành công trong việc tổ chức “những mạng lưới ngôn ngữ bên trong” phức tạp của nhân vật Đó chính là những độc thoại và đối thoại nội tâm ở bên trong “dòng ý thức” Và nếu xét ở trong phạm vi ngôn ngữ tự sự nói chung thì những độc thoại và đối thoại này là sự chuyển hoá từ ngôn ngữ trần thuật của tác giả sang ngôn ngữ nhân vật hoặc là lời kể của tác giả nhưng mang ý thức và suy nghĩ của nhân vật Độc thoại nội tâm là phương thức thể hiện tiêu biểu tạo nên thành công cho các sáng tác “dòng ý thức” Nó là phương thức truyền đạt tư tưởng

có nguồn gốc từ kịch cổ đại (kịch Shakespeare) Hiểu đơn giản, độc thoại nội tâm là lời của nhân vật nói với chính nó, diễn ra trong nội tâm của nó ở văn học tự sự thời cận đại, độc thoại nội tâm

có chức năng kịch tính hoá hành động ý thức của nhân vật, phô diễn sự tự khám phá, sự tự ý thức của nhân vật L.Tônxtôi là người sử dụng thành công nhất các độc thoại nội tâm trong xây dựng

nhân vật với “phép biện chứng tâm hồn” Thủ thuật cơ bản của L.Tônxtôi là ông không can thiệp vào diễn tiến nội tâm của nhân vật Ông để cho nhân vật được hoạt động một cách tự do cả về ý thức lẫn vô thức Sau L.Tônxtôi, Đôtxtôiepxki là người phát triển các độc thoại nội tâm thành đối thoại nội tâm Nếu độc thoại nội tâm là lời nhân vật nói với chính mình trong tâm tưởng thì đối thoại nội tâm là lời nhân vật nói với một “người khác” vô hình do nhân vật tự tưởng tượng ra

các sáng tác của Akutagawa sử dụng nhiều độc thoại và đối thoại nội tâm Cũng bởi vì, nhân vật truyện ngắn của Akutagawa là nhân vật tâm lý, hơn nữa lại là tâm lý phức tạp Những nhân vật

ấy là những nhân vật trí thức với nhiều ngành nghề khác nhau Với việc phân tích tâm lý (sự tự ý thức) của loại nhân vật này thông qua ngôn ngữ bên trong thì cả Nam Cao và Akutagawa đã gặt hái nhiều thành công nghệ thuật tự sự

nhân vật của Akutagawa lại có quá trình tha hoá và tự ý thức phức tạp hơn Thật khó để khuôn các nhân vật của Akutagawa vào một cảnh huống nhất định Nhưng cũng như Nam Cao, sự tự ý thức ở các nhân vật Akutagawa được khắc hoạ thông qua các độc thoại và đối thoại nội tâm rất điển hình Truyện ngắn Vụ án mạng thế kỉ ánh sáng là một tác phẩm nói về lời tự thú của một nhân vật bác sĩ với cái tên Kitabatakê Nhân vật này đã gây ra một án mạng và để lại một bức thư là bản tự thú đích thực Do đó, cả câu chuyện là một chuỗi dài những dòng độc thoại và đối thoại nội tâm của nhân vật về hành động giết người Nhìn chung, dòng tâm tưởng của nhân vật này được chia làm hai giai đoạn: Trước và sau khi gây tội ác Đây là một đoạn độc thoại nội tâm

lý giải động cơ giết người của Kitabatakê (trước khi gây tội ác): “ Lẽ nào tôi có thể quên được cái gã trác táng ti tiện ấy đã hành lạc trên chiếc chiếu khi một tay hắn quơ lấy một ả gái giang hồ già, còn tay khác thì một cô gái măng tơ chỉ như nụ hoa vừa mới nở Lạy chúa! Chính khi đó, vào tối đó, lúc chúng tôi ngắm nhìn cuộc bắn pháo từ tiệm ăn Manbati, tôi đã cảm thấy phải giết chết hắn ta Tôi biết rằng không chỉ đơn giản là do lòng ghen tuông thúc đẩy tôi giết Mixumura – không, nỗi bất bình đã chi phối tư tưởng tôi, bàn tay tôi, bởi vì tôi muốn trừng phạt sự trụy lạc, phục hồi công lý Tôi hiểu rằng sự tồn tại của hắn đang phá hoại đạo đức, đang đe doạ luân thường đạo lý, còn tiêu diệt hắn là để giúp đỡ cho người già và mang lại sự yên tĩnh cho người trẻ Và lúc đó, ở trong tôi, quyết tâm giết Mixumara dần dần đã trở thành kế hoạch cụ thể” [1,92-93]

