Thế giới nhân vật trong văn xuôi nguyễn thi

Những tác phẩm như Ước mơ của đất, Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa, Người mẹ cầm súng, Ở xã Trung Nghĩa….đã ghi lại dấu ấn nhà văn Nguyễn Thi trên văn đàn và gây ngạc nhiên cho bao n

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ VÂN

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN THI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ VÂN

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN THI

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: GS PHONG LÊ

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn Thạc sĩ Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn

Thi dưới sự hướng dẫn của GS Phong Lê là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi, kết

quả trong Luận văn là trung thực, chưa được công bố Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Người thực hiện

Đặng Thị Vân

LỜI CẢM ƠN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam được hoàn thành tại Đại học

Sư phạm Thái Nguyên Có được Luận văn này em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành

và sâu sắc tới GS Phong Lê, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, dìu dắt em với những chỉ dẫn khoa học quý báu trong suốt quá trình triển khai, nghiên cứu và hoàn

thành Luận văn Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi

Em xin chân thành cảm ơn trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa, phòng sau Đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Thư viện trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Trung tâm học liệu

- Đại học Thái Nguyên, Thư viện quốc gia Việt Nam đã tạo điều kiện và giúp đỡ em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Em xin chân thành cảm ơn các thày cô giáo đã trực tiếp giảng dạy và truyền đạt những kiến thức khoa học chuyên ngành Văn học Việt Nam cho em trong thời gian qua

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và các bạn học viên lớp Văn học Việt Nam K23 trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã động viên, giúp

đỡ em trong thời gian thực hiện Luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện Luận văn hoàn chỉnh nhất song do còn nhiều hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Em rất mong nhận được sự góp ý của quý Thầy Cô giáo để Luận văn được hoàn chỉnh hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Tác giả Luận văn

Đặng Thị Vân

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 8

1.1 Nguyễn Thi trong toàn cảnh văn xuôi chống Mỹ 8

1.2 Chân dung nhà văn và phong cách nghệ thuật Nguyễn Thi 16

1.2.1 Chân dung nhà văn 16

1.2.2 Phong cách nghệ thuật 18

1.3 Nhân vật và thế giới nhân vật trong văn học 20

1.3.1 Khái niệm nhân vật 20

1.3.2 Thế giới nhân vật 22

1.3.3 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 22

1.3.4 Phân loại nhân vật văn học 24

Tiểu kết 27

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN THI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 29

2.1 Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi là bức tranh chân thực của chiến tranh nhân dân thần kỳ 29

2.1.1 Bức chân dung của cả một tập thể anh hùng 29

2.1.2 Chân dung những nhân vật phản diện 45

2.2 Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi mang đậm dấu ấn Nam Bộ 47

2.2.1 Một không gian đậm chất Nam Bộ 47

2.2.2.Tính cách những con người Nam Bộ 51

Tiểu kết 59

Chương 3: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN THI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 61

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 62

3.1.1 Chân thực, gần gũi 62

3.1.2 Hài hòa giữa miêu tả trực tiếp và gián tiếp 64

3.2 Nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật 69

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng nhân vật 71

3.3.1 Ngôn ngữ độc thoại 71

3.3.2 Ngôn ngữ đối thoại 74

3.3.3 Ngôn ngữ Nam Bộ 78

KẾT LUẬN 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuộc kháng chiến chống Mỹ đã qua đi trên một phần ba thế kỷ nhưng âm vang hào hùng của nó vẫn vọng đến tận bây giờ và mãi mãi về sau Văn học đã ghi lại một thời kháng chiến oanh liệt của dân tộc Những chiến công hiển hách, những tấm gương anh dũng, những mối tình thủy chung son sắt, tình yêu quê hương đất nước cả những đau thương mất mát không gì bù đắp nổi cũng được tái hiện trong văn học

