Môn Nghệ thuật truyền thống Việt Nam: gốm Chu Đậu

MỤC LỤC Phần I : Cơ sở lí luận 2 Phần II: Nội Dung 2 1 Nguồn gốc 2 2 Lịch sử phát triển: 3 III. Những nét độc đáo của gốm Chu Đậu 6 IV. Những nét giống và khác với gốm Bát Tràng 8 1. Giống 8 2. Khác 8 V. Kết luận 9 1. Xu hướng phát triển 9 2.Vấn đề phát huy trong du lịch 10

Trang 1

MỤC LỤC

Phần I : Cơ sở lí luận 2

Phần II: Nội Dung 2

1 Nguồn gốc 2

2 Lịch sử phát triển: 3

III Những nét độc đáo của gốm Chu Đậu 6

IV Những nét giống và khác với gốm Bát Tràng 8

1 Giống 8

2 Khác 8

V Kết luận 9

1 Xu hướng phát triển 9

2.Vấn đề phát huy trong du lịch 10

Trang 2

Phần I : Cơ sở lí luận

Gốm Chu Đậu được sản xuất cách đây hơn 550 năm và nổi tiếng trên thế giới thông qua cuộc bán đấu giá gốm cổ quốc tế.Cổ vật có giá trị nhất là chiếc bình gốm men trắng, hoa lam, dáng bình củ tỏi, cao 54 cm được trang trí hoa sen và cúc dây do nghệ nhân họ Bùi người Chu Đậu vẽ vào năm 1450 Hiện nay, chiếc bình gốm này được lưu giữ tại bảo tàng Topkapi Saray ( Istambun -Thổ Nhĩ Kỳ ) được bảo hiểm với số tiền 1 triệu USD và nhiều hiện vật quý hiếm khác đang được lưu giữ tại 46 bảo tàng quốc gia trên thế giới, trong đó

có 22.000 cổ vật được lưu giữ tại bảo tàng Hải Dương

Năm 1983, các nhà khảo cổ học đã nghiên cứu và xác định: Khu vực Chu Đậu là nơi hưng thịnh của nghề gốm cách đây chừng 5 thế kỷ, ở tầng văn hóa dày 2 m, rộng 40.000 m2 có hàng chục lò gốm với liên đại cuối thế kỷ 14, phồn thịnh ở thế kỷ 15, 16 Những người thợ tài hoa đã tạo ra những tác phẩm tinh xảo, quý giá và thổi hồn thiên nhiên vào sản phẩm gốm với các màu men

đa dạng, hoa văn cách điệu rất sống động tinh tế.Phong cách gốm Chu Đậu đã đưa gốm sứ Việt Nam lên đỉnh cao vinh quang nghệ thuật đương thời Căn cứ vào những giá trị lịch sử văn hóa, di tích khảo cổ học Chu Đậu đã được xếp hạng cấp quốc gia

Trải qua một thời gian dài bị thất truyền đến nay nghề gồm Chu Đậu đã được khôi phục Những tinh hoa văn hóa của gốm Chu Đậu cổ đã được kết tinh trong sản phẩm gốm Chu Đậu hiện đại và được xuất khẩu đi 52 nước trên thế giới

Phần II: Nội Dung

1 Nguồn gốc

Gốm Chu Đậu – Mỹ Xá , còn được biết đến là gốm sứ cổ truyền Việt Nam đã

được sản xuất tại vùng mà nay thuộc làng Chu Đậu và làng Mỹ Xá, thuộc các

Trang 3

xã Minh Tân (làng Mỹ Xá) và Thái Tân (làng Chu Đậu), huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương

Loại gốm sứ này thường được nhắc đến với tên gốm Chu Đậu là do lần đầu tiên người ta khai quật được các di tích của dòng gốm này ở Chu Đậu Sau này, khi khai quật tiếp ở Mỹ Xá (làng bên cạnh Chu Đậu) thì người ta phát hiện ra khối lượng di tích còn đa dạng hơn và có một số nước men người ta không tìm thấy trong số các di tích khai quật được tại Chu Đậu Gốm Chu Đậu là dòng gốm nổi tiếng vì màu men và họa tiết thuần Việt Nó đã từng xuất khẩu sang nhiều nước châu Âu Năm 1997 sau khi tìm được rất nhiều gốm Chu Đậu trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm (tỉnh Quảng Nam) của người Bồ Đào Nha dòng gốm này mới được biết đến và nổi tiếng

2 Lịch sử phát triển:

Mỗi dòng gốm đều có lịch sử phát triển riêng Gốm Chu Đậu cũng được hình thành, phát triển, thăng trầm theo dòng chảy của lịch sử nước nhà.Chu Đậu, theo nghĩa Hán là bến thuyền đỗ Vào thế kỷ XV, Chu Đậu là một xã nhỏ thuộc huyện Thanh Lâm, châu Nam Sách, trấn Hải Dương, nằm liền kề với tả ngạn sông Thái Bình, một nhánh của sông Lục Đầu, có thể về Thăng Long, ra biển thuận lợi cho giao thương, buôn bán

Gốm Chu Đậu là dòng gốm mỹ nghệ cao cấp, có niên đại vào khoảng thế

kỷ XIII- XIV, phát triển rực rỡ vào thế kỷ XV-XVI Sang thế kỷ XVII, gốm Chu Đậu bị thất truyền, nguyên nhân gây ra thất truyền cho gốm Chu Đậu là cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh- Mạc tại vùng châu Nam Sách, kẻ trực tiếp bức tử gốm Chu Đậu là Trịnh Tùng- kẻ dành thắng lợi trong cuộc chiến tranh phi nghĩa ấy

Địa danh gốm Chu Đậu lụi tàn nhưng phong cách gốm Chu Đậu vẫn được gìn giữ bởi những người thợ tài hoa trên đường di tán Tại Bát Tràng có một chi của dòng họ Vương từ Chu Đậu chuyển đến từ cuối thế kỷ thứ XVI,

Trang 4

đã cùng các dòng họ từ Thanh Hoá, Nam Hà tụ lại Bạch Hổ phường làm nên một dòng gốm Bát Tràng phát triển cho đến tận ngày nay

Trong gia phả họ Vương còn ghi chép lại: Dòng họ Vương ở xã Đặng Xá, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, lấy nghề gốm làm nghiệp sau có một chi

di cư về xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm Cụ Vương Quốc Doanh là người đỗ đạt có công cùng các dòng họ khác làm hưng thịnh dòng gốm tại Bát Tràng Sau khi thất truyền nghề gốm làng Chu Đậu chỉ được biết đến với nghề dệt chiếu Trước đây, ở ngoài Bắc, khi trong nhà có người lập gia đình, người khá tiền thường mua một vài cặp "chiếu đậu" để cho cô dâu chú rể dùng Dân làng bây giờ chỉ còn biết làm ruộng và dệt chiếu, họ không biết làm đồ gốm nữa và cũng không ngờ rằng ông cha họ đã từng làm được những đồ gốm tinh xảo, tuyệt mĩ Các lò gốm ngày xưa nay đã nằm sâu dưới ruộng nương, vườn tược Một địa danh trong làng là "Đống Lò" nhưng chính dân làng cũng không biết đó là lò gì? Dấu vết của gốm đã bị chìm sâu dưới lòng đất, biến mất hẳn trong kí ức của dân làng

