Các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại báo tài chính sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở việt nam

ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết như: Nghiên cứu của Nguyễn Văn Hương 2016 tìm thấy những công ty bị áp lực lợi nhuận, thì k

NGUYỄN VĂN HƯƠNG

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BÁO CÁO TÀI CHÍNH SAU KIỂM TOÁN TRONG CÁC

CÔNG TY NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh - Năm 2018

NGUYỄN VĂN HƯƠNG

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BÁO CÁO TÀI CHÍNH SAU KIỂM TOÁN TRONG CÁC

CÔNG TY NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kế toán

Mã số: 934 03 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN VIỆT

TP Hồ Chí Minh - Năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả, tất cả các

số liệu, dữ liệu và kết quả trong luận án là trung thực, nội dung và kết quả của luận

án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác Những nội dung trong luận án có sự kế thừa và tham khảo từ nguồn tài liệu khác, được tác giả trích dẫn đầy đủ và ghi nguồn cụ thể trong danh mục tài liệu tham khảo

TP Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2018

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Văn Hương

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tác giả xin kính trọng và cảm ơn Thầy PGS.TS Nguyễn Việt, người hướng dẫn khoa học của tác giả Thầy đã hướng dẫn cho tác giả trong quá trình thực hiện luận án, những định hướng, nhận xét, góp ý của Thầy, giúp tác giả hoàn thành luận án của mình

Tác giả trân trọng cảm ơn quý Thầy/Cô ở Khoa Kế toán, trường Đại học Kinh tế TP HCM, đã có những nhận xét, góp ý cho tác giả trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận án, nhờ đó, giúp tác giả hoàn thiện luận án của mình

Tác giả xin chân thành cảm ơn những đồng nghiệp của tác giả ở Khoa Kế toán tài chính, Khoa Kinh tế - Trường Đại học Nha Trang, đã có những góp ý chân thành trong quá trình thực hiện luận án của tác giả

Tác giả tỏ lòng biết ơn đến quý Thầy/Cô Viện Đào tạo Sau đại học - Trường Đại học Kinh tế TP.HCM đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập và thực hiện luận án tại trường

Tác giả xin cảm ơn chân thành đến quý Lãnh đạo và Anh/chị Kế toán ở các công ty niêm yết, quý Anh/Chị ở các công ty kiểm toán độc lập, đã tạo điều kiện cho tác giả có được dữ liệu, thông tin để thực hiện luận án

Cuối cùng, tác giả bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến gia đình của tác giả Thời gian qua, gia đình đã động viên khích lệ và tạo mọi điều kiện để tác giả hoàn thành luận án này

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Văn Hương

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG BIỂU viii

DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ HÌNH ix

DANH MỤC PHỤ LỤC x

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT xi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Sự cần thiết của nghiên cứu 1

2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 5

2.1 Mục tiêu nghiên cứu 5

2.2 Câu hỏi nghiên cứu 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Dữ liệu dùng cho nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận án 8

6.1 Về mặt học thuật 8

6.2 Về mặt thực tiễn 9

7 Kết cấu của luận án 10

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRÌNH BÀY LẠI BCTC VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BCTC TRONG CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TỪ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 12

1.1 Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC 12

1.2 Các nghiên cứu ở nước ngoài về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán 14

1.2.1 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn

công ty đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC 16

1.2.2 Những nghiên cứu đề cập đến ảnh hưởng của những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC 19 1.2.3 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC 22

1.3 Các nghiên cứu trong nước về ảnh hưởng của các nhân tố đến trình bày lại BCTC 24

1.4 Phương pháp nghiên cứu được các nghiên cứu trước tiếp cận 26

1.5 Những đóng góp của các nghiên cứu trước 26

1.5.1 Những đóng góp của các nghiên cứu ở nước ngoài 26

1.5.2 Những đóng góp của các nghiên cứu ở trong nước 27

1.6 Hạn chế của các nghiên cứu trước 27

1.7 Khe hổng nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án 28

Kết luận chương 30

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 31

2.1 Các khái niệm 31

2.1.1 Báo cáo tài chính 31

2.1.2 Trình bày lại báo cáo tài chính 32

2.2 Các lý thuyết nền tảng cho việc xây dựng mô hình nghiên cứu 33

2.2.1 Lý thuyết đại diện 33

2.2.2 Lý thuyết cổ đông 38

2.2.3 Lý thuyết tam giác gian lận 39

2.2.4 Lý thuyết tín hiệu 40

2.3 Những nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC từ cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước 42

2.3.1 Đặc điểm của HĐQT và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC 42

2.3.2 Đặc điểm cơ cấu vốn chủ sở hữu và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC 44

2.3.3 Những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết và

khả năng trình bày lại BCTC 45

2.3.4 Đặc điểm kinh tế và các đặc điểm khác của công ty và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC 47

2.4 Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng dùng để xem xét trong nghiên cứu này 51

2.5 Mô hình nghiên cứu thực nghiệm 53

Kết luận chương 55

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 57

3.1 Phương pháp nghiên cứu 57

3.1.1 Tiếp cận phương pháp nghiên cứu 57

3.1.2 Thiết kế nghiên cứu 58

3.1.3 Sự phù hợp của phương pháp nghiên cứu 59

3.2 Nghiên cứu định lượng 61

3.2.1 Quy trình 61

3.2.2 Nội dung nghiên cứu định lượng 64

3.2.2.1 Trình bày lại BCTC và sự đo lường 64

3.2.2.2 Phát triển các giả thuyết nghiên cứu 66

3.2.3 Mô hình hồi quy 81

3.2.4 Các biến và thang đo 82

3.2.5 Trình tự nghiên cứu 84

3.2.6 Mẫu và sự lựa chọn mẫu 86

3.2.6.1 Lựa chọn mẫu 86

3.2.6.2 Quy mô mẫu 86

3.2.7 Dữ liệu cho nghiên cứu 88

3.2.7.1 Mô tả dữ liệu nghiên cứu 88

3.2.7.2 Dữ liệu thu thập 88

3.2.8 Công cụ và phương pháp xử lý số liệu 89

3.2.8.1 Công cụ sử dụng 89

3.2.8.2 Phương pháp xử lý số liệu 89

3.3 Nghiên cứu định tính 91

3.3.1 Phương pháp và công cụ nghiên cứu 92

3.3.2 Chọn mẫu cho nghiên cứu 92

3.3.3 Thu thập và xử lý dữ liệu 95

3.3.3.1 Kỹ thuật thu thập số liệu 95

3.3.3.2 Xử lý dữ liệu 97

Kết luận chương 97

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 99

4.1 Xu hướng trình bày lại BCTC 99

4.1.1 Xu hướng trình bày lại BCTC ở các nước trên thế giới 99

4.1.2 Trình bày lại BCTC ở Việt Nam 100

4.1.2.1 Vấn đề về trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam 100

4.1.2.2 Xu hướng trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam giai đoạn 2011 – 2015 101

4.2 Kết quả nghiên cứu định lượng 102

4.2.1 Kết quả thống kê về việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011 - 2015 102

4.2.1.1 Những chỉ tiêu của BCTC thường trình bày lại sau kiểm toán 102

4.2.1.2 Kết quả thống kê thực tế trình bày lại một số chỉ tiêu ở BCTC sau kiểm toán 104

4.2.1.3 Kết quả thống kê quy mô số tiền trình bày lại ở chỉ tiêu lợi nhuận sau thuế trên BCKQHĐKD sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam 107

4.2.1.4 Kết quả thống kê trình bày lại BCTC sau kiểm toán theo lĩnh vực ngành nghề kinh doanh 108

4.2.2 Kết quả hồi quy binary logistic xác định các nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết 110

4.2.2.1 Kết quả kiểm tra hệ số tương quan của các biến trong mô hình 110

4.2.2.2 Kết quả tóm tắt xử lý trường hợp của quá trình hồi quy binary logistic 110

4.2.2.3 Kết quả kiểm định mức độ phù hợp của mô hình 111

4.2.2.4 Kết quả kiểm định mức độ giải thích của mô hình 112

4.2.2.5 Kết quả kiểm định mức độ dự báo của mô hình 112

4.2.2.6 Kết quả kiểm định Wald 113

4.2.2.7 Kết quả kiểm định vai trò ảnh hưởng của các nhân tố 119

4.3 Kết quả của phần nghiên cứu định tính 122

4.4 Thảo luận những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam 124

Kết luận chương 135

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, CÁC HÀM Ý VÀ KIẾN NGHỊ 137

5.1 Kết luận 137

5.1.1 Những nhân tố thuộc về đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty 140

5.1.2 Những nhân tố thuộc về đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn của công ty 141

5.1.3 Những nhân tố thuộc về đặc điểm liên quan đến việc kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết 142

5.2 Những hàm ý từ kết quả nghiên cứu 145

5.3 Những đóng góp của luận án 147

5.4 Những hạn chế của luận án 149

5.5 Những kiến nghị đối với các bên liên quan 150

5.5.1 Đối với cơ quan quản lý nhà nước 150

5.5.2 Đối với công ty kiểm toán độc lập thực hiện kiểm toán BCTC các công ty niêm yết 152