Hậu quả chiến tranh để lại thật tàn khốc bởi vì nó là những dư âm xót xa, mất mát đọng lại trong những tháng năm hòa bình Chiến tranh không phải là định mệnh nhưng nó đã khiến cho bao người phải chịu đựng những số phận nghiệt ngã Dư ba của chiến tranh như những con sóng nối tiếp nhau cứ lan mãi đến ngày sau… Tất cả những điều ấy được các nhà thơ, nhà văn thời chống Mỹ và những cây bút thời hậu chiến tập trung sức viết để ngưỡng vọng, đồng cảm, sẻ chia về một thời quá khứ in đậm dấu ấn cuộc sống của dân tộc Văn học góp phần thể hiện mọi thăng trầm của lịch sử Sức khái quát hiện thực của văn chương thật mạnh mẽ, sâu rộng, đã phản ánh lịch sử một thời

mà thấm suốt không gian, thời gian của bao thời đại sau này Đọc những trang văn của Nguyên Ngọc, Phan Tứ hay của Nguyễn Minh Châu… không chỉ là hiện thực về cuộc chiến đấu trường kì của dân tộc mà hơn thế nữa, ở đó còn là những con người sống, chiến đấu trong chiến tranh, những con người với đầy đủ tâm trạng, đầy đủ mọi khuôn mặt Là một nhà văn chiến sĩ, Nguyễn Thi viết không nhiều, chỉ hơn hai mươi truyện ngắn cùng vài tiểu thuyết và bút kí nhưng những gì nhà văn để lại thì không hề nhỏ Chính những trang viết làm cho biết bao trái tim phải xốn xang nghiền ngẫm ấy đã làm chúng ta không thể nào quên được Đọc tác phẩm của Nguyễn Thi ta bắt gặp lối văn kể chuyện cô đọng duyên dáng, giọng văn phảng phất tính dân gian nhưng cũng không kém phần hiện đại Nguyễn Thi đã tái hiện lại bức tranh sinh động của cuộc sống lao động - chiến đấu của những con người “chân lấm tay bùn”, suốt đời chỉ biết ruộng đồng nhưng khi cần thiết thì những đôi tay ấy cũng biết cầm súng để chiến đấu bảo vệ từng

bờ tre, liếp cỏ Những con người ấy đã đi vào trang văn của Nguyễn Thi rất tự nhiên,

tự nhiên như nó vốn có Nguyễn Thi đã xây dựng thành công hệ thống nhân vật trong tác phẩm của mình, từ những con người bình thường, giản dị đến những người chiến

sĩ kiên gan đều được nhà văn khắc họa một cách đầy đủ, trọn vẹn Nhưng tiếc thay khi tài năng đang ở độ chín thì người nghệ sĩ tài hoa ấy đã anh dũng hy sinh trên chiến trường với khẩu súng trên tay và trên lưng vẫn còn mang theo nhiều bản thảo cùng bao

nhiêu dự định lớn lao còn chưa kịp thực hiện Những tác phẩm như Ước mơ của đất,

Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa, Người mẹ cầm súng, Ở xã Trung Nghĩa….đã ghi

lại dấu ấn nhà văn Nguyễn Thi trên văn đàn và gây ngạc nhiên cho bao người: một nhà văn gốc Bắc lại am hiểu về mảnh đất và con người Nam Bộ như đã từng được sinh ra

và lớn lên trên chính mảnh đất này.Đã có nhiều tác phẩm hay viết về con người Miền Nam anh hùng trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước nhưng các tác phẩm của Nguyễn Thi không hề bị mờ nhạt mà càng theo thời gian càng chứa đựng giá trị lịch sử, giá trị nhân văn sâu sắc, thấm đẫm tình người

Trân trọng và ngưỡng vọng tài năng của Nguyễn Thi nên với luận văn này, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu, tìm hiểu thế giới nhân vật - một thế giới nhân vật vô cùng phong phú trong văn xuôi Nguyễn Thi Nghiên cứu nhân vật chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người như thế nào và bằng cách nào trong văn chương của mình Trong thực tế đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về cuộc đời

và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi nhưng chưa có công trình chuyên biệt nào đi sâu vào nghiên cứu thế giới nhân vật cũng như biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật Với mong muốn được góp thêm tiếng nói một lần nữa để khẳng định tài năng cũng như những đóng góp của Nguyễn Thi cho nền văn họ dân tộc, chúng tôi đã lựa chọn đề tài

Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nguyễn Thi sống không lâu, viết cũng không nhiều, nhưng gần 40 năm sống và viết ông đã để lại cho hậu thế một tấm gương sáng về lý tưởng sống đẹp của một nhà văn chiến sĩ Những tác phẩm của ông đã phản ánh được cả một giai đoạn hào hùng của dân tộc nên được giới nghiên cứu, phê bình và độc giả quan tâm Cho đến nay có khoảng hàng trăm công trình nghiên cứu có quy mô lớn nhỏ khác nhau xoay quanh những sáng tác của Nguyễn Thi Trong số đó có những bài viết rất đáng tin cậy và có giá trị của những nhà nghiên cứu phê bình có tên tuổi được đăng tải trên nhiều sách báo và tạp chí

Đa số các nhà nghiên cứu đều cho rằng Nguyễn Thi dành phần lớn sự quan tâm của mình vào việc khám phá những con người trên nhiều bình diện khác nhau với cái nhìn đa chiều Bởi dù thế nào đi chăng nữa thì con người vẫn luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhà văn Đầu tiên phải kể đến Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh với quyển

Nhà văn, tư tưởng và phong cách (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội - 1979) có bài viết Sức sống ngòi bút Nguyễn Thi điểm qua về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn, trong đó tác

giả đã có những nhận xét về sức sống của những sáng tác và phong cách sáng tác của Nguyễn Thi

GS Phong Lê và PGS.TS Lưu Khánh Thơ với tác phẩm Nguyễn Thi - Viết ở

chiến trường Cuốn sách giới thiệu khá kĩ về niên biểu Nguyễn Thi với những danh

mục sáng tác của ông trong lời mở đầu Phần một viết về tiểu sử và sự nghiệp của Nguyễn Thi.Phần hai nghiên cứu về tấc giả Nguyễn Thi Phần ba nghiên cứu kĩ về phong cách dân gian, thời gian, không gian nghệ thuật ở một số tác phẩm tiêu biểu như:

Người mẹ cầm súng, Ở xã Trung Nghĩa, Những đứa con trong gia đình Cuối cùng giới

thiệu về những hồi ức và kỉ niệm của nhiều người về nhà văn liệt sĩ này

Phan Nhân trong Suy nghĩ về khả năng của thể kí đã nhận xét về Nguyễn Thi và tùy bút Dòng kinh quê hương của ông:“Nguyễn Thi, một cây bút vốn giàu chất thơ,

trước cảnh quê hương bị tàn phá, đã truyền cho ta những rung cảm đậm đà tình thương

và lòng tự hào bằng những hình ảnh quen thuộc của đất nước rất nên thơ”

Hà Minh Đức, trong bài viết chung về kí trong thời kì chống Mỹ cứu nước:

“Nguyễn Thi có nhiều cảm xúc đẹp trên những trang tùy bút dòng kinh quê hương,

nhưng dường như anh muốn tập trung và ưu tiên giành những trang viết để ghi chép

về những người anh hùng đẹp của đất nước quê hương”

Ngô Thảo có Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi Toàn tập, là một bộ sách tập hợp

khá đầy đủ các sáng tác của Nguyễn Thi từ lúc mới bắt đầu cầm bút cho đến những tác phẩm sau cùng còn chưa kịp hoàn thành Bên cạnh đó cũng có giới thiệu, phân tích một

số tác phẩm tiêu biểu, chỉ ra các mặt hạn chế và tích cực đồng thời khẳng định tài năng sáng tác của nhà văn chiến sĩ Nguyễn Thi

Năm 1983 Nhị Ca viết quyển Gương mặt còn lại, Nguyễn Thi (Nxb Tác phẩm

mới, Hà Nội - 1983) Với tác phẩm khảo cứu này ông đã nhận được Giải thưởng của

Hội nhà văn Việt Nam.Trong công trình này Nhị Ca đã đi vào khảo cứu những tác

phẩm tiêu biểu còn lại của nhà văn Sau này trong quyển Dọc đường văn học (Nxb

Quân đội nhân dân, Hà Nội -1997) Nhị Ca viết tiếp về Nguyễn Thi, chủ yếu là viết

về vai trò và đóng góp của Nguyễn Thi cho nền văn học Việt Nam trong giai đoạn chống Mỹ

Trong quyển Văn học Việt Nam 1945 1975 (tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

-1990) do Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh chủ biên cũng có bài giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp và phong cách nghệ thuật của Nguyễn Thi qua một số tác phẩm cụ thể

Nhân kỉ niệm70 năm ngày sinh, 30 năm ngày mất của Nguyễn Thi, Nguyễn

Trọng Oánh đã có bài viết Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi, con người và sự nghiệp (Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 5-1998) Cũng như những công trình trước, Nguyễn