Chuyện hồi sinh của làng gốm cổ Chu Đậu bắt nguồn từ một lá thư của Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Nhật Bản, ngài Makoto Anabuki gửi ông Ngô Duy Đông- Bí thư tỉnh uỷ Hải Hưng (cũ) năm 1980 Bức thư viết: Trong một chuyến công tác tới Thổ Nhĩ Kỳ, ông có dịp vào thăm bảo tàng Topkapi Saray ở thủ đô Istanbul và đã thích thú chiêm ngưỡng bình gốm hoa lam cổ cao 54cm của Việt Nam- báu vật của Thổ Nhĩ Kỳ được mua bảo hiểm với giá 1triệu USD Trên bình có ghi 13 chữ Hán "Thái Hoà bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút" Nghĩa là năm Thái Hoà thứ 8 (1450), thợ gốm họ Bùi, người châu Nam Sách vẽ chơi Ông Anabuki đã nhờ ông Bí thư tỉnh uỷ xác định cho ngài vào thời vua Lê Nhân Tông có Nam Sách châu không? Ở đâu? Bà (hay cô) Bùi Thị Hý là người như thế nào? Học kĩ thuật vẽ gốm ở đâu? Hồi đó sản xuất gốm đặt ở đâu? Điều này rất quan trọng trong

Trang 5

lịch sử Việt Nam nói chung, lịch sử thủ công nghiệp và vai trò của người phụ nữ Việt Nam nói riêng

Lá thư đó trở thành chất xúc tác để tìm ra gốm Chu Đậu, cùng với những sưu tập gốm mỹ nghệ của Đặng Huyền Thông đã gợi mở cho các nhà khảo cổ học về một lò gốm mỹ nghệ ở Nam Sách xưa Năm 1983, công cuộc tìm kiếm vết tích dòng gốm cổ ở Chu Đậu, Nam Sách được bắt đầu bằng một chuyên đề: "Nghiên cứu gốm sứ cổ Hải Hưng" Thôn Chu Đậu là một trong 14 địa điểm được khảo sát, khai quật, nghiên cứu với độ sâu trung bình 2m, vùng đát khai quật là 160m2 trên tổng diện tích 40.000m2 Từ năm 1986 đến nay chúng ta đã tiến hành 8 lần khai quật di tích thuộc xã Thái Tân và Minh Tân phát hiện được hàng vạn hiện vật với các loại bát đĩa, ấm, bình, con giống, chậu, điển hình là một bình tỳ bà bán đáu giá tại Mỹ được 521 ngàn USD Hiện nay còn trên 100 lò gốm cổ ở hai xã trên chưa được khai quật

Một sự trùng hợp ngẫu nhiên, năm 1993, tại eo biển Philipin, người ta đã trục vớt một con tàu đắm ở thế kỷ XV, trong đó có 3000 đồ gốm và được xác định là gốm Chu Đậu Năm 1997, Nhà nước ta cũng trục vớt được một con tàu đắm tại Cù lao Chàm với khoảng 340 ngàn hiện vật, trong đó có 240 ngàn hiện vật còn lành lặn Các nhà khoa học xác định, con tàu chở hiện vật gốm mỹ nghệ từ Chu Đậu Đến nay, các học giả nghiên cứu về đồ gốm mỹ nghệ đều thừa nhận rằng, gốm Chu Đậu là dòng gốm đẹp trên thế giới vào thế kỷ XIV- XVII

Hiện nay 46 bảo tàng danh tiếng ở 32 nước trên thế giới và trong khu vực đang trưng bày hiện vật gốm cổ Chu Đậu Năm 2001, nhận thấy vai trò quan trọng trong việc khôi phục làng nghề gốm cổ Chu Đậu kết hợp với du lịch làng nghề, Tổng công ty Thương Mại Hà Nội đã đầu tư giai đoạn 1 là 24 tỷ đồng xây dựng nhà xưởng, cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại để khôi phục lại dòng gốm cổ đã thất truyền Năm 2003, gốm Chu Đậu đã xuất công hàng

Trang 6

đàu tiên sang Tây Ban Nha Năm 2004, gốm Chu Đậu đã khánh thành gian trưng bày với 1000m2 để trưng bày giới thiệu các sản phẩm phục chế các mẫu mã cổ