Trong đoạn độc thoại này, chúng ta liên tưởng đến nhân vật Raxkônnikôp trong Tội ác và trừng phạt của Đôtxtôiepxki Nếu như Raxkônnikôp giết một mụ già cho vay nợ lãi không chỉ vì tiền cho bản thân và những người gần gũi mà còn vì muốn trừ khử “một con gián, một con rận bẩn thỉu hút máu, hút mủ” người khác để đòi bình quyền trong xã hội, thì ở đây, Kitabatakê cũng vậy Bác sĩ giết người không chỉ đơn giản vì lòng ghen tuông mà còn muốn đòi lại “luân thường đạo lý”, đòi lại “công lý” cho xã hội Trong một lời đối thoại nội tâm xen lẫn độc thoại,

Kitabatakê đã phân bua tất cả những suy nghĩ, cảm xúc sâu kín nhất của mình Đó vừa là sự ghen tuông, vừa là sự tức giận, căm ghét một kẻ cặn bã trong xã hội Để rồi dòng cảm xúc được đẩy lên cao trào là quyết định giết người Nhưng sau khi án mạng xảy ra và Kitabatakê hoàn toàn vô tội trước pháp luật thì những dòng suy nghĩ mới lại đến với nhân vật Bản thân Kitabatabê cũng không biết mình nên buồn hay nên vui trước cái chết của Mixumura vì sau đó cô em họ của anh

ta sẽ lấy Bá tước Hãy xem một đoạn độc thoại nội tâm khác của Kitabatakê: “Tôi vui mừng ư?

Tôi buồn ư? Chính bản thân tôi cũng không thể diễn tả nổi Có một thứ tình cảm nào đó gay gắt, mạnh mẽ không sao diễn tả được bao trùm cả con người tôi và không một khoảnh khắc nào cho phép tôi được yên lòng Trên bàn có một chai sâm banh Và cũng ngay ở đấy là cái hộp đựng chính những viên thuốc ấy Dường như cả quỷ lẫn thần đã quyết định chia sẻ cùng tôi cái bữa ăn bất bình thường ấy cuả tôi” [1,96] Rõ ràng một động cơ giết người mới đã xuất hiện trong Kitabatakê Hình ảnh của những viên thuốc đã phân nhân vật ra làm hai đối cực “quỷ” và “thần” Dòng nội tâm của Kitabatakê lúc này dường như đang diễn ra một cuộc tranh đấu quyết liệt để lựa chọn một trong hai Và rồi tình cờ, thời gian sau đó, Kitabatakê đã có nhiều cơ hội khiến Bá tước sử dụng những viên thuốc nhưng lương tâm đã không cho phép Kitabatakê hành động Kitabatakê

phải trải qua những cơn đau đớn, vật vã không sao tả xiết trong tâm hồn Những cuộc chất vấn liên hồi của lương tâm đã khiến nhân vật bừng tỉnh và tự ý thức trong đau đớn: “Để không giết

Bá tước, tôi phải giết chính bản thân tôi” [1,100] Câu chuyện kết thúc khi những dòng độc thoại của nhân vật kết thúc ở đây, cái làm cho câu chuyện “ngột thở” không phải là tình tiết của

truyện mà là sự phát triển bất ngờ của tâm lý nhân vật Đặc điểm này cho thấy sự độc đáo của bút pháp tự sự Akutagawa Cuộc đối thoại trong bóng tối là một truyện ngắn cuối cùng đã thể hiện lối tự sự đặc biệt của Akutagawa Bởi cũng giống như chính tên truyện, toàn bộ truyện ngắn

là một cuộc đối thoại dài của hai nhân vật “giọng nói” và “Tôi” Truyện không có người dẫn truyện, vào truyện là câu hỏi của “giọng nói”, sau đó là lời đáp của “Tôi” và cứ như vậy luân phiên cho đến hết truyện Thực ra đây chính là một cuộc đối thoại nội tâm toàn diện và triệt để của Akutagawa với chính mình trước khi ông tự vẫn Akutagawa đã tự phân thân ra làm một “kẻ khác” để chất vấn, can ngăn thậm chí là khích bác, đùa bỡn, thách thức mình về tất cả mọi vấn

đề đã và đang diễn ra trong cuộc sống và trong suy nghĩ của nhà văn Chẳng hạn, trong một đoạn đối thoại, Akutagawa đã nhắc đến cái chết, cuộc đời, tình yêu và lòng vị kỉ như thế này:

“Giọng nói: - Cái tính kiêu ngạo đang giết chết anh Tôi: - Đôi khi tôi nghĩ như thế này đây: có lẽ tôi không thuộc số người sẽ chết trên giường của mình Giọng nói: - Giống như là anh không sợ cái chết ấy? Đúng không hả? Tôi: - Tôi sợ chết Song chết không khó Tôi đã từng quàng thòng lọng vào cổ không phải một lần Giọng nói: - Thế vì sao anh không chết? Phải chăng trước mắt bất cứ ai thì anh cũng không phải là kẻ tội phạm nhìn theo quan điểm pháp luật?