Trọng Oánh viết về những đặc điểm nổi bật của con người và quá trình sự nghiệp sáng

tác của Nguyễn Thi Viết về con người Nguyễn Thi, Nguyễn Trọng Oánh có đoạn: “Im

lặng là một nét đặc biệt của Nguyễn Thi; im lặng mà viết, im lặng mà đọc sách, im lặng

mà quan sát, im lặng mà suy nghĩ, im lặng để nói rất ít về mình” [27,tr.2 ]

GS Phong Lê với quyển Vẫn chuyện văn và người đề cập đến nhiều nhà văn

trong đó có nói đến Nguyễn Thi và đặc sắc nghệ thuật Nguyễn Thi Nội dung bài viết giới thiệu những nét chính trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Thi những năm gắn

bó với Miền Nam như: chọn bối cảnh xây dựng tác phẩm, xây dựng nhân vật đậm chất

sử thi, cuối cùng khẳng định vị trí của Nguyễn Thi trên văn đàn văn học dân tộc

Ngô Thảo với bài viết Nhà văn anh hùng Nguyễn Ngọc Tấn – Nguyễn Thi đăng

trên báo điện tử của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khi tin nhà văn - liệt sĩ Nguyễn Thi được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ nhân dân năm 2011 Bài viết đã khái quát được cả một hành trình dài sống, chiến đấu và viết cùng những tác phẩm để lại đã ghi dấu ấn của một nhà văn – chiến sĩ trên văn đàn văn học cách mạng

Ngoài ra còn có những công trình biên soạn tập họp lại những tác phẩm của

Nguyễn Thi như: Truyện ký Nguyễn Thi (Nxb Giải phóng, Hà Nội - 1969), Truyện ngắn

Nguyễn Thi (Nxb Hội nhà văn, Hà Nội - 1996), Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi Toàn tập (Nxb Văn học, Hà Nội - 1996)

Bên cạnh những công trình nghiên cứu của các nhà phê bình có tên tuổi, tác phẩm của Nguyễn Thi còn được sự quan tâm của nhiều thế hệ sinh viên, học viên ở các trường Đại học Đã có nhiều công trình khoa học, công trình nghiên cứu liên quan đến nhà văn Nguyễn Thi và các tác phẩm của ông:

Hoàng Thị Sâm với Đặc điểm lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn

Thi, luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh Trong đó có thống kê, phân loại tất cả các lời thoại

của những nhân vật nữ xuất hiện trong tác phẩm của Nguyễn Thi dựa trên cơ sở ngôn ngữ học Từ đó rút ra những đóng góp của Nguyễn Thi trong quá trình sáng tạo ngôn ngữ văn chương nghệ thuật

Nguyễn Thị Kim Quyên, Nguyễn Thị Thơ với đề tài Hình tượng người nữ chiến

sĩ cách mạng trong văn xuôi Nguyễn Thi Đề tài chủ yếu tập trung vào những vấn đề:

vẻ đẹp hình tượng người nữ chiến sĩ cách mạng và đặc trưng nghệ thuật xây dựng vẻ đẹp hình tượng người nữ chiến sĩ cách mạng trong văn xuôi Nguyễn Thi

Qua việc tìm hiểu những công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp cũng như những sáng tác của Nguyễn Thi, chúng tôi nhận thấy những bài viết của các tác giả trên đã làm sáng tỏ được nội dung sáng tác, phong cách nghệ thuật và những đóng góp của Nguyễn Thi đối với nền văn học cách mạng Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ Bên cạnh đó cũng đã có một vài tác giả đã dành sự quan tâm đến nhân vật

và cách thức thể hiện nhân vật trong một số tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Thi, đặc biệt là hình tượng người phụ nữ Tuy nhiên, phần lớn mới chỉ dừng lại ở cảm nhận, đánh giá chung qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết mà chưa đi sâu vào tìm hiểu thế giới nhân vật trong toàn bộ các tác phẩm của Nguyễn Thi Chúng tôi hết sức trân trọng những ý kiến đánh giá, nhận xét của các nhà nghiên cứu đi trước và xem đó là những gợi ý quý giá để chúng tôi triển khai, hoàn thiện tốt đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi chọn đề tài Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi nhằm làm

nổi bật sự phong phú về thế giới nhân vật và nét đặc sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vật Từ đó, chúng tôi muốn khẳng định chiều sâu tư tưởng, giá trị nhân văn và những đóng góp của nhà văn chiến sĩ Nguyễn Thi đối với nền văn học dân tộc