5.5.3 Đối với các đối tượng sử dụng BCTC 153

5.5.4 Đối với công ty niêm yết 155

5.6 Kết luận chung 156

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 159

TÀI LIỆU THAM KHẢO 161 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán

suy ra từ cơ sở lý thuyết dùng trong nghiên cứu này 52

Bảng 3.1: Bảng tổng hợp các giả thuyết nghiên cứu 79

Bảng 3.2: Các biến và sự đo lường các biến 82

Bảng 3.3: Bảng kê số lượng công ty niêm yết có BCTC được thu thập 87

Bảng 3.4: Bảng kê quy mô mẫu dùng cho xử lý hồi quy binary logistic 87

Bảng 3.5: Danh sách dự kiến kế toán, hoặc nhà quản lý của các công ty niêm yết thuộc lĩnh vực ngành nghề kinh doanh dùng để phỏng vấn 94

Bảng 3.6: Quy mô mẫu dùng để khảo sát ý kiến KTV 95

Bảng 4.1: Thực tế trình bày lại từng chỉ tiêu ở BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết, giai đoạn 2011 – 2015 106

Bảng 4.2: Bảng kê quy mô số tiền trình bày lại ở chỉ tiêu lợi nhuận của các công ty niêm yết, giai đoạn 2011 -2015 107

Bảng 4.3: Thống kê trình bày lại BCTC sau kiểm toán theo ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh 108

Bảng 4.4: Tóm tắt xử lý trường hợp 110

Bảng 4.5: Kiểm tra tổng quát của các hệ số mô hình 111

Bảng 4.6: Tóm tắt mô hình (Model Summary) 112

Bảng 4.7: Bảng phân loại 112

Bảng 4.8: Các thông số của các biến trong mô hình hồi quy binary logistic trong bước 1 113

Bảng 4.9: Tên các biến trong phương trình hồi quy binary logistic 114

Bảng 4.10: Vai trò ảnh hưởng của các nhân tố 119

Bảng 4.11: Tổng hợp kết quả khảo sát ý kiến kiểm toán viên 123

Bảng 4.12: Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam từ kết quả hồi quy binary logistic 125

Bảng 5.1: Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu được chấp nhận 139

DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ HÌNH

Sơ đồ 1.1: Các hướng tiếp cận nghiên cứu của các nghiên cứu trước về những nhân

tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC 15

Sơ đồ 2.1: Mô hình nghiên cứu thực nghiệm 54

Sơ đồ 3.1: Phương pháp nghiên cứu 57

Sơ đồ 3.2: Thiết kế nghiên cứu 58

Sơ đồ 3.3: Quy trình nghiên cứu 62

Sơ đồ 3.4: Các bước thực hiện nghiên cứu định lượng 63

Sơ đồ 3.5: Trình tự thực hiện nghiên cứu định tính 91

Sơ đồ 5.1: Các nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam 144

Hình 4.1: Xu hướng trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011 – 2015 101

Hình 4.2: Thực tế các chỉ tiêu của BCTC thường trình bày lại sau kiểm toán trong các công ty niêm yết giai đoạn 2011 – 2015 103

DANH MỤC PHỤ LỤC

Phụ lục 1: Bảng tổng hợp các nghiên cứu trước

Phụ lục 2: Danh sách dự kiến các công ty niêm yết, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn

kế toán, nhà quản lý

Phụ lục 3: Dàn bài phỏng vấn kế toán, hoặc nhà quản lý ở các công ty niêm yết

Phụ lục 4: Bảng câu hỏi khảo sát ý kiến của KTV

Phụ lục 5: Tương quan của các biến trong mô hình

Phụ lục 6: Kết quả của quá trình hồi quy binary logistic

Phụ lục 7: Những thông tin thu được từ phỏng vấn kế toán, nhà quản lý của các công

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

AMEX : Sàn giao dịch chứng khoán Hoa Kỳ (American Stock

Exchange)

Accounting Standard Board)

(Generally Accepted Accounting Principles)

Accounting Oversight Board)

(Statement of Financial Accounting Concepts)

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của nghiên cứu

TTCK Việt Nam trải qua hơn 15 năm với những bước phát triển thăng trầm của nó, các yếu tố góp phần vào việc phát triển bền vững của thị trường không thể không kể đến yếu tố về sự minh bạch thông tin trên thị trường, đặc biệt là thông tin tài chính của các công ty niêm yết cung cấp (Trần Thị Phượng, 2017) Những năm gần đây, TTCK Việt Nam nổi lên vấn đề về sự khác biệt giữa thông tin tài chính trên báo cáo tài chính (BCTC) được kiểm toán với BCTC do chính công ty niêm yết

tự lập và công bố trước đó; hay nói cách khác có việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán xảy ra trong các công ty niêm yết; việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán không chỉ xảy ra ở một số công ty, mà chiếm phần lớn các công ty niêm yết, có công ty sau kiểm toán có số tiền lợi nhuận lệch so với số tiền lợi nhuận được chính công ty công bố trên BCTC trước đó lên tới vài trăm tỷ đồng

Theo số liệu thống kê của Vietstock cho thấy, tỷ lệ công ty niêm yết trình bày lại (điều chỉnh lại) chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC sau kiểm toán từ năm 2012 đến năm 2014 lần lượt là 82%, 77% và 72%; riêng 6 tháng của năm 2015, tỷ lệ này là

52% (Minh An, 2015) Một số công ty có số tiền trình bày lại lên tới vài trăm tỷ

đồng, như Công ty cổ phần Địa Ốc Dầu Khí, sau kiểm toán lỗ của năm 2013 tăng thêm 156 tỷ đồng so với công bố trước; hoặc Tổng công ty cổ phần Xây Lắp Dầu Khí Việt Nam, sau kiểm toán lỗ ở năm 2013 giảm 487 tỷ đồng; không ít công ty niêm yết khiến cho nhà đầu tư phải bất ngờ từ chỗ kết quả kinh doanh báo lãi trước kiểm toán chuyển thành lỗ sau kiểm toán và ngược lại Việc công ty niêm yết có sự trình bày lại BCTC sau kiểm toán rõ ràng cho thấy, BCTC do công ty tự lập và công

bố trước đó không đáng tin cậy và có chất lượng tương đối thấp

Trường hợp trình bày lại BCTC không chỉ xảy ra ở Việt Nam, mà còn xảy ra ở nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Canada, Trung Quốc, Iran, Malaysia … Kết quả của nhiều nghiên cứu cho thấy việc trình bày lại BCTC có xu hướng tăng qua các năm (GAO, 2002; Chen và cộng sự, 2006; GAO, 2007; Abdullah và cộng sự, 2010; COSO,

2010; Rezaei & Mahmoudi, 2013; Abdoli & Nazemi; 2013; Srinivasan, 2013)

Trình trạng các công ty niêm yết công bố BCTC được kiểm toán có việc trình bày lại so với trước, làm ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người sử dụng BCTC, vì thông tin trên BCTC được nhà đầu tư sử dụng để xác định giá trị công ty (Ball & Brown,1968) Một khi công ty công bố lại BCTC có thông tin khác biệt so với trước, giá cổ phiếu của công ty trên thị trường thay đổi nhanh chóng (Fama,1970) Nhà đầu tư sẽ phản ứng tích cực lên giá cổ phiếu của công ty, khi công ty công bố thông tin tốt và phản ứng tiêu cực lên giá cổ phiếu của công ty, khi công ty công bố thông tin xấu (Palmrose & cộng sự, 2001; Anderson & Yohn, 2002; GAO, 2007)

BCTC của các công ty niêm yết có ảnh hưởng nhiều đến cổ đông và tác động đến các giao dịch chứng khoán hàng ngày, điều gì xảy ra với nhà đầu tư, khi công ty niêm yết công bố BCTC được kiểm toán có sự thay đổi kết quả kinh doanh từ lãi chuyển thành lỗ và ngược lại; Callen và cộng sự (2002) cho rằng, những sự trình bày lại trong kế toán là tin xấu cho nhà đầu tư; hậu quả của việc các công ty niêm yết công bố lại BCTC có sự sụt giảm số tiền lợi nhuận so với BCTC được công bố trước

đó, làm cho giá cổ phiếu của công ty trên thị trường suy giảm, dẫn đến làm giảm giá trị vốn hóa của công ty trên thị trường (Anderson & Yohn, 2002; GAO, 2007)