Tôi: - Tôi tán thành điều đó Cũng như Véclen, Vácnhe hoặc như Strinbéc Giọng nói: - Song anh đã không làm gì để chuộc tội cả Tôi: - Tôi đang làm Không có sự chuộc tội nào lớn hơn là

sự đau khổ Giọng nói: - Anh là một tên vô lại bất trị Tôi: - Đúng hơn tôi là một người đức

hạnh Giọng nói: - Thế thì có lẽ anh là một thằng ngốc Tôi: - Vâng Có lẽ tôi là một thằng ngốc Giọng nói: - Anh khinh bỉ tình yêu Tuy nhiên bây giờ tôi thấy suốt từ đầu chí cuối anh đặt tình yêu cao hơn cả Tôi: - Không Ngay bây giờ tôi cũng tuyệt nhiên không đặt tình yêu cao hơn cả Tôi là một nhà thơ Một nghệ sĩ Giọng nói: - Thế chẳng phải anh đã bỏ cha, bỏ

mẹ, bỏ vợ, bỏ con vì tình yêu đó sao? Tôi: - Anh nói láo Tôi bỏ cha, bỏ mẹ, bỏ vợ, bỏ con chỉ vì bản thân tôi Giọng nói: - Thế tức anh là một kẻ vị kỉ Tôi: - Rất tiếc tôi không phải là kẻ vị kỉ Tôi muốn được trở thành kẻ vị kỉ” [1,330-331] Trong những truyện ngắn khác (Những nỗi thống khổ của địa ngục, Kêxa và Môritô ), Akutagawa cũng vẫn xây dựng các nhân vật của mình trên tinh thần để cho nhân vật tự ý thức đến tận cùng về mọi vấn đề của nó thông qua các đối thoại và độc thoại bên trong Bởi vậy, truyện ngắn của Akutagawa thường “nghèo” về tình

tiết nhưng “giàu” về tâm lý ở những tác phẩm đó, nhà văn còn đặt vào những dòng tâm lý đối nghịch của một hoặc nhiều nhân vật để làm sáng tỏ những ẩn ức rắc rối, quanh co, khó lý giải của tâm hồn con người

Mặc dù truyện ngắn của Akutagawa được sử dụng chủ yếu bởi các điểm nhìn di chuyển nhưng cũng có truyện ông sử dụng điểm nhìn bên ngoài Nhìn lại bảng thống kê, chúng ta có thể “giật mình” trước việc lựa chọn điểm nhìn của Akutagawa Trong tất cả 16 truyện ngắn chỉ có duy nhất một truyện Sợi tơ nhện được nhà văn trần thuật từ điểm nhìn bên ngoài và không có điểm nhìn bên trong vì đa số các truyện của Akutagawa đều có sự di chuyển linh hoạt giữa các điểm nhìn Sợi tơ nhện là một truyện ngắn được Akutagawa mượn lại từ mẩu chuyện ngụ ngôn do Grusenca kể lại cho Aliosa trong tiểu thuyết Anh em Karamarôp của Đôtxtôiepxki Trong câu chuyện này, người đọc có thể nhận ra ngay một người kể chuyện lạnh lùng đang bình thản kể lại câu chuyện của mình Tên cướp Kanđaka gây nhiều tội ác nên bị đầy xuống âm phủ chịu cực hình Nhưng Đức Phật đã nhớ đến một việc thiện nhỏ nhoi của hắn nên muốn cứu thoát hắn khỏi địa ngục bằng cách thả một sợi tơ nhện cho hắn bám vào và trèo lên dương thế Nhưng ngay lập tức hắn đã trở thành kẻ vị kỉ và tàn nhẫn khi hắn không cho bất cứ một phạm nhân nào leo lên cùng sợi tơ nhện với mình ở đây, người kể chuyện đã ẩn hẳn đi đằng sau câu chuyện, không lên tiếng và cũng không tỏ thái độ Nhiều người khi đọc còn quên mất có một người đang kể lại câu chuyện Chỉ đến khi câu chuyện kết thúc với hình phạt xứng đáng dành cho Kanđaka thì lúc đó, người kể chuyện mới thấy cần phải lên tiếng để đưa ra quan điểm của mình Người kể chuyện