Với những nỗ lực của mình gốm Chu Đậu đã được đại tướng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp tặng cho 9 chữ vàng :"Gốm Chu Đậu tinh hoa văn hoá Việt Nam"

Nói đến sản phẩm gốm Chu Đậu chúng ta không thể không tự hào nhắc đến những nghệ nhân như Đặng Huyền Thông, Bùi Thị Hý, Vương Quốc Doanh đã khai sinh ra dòng gốm Hoa lam, đặc trưng cho gốm thời Hậu Lê và cũng là thành tựu huy hoàng của mỹ nghệ nước nhà Họ là những người con quê hương Chu Đậu có trái tim đầy nhiệt huyết và bàn tay tài hoa đã thổi hồn vào đất để đất hoá thành các sản phẩm gốm mang hồn thiên của quê hương xứ sở

III Những nét độc đáo của gốm Chu Đậu

Vào thề kỷ XV đến XVII, có một loại gốm đã đạt đến mức tinh hoa nghệ thuật và phát triển hết sức rực rỡ, đó là Gốm Chu Đậu sau nhiều năm thất truyền đã được khôi phục lại và hiện đang được đầu tư phát triển lớn thành làng nghề du lịch mới

Gọi gốm Chu Đậu là gốm đạo vì hoa văn tinh xảo của những sản phẩm này đều mang đậm những giá trị nhân văn của Phật giáo và Nho giáo Chính những hoa văn độc đáo đó đã khiến cho gốm Chu Đậu không thể lẫn với các loại gốm khác Sản phẩm gốm Chu Đậu kế thừa sự thanh thoát, uyển chuyển của gốm thời Lý, vóc dáng khỏe khoắn của gốm thời nhà Trần Thiên nhiên và cuộc sống của cư dân sông Hồng được phản ánh thông qua các hình vẽ nghệ thuật trên bình gốm rất phong phú.Các nghệ nhân Chu Đậu đã khai sinh một dòng gốm quý với nước men sáng và vẻ đẹp tinh tế, không chỉ kế thừa

Trang 7

xuất sắc gốm Lý-Trần về men ngọc và hoa văn với kiểu dáng thanh thoát, mà còn vượt trội các di tích về chất lượng gốm hoa lam

Gốm Chu Đậu là một dòng gốm cao cấp, tinh xảo, Gốm Chu Đậu được coi là gốm Đạo, gốm bác học, gốm thấm đẫm chất văn hoá tâm linh thuần Việt, in đậm dấu ân lịch sử những giá trị nhân văn của quốc đạo Gốm Chu Đậu được đánh giá là đã chắt lọc được những nét đẹp, sự tinh xảo của các loại gốm trong và ngoài nước để tạo cho mình một nét riêng nó đạt đến mức “trong như ngọc, mỏng như giấy, trắng như ngà và kêu như chuông” Các sản phấm gốm của Chu Đậu gồm: bát, đĩa, ấm, chén, bình, âu, liễn, chậu, bình vôi, lư hương

… với hình dáng được chắt lọc kế thừa sự thanh thoát của thời Lý, chắc khoẻ của thời Trần Các loại men nổi tiếng một thời của Chu Đậu được biết đến là men trắng trong, hoa lam, men ngọc, xanh lục, xanh rêu, vàng nhạt, vàng đậm, men tam thái (được vẽ bằng ba màu men là xanh lục, đỏ và vàng)

Một trong những điểm nổi bật của gốm Chu Đậu là các đường nét hoa văn Hoa văn cổ của Chu Đậu phần nhiều là sen, cúc, dưới nhiều dạng khác nhau và hàng chục loại hoa văn cách điệu khác Người thợ gốm xưa đã thổi hồn dân tộc vào những nét hoa văn phong phú, phản ánh sinh động thiên nhiên vào cuộc sống dân dã: hình người đội nón, áo dài, mục đồng chăn trâu, chim đậu trên cành hoa đào, đàn chim ngói, chim cu bay trên cánh đồng Phương pháp chế tạo và kỹ thuật của Chu Đậu đã đạt trình độ cao: chuốt, tạo dáng trên bàn xoay, ngắt sản phẩm thành nhiều đoạn rồi lắp ghép lại, gia công bằng cách đắp nối, vẽ, khắc, vạch, nặn, đúc