Ở Việt Nam, khi các công ty niêm yết công bố BCTC được kiểm toán có sự trình bày lại số tiền ở chỉ tiêu lợi nhuận so với trước, giá cổ phiếu của công ty trên thị trường suy giảm (Nguyễn Công Phương, 2015); cụ thể khi công ty cổ phần Hùng Vương công bố BCTC được kiểm toán của năm 2016, lợi nhuận của công ty sụt giảm gần 309 tỷ so với BCTC công bố trước đó, thông tin này làm cho giá cổ phiếu của công ty cổ phần Hùng Vương giảm sàn liên tiếp trong 4 phiên giao dịch của thị trường (ở các ngày 2, 3, 6, 7 của tháng 2 năm 2017); điều này đã gây tổn hại cho những nhà đầu tư đã mua cổ phiếu của công ty cổ phần Hùng Vương ở những ngày trước khi công ty này công bố BCTC được kiểm toán Qua đó cho thấy, việc các công ty niêm yết ở Việt Nam công bố BCTC được kiểm toán có sự trình bày lại

so với BCTC do công ty công bố trước đó, không chỉ làm ảnh hưởng đến giá trị thị trường của bản thân công ty, mà còn gây thiệt hại cho nhà đầu tư Nếu tần suất của

việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán xuất hiện ở nhiều năm, sẽ ảnh hưởng rất lớn đến niềm tin của nhà đầu tư đối với thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết

và đến cả thị trường chứng khoán

Vấn đề đặt ra, tại sao việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán lại xảy ra phổ biến trong các công ty niêm yết ở Việt Nam trong những năm qua, những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán? Điều gì dẫn đến các công ty niêm yết công bố thông tin tài chính do chính công ty tự lập không đúng với thực tế của công ty, để rồi sau khi BCTC được kiểm toán, công ty công bố BCTC được kiểm toán có số liệu khác biệt so với BCTC do chính công ty công bố trước đó? Liệu rằng có phải do các công ty niêm yết ở Việt Nam rơi vào tình huống bị áp lực về kinh tế, hoặc do không hiệu quả trong quản trị công ty? vấn đề này cần được nghiên cứu và chỉ ra đối với các công ty niêm yết ở Việt Nam

Nghiên cứu về trình bày lại BCTC được nhiều nghiên cứu ở các nước thực hiện, một số nghiên cứu tìm thấy một số nhân tố có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC (bao gồm cả gian lận và sai sót) như: Do ảnh hưởng của một số đặc điểm của HĐQT công ty (Beasley, 1996; Srinivasan, 2005; Agrawal & Chadha, 2005; Chen

và cộng sự, 2006; Lobo & Zhao, 2013); hoặc do ảnh hưởng của đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết (Lazer và cộng sự, 2004; Kinney và cộng sự, 2004; Vivek & Myungsoo, 2013; Tompson & McCoy, 2008; Francis &

Yu, 2009; Lobo & Zhao, 2013 ); hoặc do ảnh hưởng của đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty (Kinney & McDaniel, 1989; Ahmed & Goodwin, 2007; Rezaei & Mahmoudi, 2013)

Ở Việt Nam, có nhiều bài viết đề cập về thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam (Minh An, 2015; Mỹ Hà và Công Lý, 2014; Minh An, 2015; Vị Xuyên, 2015) Tuy nhiên, những bài viết này chỉ mới dừng lại ở việc thống kê một số công ty có sự trình bày lại BCTC sau kiểm toán, hoặc chỉ ra những khoản mục trình bày lại sau kiểm toán; hoặc có những nhận định về những nguyên nhân dẫn đến việc trình bày lại BCTC dưới giác độ chủ quan của người viết Gần đây có những nghiên cứu được thực hiện để tìm những nhân tố

ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết như: Nghiên cứu của Nguyễn Văn Hương (2016) tìm thấy những công ty bị áp lực lợi nhuận, thì khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán cao hơn những công ty không bị áp lực lợi nhuận; hoặc nghiên cứu của Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương (2016) cung cấp bằng chứng một số đặc tính của HĐQT có ảnh hưởng đến sai sót trọng yếu trên BCTC Mới nhất là nghiên cứu của Nguyễn Việt và Nguyễn Văn Hương (2017) tìm thấy một số nhân tố thuộc

về đặc điểm kinh tế của công ty có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại chỉ tiêu lợi nhuận ở BCTC sau kiểm toán

Một khi công ty rơi vào tình huống bị áp lực về kinh tế (Cressey, 1953), như kinh doanh thua lỗ, nợ cao, giá cổ phiếu của công ty trên thị trường sụt giảm, chính

áp lực này dễ dẫn đến công ty trình bày sai chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC do công ty

tự lập, điều này sẽ dẫn đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán; hoặc

do cơ cấu của hội đồng quản trị công ty không hợp lý, hoặc cơ cấu sở hữu vốn của công ty không phù hợp, nên không hiệu quả trong việc giám sát hành vi của nhà quản

lý (Jensen & Meckling, 1976), từ đó dẫn đến BCTC do nhà quản lý công bố không đúng thực tế công ty, đến khi BCTC được kiểm toán, KTV phát hiện và yêu cầu công

ty niêm yết điều chỉnh lại, dẫn đến xảy ra trường hợp trình bày lại BCTC sau kiểm toán; ở Việt Nam, khi các công ty niêm yết có những đặc điểm nêu trên, liệu rằng các đặc điểm này có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán? Đến nay, tác giả chưa thấy có những nghiên cứu đầy đủ về ảnh hưởng của những nhân tố kể trên đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết

ở Việt Nam; từ thực tế đó, đặt ra cho tác giả cần thiết để thực hiện nghiên cứu vấn đề này ở Việt Nam

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, nhằm giúp trả lời câu hỏi việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam chịu tác động bởi những nhân tố nào; cũng như hiểu sâu hơn về vấn đề trình bày lại BCTC và những nhân tố ảnh hưởng; đồng thời giúp trả lời được câu hỏi tại sao lỗi

đó lại xảy ra, từ đó giúp kế toán có những giải pháp khắc phục để làm giảm thiểu những sai sót trong việc lập và trình bày BCTC khi chưa được kiểm toán, góp phần làm giảm việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong trương lai Việc đi xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, có ý nghĩa rất lớn trong việc nhận diện, dự báo những công ty

có khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán; nghiên cứu này không chỉ giúp cho nhà đầu tư tham gia mua bán cổ phiếu trên thị trường chứng khoán, mà còn giúp cho các đối tượng sử dụng BCTC của các công ty niêm yết, có sự thận trọng trong việc sử dụng các thông tin ở BCTC khi chưa được kiểm toán, để đưa ra các quyết định kinh tế, nhằm giảm thiệt hại do hậu quả của việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán gây ra

Từ sự phân tích trên, việc đi nghiên cứu những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn

2011 – 2015, là thật sự cần thiết ở Việt Nam; do đó, tác giả chọn vấn đề “Các nhân

tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam” để làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sỹ

2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu này, là xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011 – 2015

Để đạt mục tiêu trên, luận án thực hiện các mục tiêu cụ thể sau:

+ Mục tiêu thứ nhất: Phân tích thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam;

+ Mục tiêu thứ hai: Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán

+ Mục tiêu thứ ba: Xây dựng mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam và các giả thuyết nghiên cứu

+ Mục tiêu thứ tư: Khám phá và phân tích các nhân tố mới có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

2.2 Câu hỏi nghiên cứu

Để hoàn thành luận án, luận án cần trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

(1) Thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam như thế nào?

(2) Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố như thế nào?

(3) Ngoài các nhân tố được xác định qua kiểm định, có những nhân tố mới nào được khám phá có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu trên, cho thấy đối tượng nghiên cứu là trình bày lại BCTC sau kiểm toán và các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) của Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết, trong đó phương pháp định lượng là chính, còn phương pháp định tính là phụ gắn kết vào phương pháp định lượng; phương pháp nghiên cứu định lượng được sử dụng là

phương pháp nghiên cứu chính trong luận án này, phương pháp này nhằm giúp tác giả đạt được mục tiêu nghiên cứu, cụ thể như: Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán từ các lý thuyết và các nghiên cứu trước, xây dựng mô hình nghiên cứu và phát triển các giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam; theo sau đó là phương pháp hồi quy binary logistic được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu, nhằm xác định các nhân tố ảnh hưởng và vai trò ảnh hưởng của chúng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng trong nghiên cứu này, như

là một phần nghiên cứu phụ, gắn kết vào phương pháp định lượng, nhằm giúp tác giả khám phá thêm những nhân tố mới có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, mà những nhân tố này không thể kiểm chứng bằng phương pháp thực nghiệm; theo đó phương pháp nghiên cứu tình huống được sử dụng và sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu đối với các kế toán trưởng, hoặc kế toán phụ trách việc lập và trình bày BCTC, hoặc nhà quản lý của các công ty niêm yết; đồng thời nghiên cứu còn thực hiện khảo sát

ý kiến của các KTV thực hiện kiểm toán BCTC của các công ty niêm yết; kết quả của phần nghiên cứu định tính này cùng với kết quả của phần nghiên cứu chính, giúp tác giả xác định được những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

5 Dữ liệu dùng cho nghiên cứu

Việc thu thập dữ liệu dùng cho nghiên cứu là rất quan trọng, có liên quan đến kết quả nghiên cứu Dữ liệu tác giả sử dụng cho nghiên cứu phần định lượng là dữ liệu thứ cấp, bao gồm dữ liệu tài chính và dữ liệu phi tài chính Những dữ liệu này được chính các công ty niêm yết công bố ở HOSE và HNX

Dữ liệu tài chính: Thu thập từ BCTC năm chưa được kiểm toán và BCTC năm được kiểm toán

+ Tác giả thu thập dữ liệu BCTC năm chưa được kiểm toán và dữ liệu BCTC năm sau khi được kiểm toán của tất cả các công ty niêm yết ở HOSE và HNX của Việt Nam Tất cả dữ liệu này được thu thập cho giai đoạn từ năm 2011 đến 2015