đã dùng điểm nhìn của mình để đánh giá sự vị kỉ của nhân vật: “Trái tim của Kanđaka không có lòng trắc ẩn, hắn chỉ nghĩ sao một mình hắn thoát khỏi âm phủ, và vì điều đó mà hắn bị trừng phạt đích đáng: lại một lần nữa bị nhấn chìm xuống đáy địa ngục” [1,35] Đây là điểm sáng tạo của Akutagawa khi sử dụng điểm nhìn bên ngoài Akutagawa đã để cho người kể chuyện của mình được lên tiếng, được đánh giá, vì thế người đọc có thể yên tâm về câu chuyện được kể trong tất cả các truyện ngắn của Akutagawa, không có một truyện nào sử dụng điểm nhìn bên trong làm điểm nhìn xuyên suốt tác phẩm Vì các điểm nhìn bên trong ở tác phẩm của

Akutagawa luôn có sự dịch chuyển linh hoạt, hoán đổi nhịp nhàng với các điểm nhìn bên ngoài , tác phẩm của Akutagawa cũng đạt tới trình độ cao trong việc sử dụng nhiều điểm nhìn và di chuyển chúng một cách linh hoạt Tuy nhiên, điểm khác biệt rõ rệt nhất về việc sử dụng điểm nhìn của Akutagawa so với Nam Cao là truyện ngắn của Akutagawa thường xuất hiện những người kể chuyện, những điểm nhìn khác biệt nhau, độc lập trong cùng một tác phẩm Nguyên nhân là do tác phẩm của Akutagawa thường sử dụng kiểu kết cấu “truyện trong truyện”, kiểu cốt truyện lồng ghép, trong một cốt truyện lớn lại bao gồm một hoặc nhiều cốt truyện nhỏ Các truyện ngắn Kêxa và Môritô, Vụ án mạng thế kỉ ánh sáng, Người chồng có văn hoá, Đứa con bị

bỏ rơi, Đất nước của các thuỷ dân là những truyện có kết cấu như thế Kêxa và Môritô được bắt đầu bằng một điểm nhìn của người kể chuyện ở ngôi thứ ba: “Đêm ở phía trong bờ rào, Môritô nhìn lên vầng trăng tròn vành vạnh ” [1,16] Thế rồi sau lời giới thiệu ấy thì điểm nhìn được chuyển cho nhân vật để nhân vật tự nói cho đến hết câu chuyện mà người kể chuyện không xen vào một lần nào nữa: “Thế là trăng đã lên Thường thường thì ta đợi…” Vẫn một kiểu kể chuyện như thế, Vụ án mạng thế kỉ ánh sáng được dẫn dắt bằng một người kể chuyện ở ngôi thứ nhất xưng “tôi” “Các bạn sắp đọc dưới đây bức thư trước lúc chết của vị bác sĩ quá cố

tên là Kitabatakê Hittirô, mà trước đây tôi được một người trong truyện này nấp dưới cái tên tưởng tượng ra là bá tước Honda – cho tôi đọc ” [1,84] Người kể chuyện xưng “tôi” này đã dựa vào điểm nhìn của mình để nói lên những suy nghĩ và hiểu biết của anh ta về vị bác sĩ quá cố rồi sau đó đọc lên bức thư của vị bác sĩ Và khi bức thư được đọc lên thì điểm nhìn được

chuyển cho nhân vật bác sĩ để nhân vật tự kể và tự thú cho đến hết truyện Trong Người chồng

có văn hoá và Đất nước của các thủy dân, Akutagawa vẫn duy trì một kiểu kể chuyện độc đáo như thế Người chồng có văn hoá cũng mở đầu bằng một người kể chuyện xưng “tôi” và bối cảnh cho sự xuất hiện của nhân vật người kể chuyển là một viện bảo tàng Trong bảo tàng, nhân vật “tôi” gặp một nhân vật khác (bá tước Honda) và sau cuộc trò truyện thì nhân vật được xưng danh là bá tước Honda này kể cho “tôi” nghe một câu chuyện Và như vậy cốt truyện thứ hai được xây dựng lồng trong cốt truyện lớn, đồng thời điểm nhìn được chuyển cho nhân vật bá tước Tuy nhiên, điểm đặc biệt của truyện ngắn này so với hai truyện ngắn trên là câu chuyện thứ hai không được duy trì đến hết truyện mà sau khi câu chuyện thứ hai kết thúc thì truyện lại trở vễ câu chuyện thứ nhất với bối cảnh là viện bảo tàng Nhưng lúc này, điểm nhìn không còn

là điểm nhìn của riêng nhân vật nào nữa, cả hai điểm nhìn đã hoà vào làm một cùng cất lên tiếng nói và cảm nhận: “Vào lúc ấy, người coi triển lãm tiến lại phía chúng tôi, nhắc rằng đã muộn rồi Dường như chính chúng tôi là những bóng ma của quá khứ đi ra từ những bức tranh treo ở phía sau lớp kính của các giá trưng bày” [1,136]