Hai trong số hàng chục loại gốm Chu Đậu gây ấn tượng, trở thành sản phẩm nổi tiếng, được ưa chuộng nhất với người sành đồ cổ là Bình gốm Hoa Lam (còn gọi là bình củ tỏi) và Bình Tỳ Bà Theo triết học phương Đông, bình củ tỏi mang tính dương, là trời, là cha, là trụ cột Miệng bình có hình dáng thẳng đứng, biểu hiện sự thẳng thắn, cương trực, vững chãi Thân bình là sự kết hợp tuyệt vời giữa họa tiết hoa cúc đại đóa - biểu tượng cho sự thanh cao, xen kẽ

Trang 8

với dây hoa mềm mại Bình Tỳ Bà mang hình dáng cây đàn tỳ bà, tượng trưng cho phái âm, đất, mẹ, hiện thân của người phụ nữ Việt Nam trẻ trung, duyên dáng Hai chiếc bình này còn gọi là bình âm dương, chính là tượng trưng cho bình cha, bình mẹ, tượng trưng cho nền nếp của một gia đình hạnh phúc Gốm Chu Đậu ngày nay kế thừa những tinh hoa văn hóa do cha ông để lại, sản xuất theo những dây chuyền hợp lý với kỹ thuật phục nguyên nhiều gam màu cổ, kết hợp với những kiểu dáng, màu men mới, hoa văn, họa tiết phù hợp với thẩm mỹ đương đại, đáp ứng thị hiếu khách hàng

IV Những nét giống và khác với gốm Bát Tràng

1 Giống

Gốm: sản phẩm được làm bằng chất liệu thô, kết cấu giòn, xốp, bề mặt giáp không phủ men Nhiệt độ nung thường thấp (chỉ khoảng trên dưới 900oC)

Sứ: Sản phẩm được làm bằng chất liệu tinh, kết cấu chắc, bề mặt nhẵn bóng

do được tráng men Nhiệt độ nung cao (khoảng 1280oC)

Đều thuộc dòng dân gian truyền thống

Là một trong những sản phẩm gốm sứ dân dụng

2 Khác

Gốm Chu Đậu :

Là một trong những trung tâm sản xuất gốm nổi tiếng vào thế kỷ XV - XVI Cách đây khoảng 20 năm, gốm Chu Đậu còn ít người biết tới Cho đến khi người ta khai quật được con tầu đắm ngoài khơi biển Cù lao chàm thì thương hiệu gốm Chu Đậu bắt đầu được quan tâm Kết hợp với những kết quả khai quật nghiên cứu của lò gốm Chu Đậu tại Hải Dương, các nhà khảo cổ học đã làm sống lại gốm Chu Đậu Qua nghiên cứu chất liệu, hoa văn, cũng như tài liệu lịch sử cho thấy các sản phẩm đẹp, tinh tế của làng gốm Chu Đậu thường

Trang 9

được lái buôn nước ngoài vận chuyển sang một số nước lân cận Chủng loại gốm Chu Đậu là loại gốm có men và vẽ các họa tiết mầu lam Các sản phẩm gốm ở đây thường có xương gốm mầu trắng đục, thô, có loại hơi xám, độ nung cao Các sản phẩm được tráng hoặc trang trí bằng nhiều loại men mầu khác nhau, phổ biến là men trắng, trong, hoa lam, men ngọc, xanh lục, xanh mầu rêu, vàng nhạt, vàng đậm Một số sản phẩm còn được tráng tới hai mầu men Các loại sản phẩm thường là bát, đĩa, các loại ấm, âu, chậu, chóe, lọ…

Gốm Bát Tràng:

Đặc điểm của gốm Bát Tràng là ở chỗ người ta sử dụng đất sét trắng, cao lanh để làm ra sản phẩm có tráng men và được vẽ hoa văn từ đơn giản đến phức tạp Người dân Bát Tràng thường sử dụng lò đứng, ngày nay có sử dụng lò ga để nung gốm Nguyên liệu được sử dụng để đốt lò trước đây là than và củi Ngày nay người dân Bát Tràng thường sử dụng than và gas Việc sử dụng lò gas đã cho ra những sản phẩm chất lượng cao hơn và ít hỏng hơn so với việc dùng lò đốt bằng củi và than là vì người thợ đốt lò dễ dàng kiểm soát nhiệt độ trong lò Cùng đó, nhiều sản phẩm tinh tế, đòi hỏi quá trình tăng nhiệt độ khi nung và kiểm soát nhiệt độ chính xác, đã ra đời Nhiều chất men, mầu men mới được người thợ Bát Tràng khám phá ra và sử dụng một cách thuần thục Gốm Bát Tràng sản xuất nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của nhân dân trong nước như các loại ấm chén, bát đĩa, loa hoa,… kiểu mới, các vật liệu xây dựng, các loại sứ cách điện, và các sản phẩm xuất khẩu theo đơn đặt hàng của nước ngoài

V Kết luận

1 Xu hướng phát triển

Vốn là dòng gốm cổ cao cấp có truyền thống hơn 500 năm, gốm Chu Đậu giờ đây đang từng ngày hồi sinh và dần lấy lại vị thế vang bóng một thời của

Trang 10

mình Tuy nhiên, tiềm năng lớn về du lịch của dòng gốm quý này vẫn chưa được khai thác xứng tầm

Không phải ngẫu nhiên mà người ta thường nói “Có gốm Chu Đậu trong nhà/ Như là có cả ông bà tổ tiên” đây là dòng gốm được các nhà khảo cổ đánh giá là dòng gốm bác học, chắt lọc được những nét tinh xảo của các loại gốm trong và ngoài nước để tạo cho mình một nét riêng không hề lẫn với bất kỳ loại gốm nào khác Hiện nay sản phẩm gốm Chu Đậu đã được xuất khẩu tới 52 quốc gia, đơn đặt hàng trên khắp thế giới đến tới tấp, công ty đang phải mở rộng sản xuất để đáp ứng nhu cầu của khách hàng Lượng du khách đến tham quan, mua sắm tại cơ sở của Chu Đậu cũng rất đông, lên tới hàng nghìn lượt khách/năm Tuy nhiên, thực tế, dù đã được khẳng định là dòng gốm cổ quý của dân tộc và rất được ưa chuộng ở nhiều nước trên thế giới, song gốm Chu Đậu đến nay mới được khai thác chủ yếu dưới góc độ thương mại Tiềm năng lớn về du lịch văn hóa của dòng gốm quý này vẫn chưa được “đánh thức” Lượng khách đến với Chu Đậu chủ yếu là khách lẻ do chưa được quy hoạch thành tuyến, điểm chuyên nghiệp và kết nối với các đơn vị lữ hành Hiện Hapro đã đưa ra 4 chương trình tour du lịch trong đó gắn với điểm đến Chu Đậu, song vẫn chưa thực sự tạo được dấu ấn riêng

2.Vấn đề phát huy trong du lịch

Chương trình phát triển du lịch làng gốm cổ Chu Đậu được tỉnh Hải Dương xây dựng gồm các hoạt động chính:

- Trưng bày bộ sản phẩm gốm cổ và gốm đương đại

- Vinh danh thợ giỏi tay nghề cao

- Tham quan nghiên làng nghề cổ và quy trình sản xuất, chế tạo các sản phẩm gốm xưa và nay

- Tổ chức thi tìm hiểu về gốm Chu Đậu

Định dạng
Số trang	11
Dung lượng	36,92 KB