Dữ liệu này được các công ty niêm yết công bố trên trang web của chính công ty, hoặc trên trang web của HOSE và HNX

Số lượng BCTC năm chưa kiểm toán và BCTC năm được kiểm toán, được thu thập cho từng công ty và cho từng năm Kết quả nghiên cứu sẽ thu được số lượng BCTC năm chưa được kiểm toán và cùng số đó là số BCTC năm đã được kiểm toán của tất cả các công ty niêm yết ở cả HOSE và HNX, loại trừ các đơn vị kinh doanh trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng

+ Về dữ liệu giá trị thị trường của từng công ty, tác giả thu thập dữ liệu từ bảng giá đóng cửa của ngày giao dịch kết thúc năm được công bố bởi HOSE và HNX

- Đối với dữ liệu phi tài chính:

Tất cả các dữ liệu phi tài chính liên quan đến đặc điểm của hội đồng quản trị, đặc điểm khác của công ty được thu thập cho tất các công ty niêm yết ở HOSE và HNX của Việt Nam Dữ liệu thu thập cho giai đoạn 2011 đến 2015 Dữ liệu này được thu thập trên các báo cáo thường niên hàng năm của các công ty từ 2011 - 2015 Tất

cả nguồn dữ liệu này được các công ty niêm yết công bố trong báo cáo thường niên của các công ty ở mỗi năm, cũng như trên trang web của HOSE và HNX

- Cuối cùng là những dữ liệu thu thập được từ phỏng vấn kế toán trưởng, hoặc

kế toán phụ trách việc lập BCTC ở các công ty niêm yết và dữ liệu thu được từ hỏi

ý kiến của KTV, những người thực hiện kiểm toán BCTC của các công ty niêm yết

6 Đóng góp của luận án

Nghiên cứu này sau khi thực hiện xong, sẽ có những đóng góp về mặt học thuật

và thực tiễn như sau:

6.1 Về mặt học thuật

Thứ nhất, luận án này bổ sung thêm một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu ở Việt Nam về công bố thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết; đó là tiếp cận theo hướng sau kiểm toán, có hay không việc trình bày lại BCTC xảy ra trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

Thứ hai, mười một (11) nhân tố được xác định thông qua kiểm định, một nhân tố (1) được xác định bằng phương pháp thống kê và ba (3) nhân tố mới được khám phá trong nghiên cứu này, tác giả đã xây dựng được mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam; đóng góp này làm cơ sở cho những nghiên cứu trong tương lai về mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC

Cuối cùng, kết quả của nghiên cứu này đã rút ra các hàm ý liên quan đến quản trị công ty, cơ cấu sở hữu vốn, cũng như cơ sở nhận diện những đặc điểm của công ty có khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

6.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả của nghiên cứu này cung cấp những bằng chứng về thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán, cũng như những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011 – 2015, từ đó giúp cho:

- Thứ nhất: Cơ quan quản lý TTCK nhận thấy thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, cũng như những nhân

tố ảnh hưởng, từ đó có những giải pháp nhằm làm suy giảm khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết

- Thứ hai: Nhà quản lý các công ty niêm yết có cơ sở nhận diện những nhân tố

có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán; từ đó trả lời được câu hỏi tại sao việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán lại xảy ra ở công ty; qua đó giúp nhà quản lý công ty niêm yết có những hướng khắc phục trong quản trị công ty để làm giảm thiểu khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong tương lai, chính điều này góp phần làm tăng niềm tin của người sử dụng BCTC của công ty

- Thứ ba: Những nhà đầu tư chứng khoán, ngân hàng và những người sử dụng BCTC khác có cơ sở để nhận diện những BCTC của những công ty nào có khả năng trình bày lại sau kiểm toán, để từ đó thận trọng hơn trong việc sử dụng thông tin trên BCTC chưa được kiểm toán, để đi đến quyết định kinh tế cho phù hợp

- Cuối cùng, kết quả của nghiên cứu này cung cấp thêm bằng chứng làm cơ sở

để nhận diện những công ty có khả năng trình bày lại BCTC, từ đó KTV lên kế hoạch kiểm toán cho phù hợp

7 Kết cấu của luận án

Để đạt được mục tiêu của luận án, ngoài phần mở đầu, nội dung của luận án được trình bày ở 5 chương như sau:

- Chương 1: Tổng quan về trình bày lại BCTC và các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết từ các nghiên cứu trước

Chương này nhằm tổng quan các nghiên cứu trước về trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến, cũng như các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết Vì vậy, chương này trình bày những nội dung như sau: Trình bày lại BCTC và các nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC; những hướng nghiên cứu trong và ngoài nước về các nhân

tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết, những phát hiện của các nghiên trước, cũng như những phân tích, đánh giá về những đóng góp

và hạn chế của các nghiên cứu trước liên quan đến vấn đề nghiên cứu, cuối cùng là khe hổng nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án

- Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương này, trình bày những cơ sở lý thuyết làm nền tảng cho việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC trong các công

ty niêm yết; cũng như những khái niệm trong nghiên cứu Trên cơ sở các lý thuyết

đã được tổng hợp, kết hợp với kết quả của các nghiên cứu trước được trình bày ở chương 1, chương này trình bày các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán rút ra từ cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước, làm cơ cở cho nghiên cứu này, cuối cùng là mô hình nghiên cứu thực nghiệm của luận án

- Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết, trong đó nghiên cứu định lượng là phương pháp chính; vì vậy trong chương này sẽ trình bày nội

dung và quy trình nghiên cứu định lượng, mô hình nghiên cứu, các biến và thang đo của các biến Mặt khác, quy mô mẫu, phương pháp thu thập dữ liệu sử dụng cho nghiên cứu định lượng và phương pháp xử lý số liệu cũng được trình bày trong chương này; cuối cùng trình bày trình tự thực hiện phần nghiên cứu định tính

- Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những kết quả đạt được từ nghiên cứu của luận án được trình bày ở chương này, cụ thể như: Thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công

ty niêm yết ở Việt Nam qua các năm; những kết quả đạt được từ nghiên cứu định lượng và định tính về những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết ở Việt Nam; cũng như mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố Mặt khác, chương này còn trình bày phần thảo luận kết quả đạt được, cũng như phân tích những điểm tương đồng và khác biệt của kết quả nghiên cứu này với những phát hiện của các nghiên cứu trước về các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán

- Chương 5: Kết luận, các hàm ý và kiến nghị

Chương này trình bày những kết luận rút ra từ việc thực hiện toàn bộ luận án, những mục tiêu đạt được và chưa đạt được, cũng như những đóng góp và những hạn chế của luận án; bên cạnh, chương này còn trình bày những hàm ý và những gợi

ý chính sách được đưa ra, nhằm làm giảm khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, cũng như những kiến nghị đối với các đối tượng sử dụng thông tin trên BCTC khi chưa được kiểm toán

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TRÌNH BÀY LẠI BCTC VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BCTC TRONG CÁC CÔNG TY

NIÊM YẾT TỪ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC

Giới thiệu

Việc đi tìm hiểu những nghiên cứu trước liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm giúp tác giả nhận thấy những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC, những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC mà các nghiên cứu trước đã phát hiện ra, cũng như những nhân tố chưa được các nghiên cứu trước phát hiện;

từ đó giúp tác giả tìm thấy được khe hổng nghiên cứu và xác định vấn đề nghiên cứu của luận án Vì vậy, chương này tập trung trình bày những nội dung chính như sau: Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC; các nghiên cứu trước về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC; cũng như những phân tích, đánh giá, những đóng góp từ việc tổng hợp các nghiên cứu trước; từ đó trình bày khe hổng cho nghiên cứu và cuối cùng là vấn đề nghiên cứu của luận án

1.1 Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC

Theo FASB, một sự trình bày lại BCTC như là một bản sửa đổi của BCTC đã ban hành trước đó để sửa lỗi Việc các công ty niêm yết phát hành lại BCTC có sự sửa đổi so với BCTC phát hành trước đó, xảy ra phổ biến ở nhiều quốc gia và được nhiều nghiên cứu đề cập

Nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC có nhiều nguyên nhân, được một số nghiên cứu trước ở các nước chỉ ra như: Plumlee & Yohn (2010), GAO (2007) và DeZoort (2011) Plumlee & Yohn (2010) cho rằng việc trình bày lại BCTC do bốn nguyên nhân như: Lỗi hệ thống nội bộ, cố ý thao túng (gian lận), do các giao dịch phức tạp và cuối cùng là do một số đặc điểm của chuẩn mực kế toán GAO (2007)

cho rằng trình bày lại BCTC có thể do nhầm lẫn và cũng có thể do gian lận Còn

DeZoort (2011) nêu bật một số nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến việc trình bày lại BCTC như: Sự phức tạp của chuẩn mực kế toán, hoặc các giao dịch; sự yếu kém trong kiểm soát và quản lý tài chính; gia tăng sự bảo thủ của kiểm toán và ủy ban kiểm toán; áp dụng mức trọng yếu rộng; thiếu minh bạch và cuối cùng là gian lận