Có thể nói, truyện ngắn Đứa con bị bỏ rơi là tác phẩm hội tụ tất cả những điểm độc đáo nhất trong cách tạo điểm nhìn trần thuật của Akutagawa Cái cách mở đầu của truyện khiến ta liên tưởng đến cách kể của những câu chuyện cổ tích với một người kể chuyện hoàn toàn khách quan ở ngôi thứ ba: “Tại phố Nagaxuxitiô có một ngôi đền không to lắm mang tên Xinghiđơdi Mùa thu năm thứ hai mươi hai thời Mâyđơda, một đứa bé bị bỏ rơi ở ngay cổng ngôi đền ấy” [1,180] Và câu chuyện vẫn tiếp diễn được kể như thế với những sự việc như: Vị sư chủ trì nhận nuôi đưa trẻ, tìm mẹ cho nó và cuối cùng một người đã nhận là mẹ đứa trẻ, đưa nó về nuôi Chắc chắn ai đọc truyện ngắn này cũng đều nhầm tưởng truyện được trần thuật ở ngôi thứ

ba biết hết như một truyện cổ tích nếu như không có sự “đột biến” ở đoạn cuối truyện ngắn Vị

sư chủ trì trao đứa trẻ cho người mẹ sau bao năm xa cách trong niềm vui, sự xúc động cùng bao giọt nước mắt Sau chi tiết ấy, Akutagawa đột nhiên xen vào lời kể của người kể chuyện một lời như thế này: “Còn chuyện xảy ra sau đó chẳng cần tôi phải kể anh cũng biết được Iunôxkê cùng với mẹ trở về Iôkôgama ” [1,186] Thì ra, câu chuyện không phải được trần thuật ở một “điểm nhìn toàn tri” như dự đoán mà được kể lại bởi một nhân vật xưng “tôi” nào đó trong câu

chuyện Và người đó đang kể lại chuyện cho một người khác, cũng là một nhân vật trong câu chuyện này Điều đó cũng có nghĩa là điểm nhìn bên ngoài đã được di chuyển vào điểm nhìn bên trong của nhân vật Nhưng đọc thêm một đoạn nữa, người đọc lại không khỏi ngạc nhiên vì nhân vật xưng “tôi” kia không phải là người kể chuyện chính của câu chuyện mà lại chính là người đang nghe câu chuyện của anh ta: “Sau khi kể xong câu chuyện dài trên, vị khách tới thăm liền cầm lấy chiếc chén đặt trước mặt Song ông vẫn không chạm môi, vừa nhìn lên tôi vừa nhỏ nhẹ nói thêm: - “Đứa con bị bỏ rơi đó chính là tôi” Tôi lặng lẽ gật đầu và rót nước vào ấm trà Câu chuyện về đứa con bị bỏ rơi xúc động biết bao Đó là chuyện thuở thơ ấu của anh bạn

Maxubara Iunôxkê mà tôi đã phỏng đoán từ lâu mặc dù đây là lần đầu tiên được gặp mặt anh ấy” [1,186]

Vẫn là kiểu “truyện trong truyện” nhưng ở đây, việc Akutagawa “giấu mặt” người kể chuyện

đã làm cho truyện ngắn không chỉ gây hồi hộp bởi tình tiết truyện mà còn bởi điểm nhìn của truyện Người đọc hết lần này đến lần khác bị nhầm tưởng người kể chuyện vì Akutagawa không cho các người kể chuyện xuất hiện cùng một lúc mà qua các lớp truyện, ông “bóc” dần từng người kể chuyện của mình ra và khi người kể chuyển cuối cùng xuất hiện thì Akutagawa

đã làm cho người đọc cảm thấy hết sức ngỡ ngàng Đó là tài năng đặc biệt của Akutagawa trong nghệ thuật trần thuật

Ngoài raN, kiểu điểm nhìn người kể chuyện phân thân vào nhân vật cũng được Akutagawa sử dụng trong hầu hết các tác phẩm còn lại Bởi cũng như Nam Cao, Akutagawa rất quan tâm đến những trạng thái tâm lý phức tạp của con người Việc di chuyển điểm nhìn linh hoạt đã giúp nhà văn khám phá con người một cách toàn diện Chẳng hạn, trong truyện ngắn Cúi chào, chỉ một cử chỉ rất nhỏ của nhân vật là “cúi chào” trước một cô gái nhưng đã dậy lên trong lòng nhân vật biết bao nhiêu tâm sự ngổn ngang ở truyện ngắn này, Akutagawa sử dụng một điểm nhìn ở ngôi thứ ba nhưng nhiều khi điểm nhìn ấy được chuyển cho nhân vật để nhân vật tự phân tích và đánh giá tâm tư, tình cảm của mình