Tompson & McCoy (2008) cho rằng những sự trình bày lại là do lỗi kế toán

và sự thay đổi kiểm toán Cụ thể, những sự trình bày lại là do mua bán, sáp nhập, sự thay đổi phương pháp kế toán, các hoạt động bị ngừng hoạt động, hủy bỏ; do sai sót, do thay đổi trong sự trình bày và thay đổi các ước tính kế toán

Nhìn chung trình bày lại BCTC bao gồm cả lý do gian lận, nhưng hầu hết là

do nhầm lẫn của kế toán và áp dụng sai các nguyên tắc kế toán được chấp nhận Sau đây, nghiên cứu làm rõ một số nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC:

+ Lỗi trong kế toán: Khi một công ty trình bày lại BCTC đã phát hành trước

đó để sửa những lỗi kế toán; kế toán viên mắc phải sai lầm trong quá trình ghi sổ và lập BCTC khi không tuân thủ các tiêu chuẩn kế toán hoặc không hiểu chúng; nói khác đi, nhầm lẫn về kế toán có thể bắt nguồn từ sự thiếu hụt trình độ của nhân viên hoặc sự khác biệt giữa các tiêu chuẩn nghề nghiệp

+ Hệ thống kiểm soát nội bộ yếu: Khi một công ty có thể trình bày lại

BCTC phát hành trước đó, nếu KTV độc lập phát hiện ra những điểm yếu trong thủ

như là một sự thiếu hụt dẫn tới nhiều hơn một khả năng từ xa, mà một lỗi trong BCTC của công ty sẽ không bị phát hiện Kiểm soát là tập hợp các hướng dẫn mà lãnh đạo cấp cao thiết lập để ngăn ngừa tổn thất hoạt động do lỗi, sự cố công nghệ,

sự bỏ sót của nhân viên hoặc bất cẩn và trộm cắp Kiểm soát nội bộ yếu làm gia tăng khả năng trình bày lại BCTC

+ Gian lận: Là hành vi cố ý do một hay nhiều người trong Ban quản trị, Ban

Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp (Đại học Kinh tế Tp Hồ Chí Minh, 2017) Có hai loại gian lận; đó là lập BCTC gian lận và hành vi biển thủ tài sản; trong nghiên cứu này gian lận được đề cập chủ yếu là lập BCTC gian lận Lập BCTC gian lận là hành

vi cố ý, có chủ đích của Ban Giám đốc khi điều chỉnh BCTC nhằm làm người sử dụng hiểu sai về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh, khả năng sinh lời, các luồng tiền của đơn vị kiểm toán (Đại học Kinh tế Tp Hồ Chí Minh, 2017) Do vậy, việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam được

xem xét trong nghiên cứu này bao gồm cả lý do lập BCTC gian lận; liệu rằng Ban Giám đốc có cố tình điều chỉnh BCTC quý 4 để đánh lừa người sử dụng BCTC, để rồi sau đó BCTC năm được kiểm toán, KTV phát hiện và phải trình bày lại

+ Những đặc điểm của chuẩn mực kế toán: Plumlee & Yohn (2010) cho

rằng những đặc điểm của chuẩn mực kế toán có đóng góp đến trình bày lại BCTC; các đặc điểm của chuẩn mực kế toán được Plumlee & Yohn (2010) đề cập đến như:

Sự thiếu rõ ràng trong việc áp dụng các chuẩn mực kế toán; hoặc sự gia tăng của nhiều tài liệu, vì chuẩn mực ban đầu thiếu sự rõ ràng; hoặc sử dụng các phán đoán trong việc áp dụng chuẩn mực, hoặc áp dụng sai các nguyên tắc chi tiết và phức tạp

+ Sự phức tạp của các giao dịch: Plumlee & Yohn (2010) đề cập sự trình

bày lại BCTC do đóng góp của các giao dịch phức tạp; sự phức tạp có nhiều khả năng liên quan đến vốn chủ sở hữu, các vấn đề mua/đầu tư Những trường hợp sau cũng có thể dẫn đến công ty phát sinh các giao dịch phức tạp như: Hợp nhất kinh doanh, các công cụ tài chính phái sinh, thuế thu nhập trương lai, hợp nhất báo cáo tài chính, các giao dịch nội bộ

Trình bày lại BCTC đề cập trong nghiên cứu này, là sau kiểm toán công ty niêm yết có việc trình bày lại BCTC, bất kể là việc trình bày lại này là do sự nhầm lẫn của kế toán, hay do gian lận, hay do bất kỳ những lý do khác Vì vậy, những nghiên cứu trước có liên quan đến những nhân tố ảnh hưởng đến gian lận BCTC, hoặc trình bày sai sót trọng yếu BCTC, hoặc quản lý lợi nhuận, hoặc trình bày lại BCTC đều là đối tượng được tác giả tổng hợp, nhằm giúp tác giả xác định các nhân

tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC; từ đó, có cơ sở để phát triển các giả thuyết và kiểm định sự ảnh hưởng của chúng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam

1.2 Các nghiên cứu ở nước ngoài về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán

Nghiên cứu về trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC được nhiều nghiên cứu thực hiện ở nhiều quốc gia khác nhau như: Mỹ, Úc, Canada, Trung quốc, Iran, Malaysia …(Beasley, 1996; Chen và cộng sự, 2006; Ahmed & Goodwin, 2007;

GAO, 2007; Abdullah và cộng sự, 2010; Zhizhong và cộng sự, 2011; COSO, 2010;

Francis và cộng sự, 2012; Rezaei & Mahmoudi, 2013; Abdoli & Nazemi, 2013;

Srinivasan, 2013; Ahmadabadi và cộng sự, 2014;…); những nghiên cứu kể trên cố gắng tìm kiếm bằng chứng về việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC trong các công ty niêm yết chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố nào; có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu khác nhau để tìm kiếm những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC; nhìn chung có ba hướng tiếp cận nghiên cứu, như sơ đồ 1.1

Sơ đồ 1.1: Các hướng tiếp cận nghiên cứu của các nghiên cứu trước về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC (Nguồn: Tác giả tổng hợp)

- Hướng tiếp cận nghiên cứu thứ nhất, là đặc điểm của HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn công ty, hoặc chỉ đặc điểm của HĐQT công ty ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC; hướng nghiên cứu này có các nghiên cứu như: Beasley (1996), COSO (2010), Lobo & Zhao (2013), Srinivasan (2005), Abbot và cộng sự (2004), Agrawal & Chadha (2005), Abdullah và cộng sự (2010)

Đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty

Trình bày lại BCTC

- Hướng tiếp cận nghiên cứu thứ hai, là những đặc điểm có liên quan đến kiểm toán BCTC ở công ty niêm yết; hướng nghiên cứu này có một số tác giả như: Lazer và cộng sự (2004), Vivek & Myungsoo (2013), Tompson & McCoy (2008), Stanley & DeZoort (2007)

- Hướng tiếp cận nghiên cứu cuối cùng là những đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty niêm yết Theo hướng này có các nghiên cứu như:

Kinney & McDaniel (1989), GAO (2007), COSO (2010), Ahmed & Goodwin (2007), Rezaei & Mahmoudi (2013)

Dưới đây, tác giả khảo lược những nghiên cứu đề cập đến những nhân tố ảnh

hưởng đến việc trình bày lại BCTC:

1.2.1 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn công ty đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Những nghiên cứu trước ở các nước như: Mỹ, Úc, Trung quốc, Malaysia, đi xem xét ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn của công ty đến trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC Trong đó nổi lên nghiên cứu của Beasley

(1996), Abbott và cộng sự (2001), Agrawal & Chadha (2005), Chen và cộng sự (2006), GAO (2007), COSO (2010), Abdullah và cộng sự (2010), Zhizhong và

cộng sự (2011), Abdoli & Nazemi (2013)…Những nghiên cứu trên tập trung vào tìm kiếm bằng chứng về ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT công ty đến trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC Từ đó, họ thiết kế nghiên cứu dựa vào những đặc điểm của HĐQT công ty, hoặc đặc điểm của HĐQT và cấu trúc vốn chủ sở hữu của công ty; những đặc điểm như: Quy mô HĐQT, sự kiêm nhiệm của chủ tịch HĐQT, sự độc lập của HĐQT, tỷ lệ sở hữu công ty của ban giám đốc, tỷ lệ sở hữu công ty của ban giám đốc và HĐQT, giám đốc điều hành thuộc về gia đình…) Cụ thể như sau:

Sự độc lập của HĐQT được xác định dựa vào tỷ lệ các thành viên bên ngoài trong HĐQT, kết quả của một số nghiên cứu tìm thấy sự độc lập của HĐQT có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (Zhizhong và cộng sự, 2011), hoặc gian lận BCTC (Beasley,1996,; Chen và cộng sự, 2006); kết quả nghiên cứu của họ cho thấy những công ty mà HĐQT có tỷ lệ các thành viên bên ngoài cao, thì làm

giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC Trong khi các nghiên cứu khác lại chưa tìm thấy sự độc lập của HĐQT thông qua tỷ lệ thành viên bên ngoài trong HĐQT có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (Abbott và cộng sự, 2001; Agrawal & Chadha, 2005; Abdullah và cộng sự, 2010; Ahmadabadi và cộng sự, 2014)