Trong rừng trúc cũng là một tác phẩm đưa tài năng của Akutagawa lên đỉnh cao khi nhà văn đã xây dựng thành công bảy điểm nhìn độc lập trong tác phẩm Bảy điểm nhìn là bảy cách nhìn khác nhau về một vụ án xẩy ra trong rừng trúc Theo Đào Thị Thu Hằng, kiểu điểm nhìn này là kiểu “điểm nhìn phân tán” mà trong văn học Nhật Bản, Akutagawa là người đầu tiên khai phá Sau Akutagawa, nhà văn đoạt giải Nobel – Kawabata Yasunari đã kế thừa, phát triển kiểu “điểm nhìn phân tán” đó như là một công cụ để khách quan hoá nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm của ông

trong truyện ngắn của Akutagawa, giọng tự sự lạnh lùng vẫn giữ một vị trí nhất định Nó thể hiện thái độ khách quan, điềm tĩnh của Akutagawa đối với những câu chuyện được kể Đọc tác phẩm của ông, chúng ta dễ dàng nhận ra một sự trầm tĩnh, khách quan bên cạnh những trạng thái căm giận, yêu thương, phiền muộn hay phấn khởi Mở đầu mỗi truyện ngắn của Akutagawa ta đều thấy có một người kể chuyện khách quan (dù ở ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba) đang kể câu chuyện với một giọng điệu tỉnh táo, sắc lạnh Chẳng hạn: - “Chuyện xảy ra vào lúc sẩm tối Một tên đầy tớ trú mưa ở cổng thành Raxiômôn ” (Cổng thành Raxiômôn) [1,5] - “Đêm ở phía trong bờ rào Môritô nhìn lên vầng trăng tròn vành vạnh và bước đi trên đám lá rụng mà lòng mình chứa nặng nỗi ưu tư” (Kêxa và Môritô) [1,16]

- “Hôm ấy một mình Đức Phật đi dạo ven bờ đầm trên Niết Bàn Cả đầm toàn là sen trắng trong như ngọc ” (Sợi tơ nhện) [1,30] - “Các bạn sắp đọc dưới đây bức thư trước lúc chết của vị bác

sĩ quá cố…” (Vụ án mạng thế kỉ ánh sáng) [1,84] - “Cách đây ít lâu, Viện bảo tàng Uenô khai mạc cuộc triển lãm về nền văn hoá thời kỳ đầu tiên dưới triều Mâyđơda ” (Người chồng có văn hoá) [1,103] - “Đó là vào lúc nửa đêm – một đêm thu Tại Nam Kinh, trong ngôi nhà ở phố Xivanđrô, một cô gái Trung Hoa xanh xao ngồi chống tay bên chiếc bàn cũ kỹ ” (Đức chúa ở Nam Kinh) [1,140] Do đa số truyện ngắn của Akutagawa có đặc điểm là mượn cái cốt truyện

cổ nên dù Akutagawa có đưa vào con người hiện đại với tâm lý hiện đại thì cách kể chuyện khách quan của các câu chuyện cổ vẫn không bị mất đi Trong Cổng thành Raxiômôn, người kể chuyện đã lần lượt trình bày các sự kiện thản nhiên hệt như một người đang chứng kiến câu

chuyện rồi kể lại Giọng điệu kể chuyện của câu chuyện này giống như giọng điệu của một ký giả “tường thuật trực tiếp” lại cảnh tượng hãi hùng mà mình được thấy: “Chẳng biết từ nơi nào

vô số quạ tụ lại đây, ban ngày, chúng vừa kêu vừa lượn lờ tít trên cao Đến chiều tối, khi bầu trời trên cổng thành đỏ rực lên vào lúc hoàng hôn thì chúng nổi bật trên đó y như những hạt vừng rải rác Dĩ nhiên bọn chúng bay đến là để rỉa các xác chết ở trong cánh gà của cổng thành” [1,6.] Akutagawa là một nhà văn hiện thực xuất sắc nên đề tài được quan tâm nhiều nhất trong tác phẩm của ông là vấn đề con người trong mối quan hệ với xã hội Vì vậy, bên cạnh giọng điệu châm biếm, hài hước, Akutagawa vẫn giữ một giọng điệu tỉnh táo đến lạnh lùng khi ông nói về

đề tài này Truyện ngắn Những nỗi thống khổ của địa ngục là một truyện ngắn tiêu biểu cho đề tài: Sự xung đột của con người nhỏ bé với xã hội thù địch sẵn sàng chà đạp nó Có thể khẳng định rằng: nếu thiếu một giọng điệu lạnh lùng, tàn nhẫn thì tác phẩm này sẽ không được coi là một trong những truyện ngắn thành công nhất trong sự nghiệp văn chương của Akutagawa Để diễn tả những đau đớn, giằng xé trong tâm hồn của một người nghệ sĩ khi phải vẽ một bức tranh lột tả tất cả sự khủng khiếp, rùng rợn của địa ngục, Akutagawa phải “đóng băng” giọng điệu trần thuật của mình Đọc tác phẩm này, độc giả như được thấy một địa ngục hiện ra trước mặt với những con người đang đau đớn, quằn quại bởi các cực hình dã man: “ở những ngọn lửa và đám khói sôi cuộn ấy, bọn tôi tớ đầu trâu mặt ngựa ấy tra tấn làm những phạm nhân quằn quại vật vã

tứ tung như những cành lá bị gió cuốn đi Chỗ kia thì một người đàn bà, có lẽ, là một nữ tăng ni tóc treo trên chiếc nạng co rúm tứ chi y như con nhện vậy Chỗ này một người đàn ông, chắc hẳn phải là một viên tướng nào đó, thanh kiếm xuyên qua ngực treo lơ lửng đầu xuống dưới y như thể con dơi Người thì bị roi sắt quất vào, kẻ thì bị tảng đá hàng ngàn người đẩy không được đè nặng lên Kẻ thì bị mỏ mãnh điểu móc xé, người thì bị răng con rồng độc ác cắm phập vào” [1,51] Để vẽ cảnh trung tâm bức tranh, người hoạ sĩ phải hi sinh đứa con gái độc nhất của mình và khi diễn tả cảnh cô gái ngồi trong cỗ xe ngựa bị bốc cháy rơi từ trên cao xuống trước sự khiếp sợ của tất cả mọi người (các nhân vật trong truyện), ngòi bút của Akutagawa bắt buộc phải nghiệt ngã, tàn nhẫn: “Đấy là khuôn mặt ngật ra của người đàn bà đang cố thoát khỏi đám khói

đó là mái tóc dài đen rối bung mà ngọn lửa đang liếm vào trong cái ráng hồng rực đỏ lấp lánh bụi vàng mới thấy rõ mồn một người đàn bà cố cắn dải băng bịt miệng lại, giãy giụa, quằn quại vùng vẫy như làm cho xiềng xích có thể đứt ra ” [1,79] Nhưng cũng chính giọng điệu đó lại gieo vào lòng người đọc một mối thương cảm sâu sắc cho số phận con người nhỏ bé bị chà đạp trở thành “vật tế” cho nghệ thuật mà cao hơn là cho những thế lực tàn bạo trong xã hội Nam Cao

và Akutagawa là hai nhà văn hiện thực chủ nghĩa, bởi vậy việc lựa chọn một giọng điệu tự sự lạnh lùng là lựa chọn khả dĩ cho các sáng tác hiện thực của hai nhà văn Vì hiện thực thì thường không có “màu hồng” mà hiện thực để phê phán thì càng cần phải lạnh lùng và khắc nghiệt hơn Tuy nhiên, trong sáng tác của Akutagawa, hiện thực chủ yếu được nhìn nhận ở phương diện châm biếm, đả kích, do đó khác với Nam Cao, giọng điệu chủ đạo trong truyện ngắn của

Akutagawa là giọng châm biếm, mỉa mai và hài hước

Akutagawa có lối viết văn đa dạng về ngôn từ và chất văn Lối viết của ông đôi khi theo phong cách của Kôrishitan sơ khai; Khi theo phong cách văn chương nổi tiếng Sorobun (nghĩa là hầu văn – một lối viết thư cũ); Cũng có khi theo phương ngữ Edo cay độc hoặc theo lối hiện đại phương Tây Nhưng dù ở lối viết nào, các sáng tác của Akutagawa đều mang văn phong mỉa mai với giọng điệu châm biếm và đả kích có pha chút hài hước phù hợp với khuynh hướng “tân

hiện thực” Bàn về sự trào phúng, hài hước, châm biếm của Akutagawa, nhà nghiên cứu Shuichi Katô cho rằng: tác phẩm của Akutagawa là sự kết hợp nhuần nhuyễn nghệ thuật tự sự hài hước hiện đại của Swift và Sammuel Butler, Frăngxơ [79,43] Chính vì vậy, khi nói về tác phẩm trào phúng nổi tiếng Đất nước của các thủy dân (hay Kappa), tờ báo “Time” của Anh đã có một bài bình luận với nhan đề: “Giuylivơ trong bộ kimônô” cùng lời nhận xét: “Sự châm biếm của