Quy mô HĐQT thể hiện qua số thành viên của HĐQT, kết quả nghiên cứu của Beasley (1996) tìm thấy quy mô HĐQT có ảnh hưởng đến khả năng gian lận BCTC,

sự gia tăng quy mô HĐQT làm gia tăng khả năng xảy ra gian lận BCTC; kết quả của Beasley (1996) phù hợp với lập luận của Jensen (1993), đó là vi mô HĐQT nhỏ hơn cung cấp chức năng kiểm soát tốt hơn HĐQT có quy mô lớn; trong khi các nghiên cứu khác thì chưa phát hiện quy mô HĐQT có ảnh hưởng đến khả năng xảy

ra trình bày lại BCTC (Agrawal & Chadha, 2005; GAO, 2007; Abdullah và cộng

sự, 2010; COSO, 2010), hoặc sai sót trọng yếu BCTC (Abbott và cộng sự, 2001) Đặc điểm thành viên của HĐQT, hoặc thành viên của ủy ban kiểm toán có chuyên môn tài chính, nhiều nghiên cứu tìm thấy những công ty mà trong HĐQT, hoặc ủy ban kiểm toán có thành viên có chuyên môn tài chính, thì làm giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (Abbott và cộng sự, 2004; Agrawal & Chadha, 2005; Lary, & Taylor, 2012) Vì một khi trong HĐQT có thành viên có chuyên môn

về tài chính, họ sẽ giám sát tốt hơn quá trình lập và trình bày BCTC của công ty, do vậy mà làm giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Đặc điểm về số cuộc họp của HĐQT được xác định thông qua số lần họp của HĐQT trong một năm, một số nghiên cứu tìm thấy số cuộc họp của HĐQT trong năm có ảnh hưởng đến gian lận BCTC (Chen và cộng sự, 2006), hoặc sai sót trọng yếu BCTC (Abbott và cộng sự, 2001); Chen và cộng sự (2006) tìm thấy số cuộc họp của HĐQT có mối tương quan thuận với khả năng gian lận BCTC, trong khi Abbott

và cộng sự (2001) tìm thấy những công ty có số cuộc họp của HĐQT trong năm càng nhiều, thì làm giảm khả năng xảy ra sai sót trọng yếu BCTC

Đặc điểm về sự kiêm nhiệm của chủ tịch HĐQT, sự kiêm nhiệm của chủ tịch HĐQT được nhiều nghiên cứu xác định đó là một cá nhân đồng thời kiêm cả chủ

tịch HĐQT và giám đốc, hoặc tổng giám đốc điều hành của một công ty; Efendi và cộng sự (2007) tìm thấy sự trình bày sai trọng yếu BCTC xảy ra ở những công ty,

mà ở đó CEO kiêm chủ tịch HĐQT Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu khác đều chưa tìm thấy sự kiêm nhiệm của chủ tịch HĐQT có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận, hoặc sai sót trọng yếu BCTC (Beasley, 1996; Abbott và cộng sự, 2001; Agrawal & Chadha, 2005; Chen và cộng sự, 2006; Abdullah và cộng

sự, 2010; Zhizhong và cộng sự, 2011)

Đặc điểm giám đốc điều hành thuộc về gia đình, nghiên cứu của Agrawal & Chadha (2005) tìm thấy những công ty mà giám đốc điều hành thuộc về công ty gia đình sáng lập, thì có nhiều khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Đặc điểm về ủy ban kiểm toán độc lập, Abbott và cộng sự (2001) tìm thấy công

ty có ủy ban kiểm toán độc lập, thì làm giảm khả năng xảy ra sai sót trọng yếu BCTC; trong khi nghiên cứu của Agrawal & Chadha (2005) không tìm thấy sự ảnh hưởng của ủy ban kiểm toán độc lập đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC Tuy nhiên Abbott và cộng sự (2001) và Agrawal & Chadha (2005) có điểm phát hiện giống nhau ở chỗ những công ty có HĐQT, hoặc ủy ban kiểm toán có một giám đốc độc lập

có chuyên môn về tài chính, thì làm giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Đặc điểm về sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài, một số nghiên cứu tìm thấy tỷ

lệ sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài có thể giúp ngăn chặn việc trình bày sai trọng yếu, từ đó làm giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (Abdullah và cộng sự, 2010; Zhizhong và cộng sự, 2011); Wang & Wu (2011) tìm thấy những công ty có

sự trình bày lại BCTC là những công ty có tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư tổ chức trương đối thấp, có cổ đông nhà nước kiểm soát

Đặc điểm về tỷ lệ sở hữu vốn của ban giám đốc và hội đồng quản trị, mặc dù có nhiều nghiên cứu trước xem xét đến sự ảnh hưởng của yếu tố này đến gian lận BCTC, hoặc trình bày lại BCTC (Beasley, 1996; Agrawal & Chadha, 2005; Chen và cộng sự, 2006; Abdullah và cộng sự, 2010; Ahmadabadi và cộng sự, 2014; Aziz và cộng sự, 2017), tuy nhiên rất ít nghiên cứu tìm thấy bằng chứng tỷ lệ sở hữu công ty bởi ban giám đốc và HĐQT có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC Mặc dù, Aziz và cộng sự (2017) tìm thấy bằng chứng chủ sở hữu quản lý có

ảnh hưởng đáng kể đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC; tuy nhiên phát hiện của

họ là chủ sở hữu quản lý làm giảm khả năng xảy ra trình bày lại BCTC, hay nói cách khác chủ sở hữu quản lý có hiệu quả trong việc giám sát và kỷ luật các nhà quản lý để đảm bảo các khoản mục của BCTC được trình bày không bị sai

Tóm lại, có nhiều nghiên cứu tìm thấy bằng chứng một số đặc điểm của

HĐQT công ty có ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC (gồm cả gian lận và sai sót trọng yếu BCTC) (Beasley, 1996; Chen và cộng sự; 2006; Zhizhong và cộng sự, 2011) Tuy nhiên, cũng có nhiều nghiên cứu khác chưa tìm thấy bằng chứng về những đặc điểm của HĐQT có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC (Agrawal & Chadha, 2005; Abdullah và cộng sự, 2010; Abdoli & Nazemi, 2013; Ahmadabadi

và cộng sự, 2014; Abbott và cộng sự, 2002) Cũng có sự tương đồng của nhiều nghiên cứu trong việc phát hiện một số đặc điểm của HĐQT có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, những đặc điểm đó như: Tỷ lệ giám đốc bên ngoài trong

HĐQT, thành viên của HĐQT hoặc ủy ban kiểm toán có chuyên môn tài chính

Ở Việt Nam, một nền kinh tế mới nổi, đặc điểm môi trường kinh tế - xã hội có khác so với các nước có nền kinh tế phát triển Đặc biệt về quản trị doanh nghiệp ở Việt Nam còn yếu, liệu rằng những đặc điểm của HĐQT, cơ cấu sở hữu vốn của các công ty niêm yết có làm ảnh hưởng đến việc các công ty niêm yết ở Việt Nam trình bày lại BCTC sau kiểm toán? Nghiên cứu ảnh hưởng của những đặc điểm này đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, là thật sự cần thiết

1.2.2 Những nghiên cứu đề cập đến ảnh hưởng của những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Lý thuyết đại diện đề cập công ty như là một hợp đồng của các nhóm khác nhau, đó là giữa người quản lý và cổ đông, giữa cổ đông và chủ nợ Người đại diện luôn có xu hướng hành động vì lợi ích tốt nhất cho người chủ sở hữu Vì vậy, cần thiết lập những cơ chế khác nhau để người đại diện bảo vệ lợi ích của các bên liên quan khác, một trong những cơ chế đó là kiểm toán BCTC (Jensen & Meckling,

1976; Chow & Rice, 1982; Watts & Zimmerman, 1986) Sự hiệu quả của cơ chế này, tùy thuộc vào chất lượng của kiểm toán độc lập thực hiện kiểm toán BCTC

Có nhiều nghiên cứu tập trung vào xem xét ảnh hưởng của những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết như: Vivek & Myungsoo (2013), Lobo & Zhao (2013), Blankley và cộng sự (2013), Kinney và cộng sự (2004), Lazer và cộng sự (2004),….Những nghiên cứu trên xem xét ảnh hưởng của phí kiểm toán, phí các dịch vụ khác mà công ty kiểm toán cung cấp cho công ty niêm yết, BCTC của công ty niêm yết có được kiểm toán bởi công ty kiểm toán có

uy tín hay không, cuối cùng công ty niêm yết có sự thay đổi công ty kiểm toán thực hiện BCTC

Kết quả của các nghiên cứu trước tìm thấy bằng chứng một số đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết có ảnh hưởng đến khả năng công ty trình bày lại BCTC như: Uy tín của công ty kiểm toán thực hiện kiểm toán BCTC, phí kiểm toán, sự nổ lực kiểm toán, các dịch vụ khác mà công ty niêm yết nhận sự cung cấp từ công ty kiểm toán, công ty niêm yết có sự thay đổi công ty kiểm toán Cụ thể ảnh hưởng của một số nhân tố được các nghiên cứu trước phát hiện như sau:

Thứ nhất, đề cập đến phí kiểm toán: Có những nghiên cứu gần đây như:

Blankley và cộng sự (2012), Lobo & Zhao (2013) cho rằng phí kiểm toán có ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC Blankley và cộng sự (2012) tìm thấy phí kiểm toán

có mối tương quan nghịch đến khả năng trình bày lại BCTC; họ cho rằng phí kiểm toán thấp bất thường dẫn đến có nhiều khả năng xảy ra trình bày lại BCTC trong trương lai

Thứ hai, đề cập đến phí các dịch vụ khác mà công ty niêm yết trả cho công ty kiểm toán độc lập: Nghiên cứu của Kinney và cộng sự (2004) đề cập đến phí dịch

vụ thuế mà công ty kiểm toán được nhận khi cung cấp dịch vụ thuế cho khách hàng Kết quả nghiên cứu của Kinney và cộng sự (2004) tìm thấy bằng chứng phí dịch thuế có mối tương quan nghịch đến sự trình bày lại BCTC của các công ty

Thứ ba, công ty niêm yết có sự thay đổi công ty kiểm toán BCTC: Lazer và cộng sự (2004) đứng trên quan điểm cho rằng những công ty niêm yết có sự thay

đổi công ty kiểm toán, thì có nhiều khả năng xảy ra trình bày lại BCTC hơn những công ty không thay đổi công ty thực hiện kiểm toán BCTC Từ đó, họ thiết kế nghiên cứu để xem xét mối tương quan giữa sự thay đổi công ty kiểm toán và khả

năng công ty trình bày lại BCTC Kết quả họ tìm thấy bằng chứng sự trình bày lại

BCTC ở các công ty có sự thay đổi công ty kiểm toán là cao hơn các công ty không

có sự thay đổi công ty kiểm toán Điều đó cho thấy, sự thay đổi công ty kiểm toán BCTC có ảnh hưởng đến sự trình bày lại BCTC ở các công ty Lazer và cộng sự (2004) cho rằng, những kiểm toán viên mới đến thường thực hành kiểm soát chặt chẽ cho những khách hàng kiểm toán mới hơn là những khách hàng đang kiểm toán

từ trước giờ Vivek & Myungsoo (2013) cũng tìm thấy có sự tương quan thuận giữa

sự trình bày lại BCTC và sự thay đổi công ty kiểm toán; nếu KTV mới đến không xác định được, hoặc nghi ngờ những sự lựa chọn các chính sách kế toán của khách hàng được sử dụng dưới thời KTV tiền nhiệm, thì những KTV này sẽ gặp những người chủ sở hữu của nó (Lys & Watts, 1994; Whitman, 2002), do vậy khả năng

xảy ra trình bày lại BCTC cao hơn

Cuối cùng, đề cập đến quy mô của công ty kiểm toán độc lập thực hiện kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết: Nghiên cứu về quy mô của công ty kiểm toán

có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC, Zhizhong và cộng sự (2011)

và Francis và cộng sự (2012) cung cấp bằng chứng có mối tương quan nghịch giữa

BCTC được kiểm toán bởi nhóm Big 4 và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC Điều đó cho thấy những công ty nào được nhóm Big 4 kiểm toán BCTC, thì khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC ít hơn ở những công ty khác

Tóm lại, một số đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC như: Công ty niêm yết có sự thay đổi công ty kiểm toán, BCTC của công ty niêm yết được kiểm toán bởi công ty kiểm toán độc lập có uy tín, phí kiểm toán, cũng như phí các dịch vụ khác mà công ty niêm yết trả cho công ty kiểm toán BCTC; do vậy việc đi xem xét ảnh hưởng của những đặc điểm này đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam là cần thiết

1.2.3 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC

Khi đề cập đến đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty, không thể không kể đến những đặc điểm sau: Quy mô công ty, kết quả kinh doanh (lãi/lỗ) qua các năm, tốc độ tăng trưởng, tỷ số nợ của công ty, chất lượng BCTC ở những năm trước, số năm niêm yết, ngành nghề kinh doanh,… Nhiều nghiên cứu trước cung cấp bằng chứng những đặc điểm sau của công ty có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC như: Những công ty có quy mô nhỏ, tình hình kinh doanh thua lỗ, hoặc lợi nhuận thấp dễ có khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (Kinney & McDaniel, 1989; Ahmed & Goodwin, 2007; Rezaei & Mahmoudi, 2013) Sau đây

là ảnh hưởng của các đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty được các nghiên cứu phát hiện:

- Xem xét ảnh hưởng của tình hình kinh doanh thua lỗ đến khả năng xảy ra công ty trình bày lại BCTC ở năm hiện tại, đã được Kinney & McDaniel (1989), Ahmed & Goodwin (2007), và Rezaei & Mahmoudi (2013) tìm thấy Cụ thể, nghiên cứu của Kinney & McDaniel (1989) phát hiện những công ty kinh doanh không có lợi nhuận, hoặc lợi nhuận thấp có khả năng trình bày lại BCTC cao hơn những công

ty khác Nghiên cứu của Rezaei & Mahmoudi (2013) cung cấp thêm bằng chứng về mối tương quan thuận giữa sự kinh doanh thua lỗ ở năm trước và sự trình bày lại BCTC ở năm hiện tại Wang & Wu (2011) cũng tìm thấy những công ty có sự trình bày lại BCTC là những công ty có khả năng sinh lời yếu

- Đề cập đến ảnh hưởng của quy mô công ty, nhiều nghiên cứu trước tìm thấy quy mô công ty có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC như: Rezaei

& Mahmoudi (2013), Kinney & McDaniel (1989); Ahmed & Goodwin (2007) Trong đó, Kinney & McDaniel (1989) phát hiện, trình bày lại BCTC xảy ra ở những công ty có quy mô nhỏ; Ahmed & Goodwin (2007) cũng tìm thấy những công ty nhỏ hơn, thì khả năng xảy ra việc trình bày lại lợi nhuận cao hơn Đến nghiên cứu của Rezaei & Mahmoudi (2013) cũng phát hiện quy mô công ty có mối tương quan nghịch đến sự trình bày lại BCTC; kết quả này phù hợp với Kinney & McDaniel (1989) và Ahmed & Goodwin (2007)

- Đề cập đến tốc độ tăng trưởng của công ty cũng có nhiều nghiên cứu xem xét như: Loebbecke và cộng sự (1989), Bell và cộng sự (1991), Ahmed & Goodwin (2007); Richardson và cộng sự (2002) Trước hết, Richardson và cộng sự (2002) tìm thấy bằng chứng những công ty tăng trưởng cao có khuynh hướng trình bày sai lợi nhuận Mặt khác, Loebbecke và cộng sự (1989), Bell và cộng sự (1991) cho rằng nếu công ty biết mình tăng trưởng nhanh, nhà quản lý sẽ trình bày sai BCTC ở năm hiện tại, để chuyển cho những giai đoạn suy giảm, nhằm đánh lừa mọi người rằng công ty đang phát triển ổn định; qua đó cho thấy sự tăng trưởng công ty có mối tương quan thuận đến sự trình bày lại BCTC

- Xem xét ảnh hưởng của đòn bẩy tài chính (tình hình nợ) của công ty đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC, nhiều nghiên cứu phát hiện những công ty có nợ cao thì khả năng xảy ra trình bày lại BCTC cao hơn các công ty khác (Wang & Wu, 2011; Abdullah và cộng sự, 2010; Ahmed & Goodwin, 2007; Kinney & McDaniel, 1989)

- Đề cập đến ảnh hưởng của giá trị thị trường so với giá trị sổ sách, Ahmed &

Goodwin (2007) tìm thấy sự khác nhau giữa hai nhóm công ty có trình bày lại BCTC và không trình bày lại BCTC có liên quan đến giá trị thị trường so với giá trị

sổ sách, trong khi nghiên cứu của Rezaei & Mahmoudi (2013) tìm thấy mối liên hệ giữa giá trị sổ sách so với giá trị thị trường và sự trình bày lại BCTC, trong đó nổi lên, công ty có tỷ số giá trị sổ sách/giá trị thị trường càng cao, thì sự trình bày lại BCTC càng nhiều

Tóm lại, một số đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty có ảnh

hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC được các nghiên cứu trước phát hiện, do vậy việc đi nghiên cứu ảnh hưởng của các đặc điểm kinh tế và đặc điểm khác của công ty đến khả năng trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam là cần thiết

Bảng tổng hợp các nghiên cứu trước về ảnh hưởng của các nhân tố đến trình

bày lại BCTC được trình bày ở Phụ lục 1

1.3 Các nghiên cứu trong nước về ảnh hưởng của các nhân tố đến trình bày lại BCTC

Ở Việt Nam, tác giả nhận thấy có một số bài viết đề cập đến sự chênh lệch số liệu giữa trước và sau khi được kiểm toán của các công ty niêm yết Nhưng các bài viết này chỉ dừng lại ở chỗ thống kê những công ty có BCTC trình bày lại sau kiểm toán, hoặc chỉ ra những khoản mục trình bày lại và có những nhận định về mặt định tính một số nguyên nhân dẫn đến có sự trình bày lại đó (Mỹ Hà và Công Lý, 2014; Minh An, 2015; Vị Xuyên, 2015) Gần đây có những nghiên cứu định lượng được thực hiện để xác định những nhân tố ảnh hưởng đến sai sót trọng yếu trên BCTC, hoặc trình bày lại BCTC sau kiểm toán; cụ thể như: Nghiên cứu của Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương (2016) tìm thấy bằng chứng một số đặc tính của HĐQT (Quy mô HĐQT, tỷ lệ thành viên không điều hành, số thành viên có quan hệ gia đình,….) có ảnh hưởng đến sai sót trọng yếu trên BCTC; nghiên cứu của Nguyễn Văn Hương (2016) tìm thấy những công ty bị áp lực lợi nhuận thì khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán cao hơn những công ty không bị áp lực lợi nhuận Nghiên cứu gần nhất của Nguyễn Việt và Nguyễn Văn Hương (2017) tìm thấy những công ty gặp khó khăn về kinh tế như kinh doanh thua lỗ ở năm trước, tỷ số nợ cao, bị

áp lực lợi nhuận ở năm hiện tại, giá trị thị trường so với giá trị sổ sách thấp, thì khả năng xảy ra điều chỉnh lại chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC sau kiểm toán cao hơn các công ty khác

Xem xét về ảnh hưởng của những đặc tính của HĐQT đến sai sót trọng yếu trên BCTC (Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương, 2016); kết quả của họ cho thấy rằng, quy mô HĐQT có mối tương quan thuận đến sai sót trọng yết trên BCTC, trong khi tỷ lệ thành viên không điều hành trong HĐQT có mối tương quan nghịch đến sai sót trọng yết trên BCTC, họ cũng tìm thấy những công ty có thành viên HĐQT có quan hệ gia đình, thì khả năng xảy ra sai sót trọng yếu cao hơn, trong khi thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính thì làm giảm khả năng xảy ra sai sót trọng yếu trên BCTC, cuối cùng họ tìm thấy, nhiệm kỳ của HĐQT có ảnh hưởng đến sai sót trọng yếu trên BCTC

Xem xét ảnh hưởng của những đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty niêm yết đến khả năng trình bày lại BCTC có một số nghiên cứu như Nguyễn Văn Hương (2016), Nguyễn Việt và Nguyễn Văn Hương (2017); những công ty bị áp lực lợi nhuận ở năm hiện tại thì khả năng xảy ra trình bày lại chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC sau kiểm toán cao hơn các công ty không bị áp lực lợi nhuận (Nguyễn Văn Hương, 2016), hoặc những công ty có tỷ số nợ cao thì khả năng xảy

ra sai sót trọng yếu trên BCTC, hoặc trình bày lại lợi nhuận trên BCTC sau kiểm toán cao hơn các công ty khác (Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương, 2016)

Nhìn chung các nghiên cứu trong nước đứng trên những khía cạnh khác nhau

để xem xét ảnh hưởng của những nhân tố đến sai sót trọng yếu trên BCTC, hoặc trình bày lại BCTC; có nghiên cứu thì tập trung xem xét ảnh hưởng của những đặc tính của HĐQT đến sai sót trọng yếu trên BCTC (Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương, 2016), trong khi nghiên cứu khác thì xem xét ảnh hưởng của những đặc điểm kinh tế và đặc điểm khác của công ty đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán (Nguyễn Văn Hương, 2016); chưa thấy có nghiên cứu trong nước nào xem xét đầy đủ sự ảnh hưởng của tất cả các nhân tố sau đến trình bày lại BCTC: Những đặc điểm của HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn của công ty niêm yết, những đặc điểm kinh

tế và những đặc điểm khác của công ty niêm yết, những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết; do vậy, việc đi xem xét sự ảnh hưởng của các nhân tố kể trên đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam là cần thiết

Hướng tiếp cận của nghiên cứu này, là xem xét các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam; hay nói cách khác, nghiên cứu này tìm xác suất xảy ra trình bày lại BCTC, hoặc không trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết; do vậy, việc đo lường trình bày lại BCTC trong nghiên cứu này là xảy ra, hoặc không xảy ra; từ đó cho thấy, hướng tiếp cận này có khác với hướng tiếp cận nghiên cứu về chất lượng thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết ở Việt Nam, được nhiều nghiên cứu trong nước đề cập, vì vậy nghiên cứu này không thực hiện tổng hợp các nghiên cứu trước ở trong nước về ảnh hưởng của các nhân tố đến chất lượng BCTC của các công ty niêm yết

1.4 Phương pháp nghiên cứu được các nghiên cứu trước tiếp cận

Tất cả các nghiên cứu được lược khảo ở trong và ngoài nước liên quan đến vấn đề nghiên cứu đều sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng để thực hiện nghiên cứu Trên cơ sở các lý thuyết có trước, họ phát triển các giả thuyết nghiên cứu và đưa ra mô hình nghiên cứu thực nghiệm; họ xây dựng các giả thuyết nghiên cứu và được kiểm định dựa trên cơ sở nguồn dữ liệu định lượng trong quá khứ Tất

cả các nghiên cứu trước đều dùng phương pháp hồi quy logistic để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu; hướng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và phương pháp

xử lý dữ liệu của các nghiên cứu trước được trình bày ở phụ lục 1

1.5 Những đóng góp của các nghiên cứu trước

1.5.1 Những đóng góp của các nghiên cứu ở nước ngoài

Nhiều nghiên cứu trước cung cấp bằng chứng về những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC (bao gồm cả gian lận BCTC và sai sót BCTC), cụ thể như sau:

- Những nghiên cứu tìm thấy bằng chứng một số đặc điểm HĐQT của công

ty có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC

(Dechow và cộng sự, 1995; Beasley, 1996; Chen và cộng sự; 2006)

- Nhiều nghiên cứu cung cấp bằng chứng khả năng xảy ra trình bày lại BCTC có liên quan đến đặc điểm kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết như: Uy tín của công ty kiểm toán thực hiện kiểm toán BCTC, phí kiểm toán, sự nổ lực kiểm toán, các dịch vụ khác mà công ty kiểm toán cung cấp và công ty niêm yết có sự thay đổi đơn vị kiểm toán (Lazer và cộng sự, 2004; Kinney và cộng sự, 2004; Francis & Yu, 2009; Ahmadabadi và cộng sự (2014)

- Một số nghiên cứu chỉ ra những đặc điểm kinh tế và đặc điểm khác của công ty niêm yết có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC như: Công

ty có quy mô nhỏ, ít lợi nhuận, tỷ số nợ cao, giá trị thị trường/giá trị sổ sách thấp, lỗ

ở năm trước (Kinney & McDaniel, 1989; Ahmed & Goodwin, 2007; Rezaei & Mahmoudi, 2013)

Nhìn chung, tất cả các nghiên cứu đều sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng và sử dụng hồi quy logistic để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

1.5.2 Những đóng góp của các nghiên cứu ở trong nước

Các bài viết trong nước đã phản ánh thực trạng trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết tại Việt Nam trong những năm qua Những nghiên cứu định lượng gần đây cũng có những hướng tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu

để tìm ra những nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán Chính những hướng tiếp cận nghiên cứu đó và phương pháp nghiên cứu của họ là cơ sở cho nghiên cứu của luận án Hướng tiếp cận về ảnh hưởng của những đặc tính của hội đồng quản trị công ty (Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương, 2016), hướng tiếp cận về ảnh hưởng của đặc điểm kinh tế của công ty (Nguyễn Việt và Nguyễn Văn Hương, 2017) Hai nghiên cứu định lượng này đều sử dụng phương pháp hồi quy logistic để xử lý dữ liệu trong nghiên cứu Hai nghiên cứu này đóng góp về phương pháp xử lý số liệu cho nghiên cứu của luận án này

1.6 Hạn chế của các nghiên cứu trước

Có nhiều nghiên cứu chưa tìm thấy bằng chứng về những đặc điểm của HĐQT

và cơ cấu sở hữu vốn của công ty có ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC (Agrawal & Chadha, 2005; Abdullah và cộng sự, 2010; Abdoli & Nazemi, 2013; Ahmadabadi và cộng sự, 2014; Abbott và cộng sự, 2002) Cũng có thể do các nghiên cứu trên thực hiện

ở các quốc gia khác nhau và thời gian nghiên cứu cũng khác nhau Tuy nhiên, có sự tương đồng của nhiều nghiên cứu trong việc tìm thấy bằng chứng về tỷ lệ giám đốc bên ngoài, thành viên của HĐQT hoặc ủy ban kiểm toán có chuyên môn tài chính có ảnh

hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC

Chưa có sự thống nhất cao trong việc tìm thấy bằng chứng về những đặc điểm của HĐQT công ty có ảnh hưởng đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC Sự khác nhau này có thể do môi trường kinh doanh khác nhau giữa các quốc gia, hoặc do giai đoạn nghiên cứu khác nhau Có thể giai đoạn sau các công ty đã có sự điều chỉnh lại vấn đề quản trị công ty, nên các nghiên cứu sau không tìm thấy bằng