Akutagawa hay đến mức không thể ngờ rằng đó là sự châm biếm của người Nhật” [1,354]

Cổng thành Raxiômôn là tác phẩm mở đầu sự nghiệp văn học của Akutagawa được viết với bút pháp châm biếm, hài hước ở truyện ngắn này Akutagawa tập trung đả kích thói tật của con người trong xã hội thông qua việc phân tích tâm lý tài tình Vì vậy, giọng điệu ở đây là giọng điệu châm biếm vừa mang hơi hướng của một câu chuyện cổ lại vừa mang âm hưởng hiện đại

Ta hãy xem cái cách Akutagawa phân tích tâm lý bằng giọng điệu này trong một đoạn miêu tả tên đầy tớ lúc ngồi dưới cổng thành: “Để sắp đặt điều không thể sắp đặt được bằng cách nào đó thì cũng chẳng phải phân tích cho đến đầu đến đũa làm gì cả Nếu phân tích chăng nữa, về cơ bản cũng chỉ còn lại độc một điều – chết đói bên hàng rào hoặc bên đường phố Rồi sau đó người ta sẽ mang xác tới đây và quăng đi như quăng một con chó Nếu không phân tích thì những ý nghĩ của tên đầy tớ cũng đã nhiều lần đi qua con đường ấy và cũng chỉ dựa vào mỗi một điều ấy thôi Song cái từ “nếu như” rốt cục vẫn như trước chỉ còn lại “nếu như” ấy mà thôi Khi thừa nhận có thể không cần phân tích cho đến đầu đến đũa, trên thực tế tên đầy tớ đã không

đủ dũng cảm thừa nhận rằng có thể rút ra từ cái việc “nếu như” ấy là dù muốn hay không cũng chỉ còn một điều – làm kẻ trộm” [1,8] Ngồi dưới cổng thành, tên đầy tớ đắn đo giữa việc chịu chết đói và làm kẻ trộm Hắn đã tự chất vấn mình bằng cách đưa ra các giả thiết nhưng rồi lại phủ định ngay sau đó Đáng cười hơn, sau khi gặp mụ già nhổ trộm tóc của người chết, hắn bắt trói mụ vì cho rằng mụ đã làm một việc ác không thể tha thứ là ăn cắp Nhưng cũng lại ngay sau

đó, hắn cướp đi bộ Kimônô duy nhất trên thân hình còm cõi của mụ và bỏ mụ lại “trần truồng” giữa đống xác chết Bằng một giọng điệu châm biếm, độc đáo, Akutagawa đã làm bật lên sự lố bịch đến hài hước của một tên đầy tớ “thời Hâyan” Cao hơn nữa, Akutagawa đã đả kích và lên

án sâu sắc xã hội Nhật Bản đương thời – kẻ tội lỗi chính và là nguồn gốc sinh ra cái ác

1.Vài nét về tác giả Akutagawa Ryunosuke - Akutagawa Ryunosuke ( 1892- 1927) là nhà văn cận đại Nhật Bản nổi tiếng với thể loại truyện ngắn - Là thủ lĩnh của văn phái Tân hiện thực (shingenjitsushugi) Nhật Bản, một khuynh hướng dung hòa được những tinh hoa lý trí của chủ nghĩa tự nhiên và sắc màu lãng mạn phóng túng của chủ nghĩa duy mỹ, thể hiện một phong cách riêng biệt hòa trộn giữa hiện thực và huyền ảo bằng bút pháp hoa mỹ mà súc tích - Akutagawa cũng đồng thời là cây bút chủ đạo của tạp chí Tân tư trào (Shinshichō), một tạp chí với tôn chỉ và hành động nhằm thúc đẩy việc thiết lập chế độ dành mọi ưu tiên về tự do và no ấm cho giai cấp bình dân - Là một cây bút kiệt xuất với trên 140 tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và các bài phê bình, trong khoảng mười năm trước khi tự tử ở tuổi 35,

Akutagawa Ryūnosuke đã đưa ra những sáng tác hiện thực mà sự đa dạng về nội dung và hình thức của chúng lớn hơn bất cứ tác phẩm của nhà văn nào cùng thời với ông, phản ánh sự nhạy cảm nội tâm và chiều sâu tri thức của một người am hiểu sâu sắc văn chương Nhật Bản truyền thống, văn học