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Dựa trên những lý luận về nhân vật văn học đã được các công trình nghiên cứu

chuyên biệt xây dựng, chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu yếu tố nhân vật văn học trong các sáng tác của Nguyễn Thi từ góc độ lý thuyết để thấy được sự đa dạng, phong phú các kiểu loại nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Thi

3.2.2.Trên cơ sở những lý thuyết đã có, chúng tôi tiến hành phân tích, khảo sát toàn

bộ các tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi, đặt chúng trong mối tương quan với các sáng tác của các tác giả cùng thời điểm đó hoặc sau này Qua đó, để thấy được những đặc sắc trong thế giới nhân vật, và cả những dấu ấn mang đậm màu sắc địa phương làm nên sự khác biệt riêng chỉ có ở Nguyễn Thi so với các nhà văn khác

3.2.3 Phát hiện, phân tích những sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

chỉ có trong các sáng tác của Nguyễn Thi Để đi đến khẳng định một phong cách nghệ thuật với cá tính mới lạ của một nghệ sĩ tài ba

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung vào việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong toàn bộ các sáng tác của Nguyễn Thi những năm kháng chiến chống Mỹ

4.2.Phạm vi nghiên cứu

Đề tài không giới hạn ở một hay vài tác phẩm tiêu biểu mà đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu, khái quát toàn bộ các sáng tác của Nguyễn Thi ở tất cả các thể loại từ truyện ngắn, tiểu thuyết cho đến tùy bút, kí, ghi chép… Đối chiếu, so sánh với một số tác phẩm tiêu biểu khác của các tác giả cùng thời

5 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ yêu cầu của đối tượng và mục đích nghiên cứu, luận văn vận dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân tích: phương pháp phân tích được sử dụng nhiều trong quá trình khảo sát để đi sâu vào tìm hiểu nhân vật, từ đó khái quát lên thành những đặc điểm nổi bật của nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi

Phương pháp so sánh: phương pháp so sánh được sử dụng để khu biệt những đặc điểm của nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi với nhân vật của các nhà văn khác cùng thời và viết cùng đề tài

Phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội: phương pháp này được sử dụng để làm rõ sự ra đời và đặc điểm của nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi trong tương quan với hoàn cảnh xã hội và văn học

Ngoài ra, các phương pháp và thao tác khác cũng được sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài như: tổng hợp, thống kê, phân loại…

6 Đóng góp của luận văn

Với đề tài Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi luận văn nhằm khám

phá, phân tích sự đa dạng, phong phú về thế giới nhân vật trong toàn bộ các sáng tác của ông trong những năm tháng chống Mỹ, cũng như sự độc đáo, sáng tạo trong việc vận dụng các phương thức nghệ thuật để xây dựng nên thế giới nhân vật sống mãi với thời gian Qua đó khẳng định tài năng, phong cách nghệ thuật của nhà văn và những đóng góp về tư tưởng, giá trị nhân văn của các tác phẩm

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề liên quan đến đề tài và cơ sở lý luận

Chương 2: Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi nhìn từ phương diện nghệ thuật

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Nguyễn Thi trong toàn cảnh văn xuôi chống Mỹ

Trên bản đồ thế giới, hình ảnh đất nước Việt Nam nhỏ bé nơi ghi dấu biết bao thăng trầm của lịch sử.Trải qua hơn ba mươi năm chiến tranh đã phải đương đầu với các thế lực xâm lược lớn nhất thế giới Chúng ta đã chiến đấu bằng ý chí, bằng sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc để giành lấy chiến thắng; hơn nữa những chiến thắng đó

đã gây nên biết bao nhiêu chấn động lớn, không những chỉ làm kinh ngạc loài người

mà còn ảnh hưởng sâu xa đến tình hình thế giới

Và cũng không biết có nền văn học nào, suốt hơn ba mươi năm trời đã được xây dựng dưới bom đạn, không ngừng phát triển dưới bom đạn; mặc dù phải chịu đựng biết bao nhiêu khó khăn trở ngại thế nhưng nền văn học ấy đã trở thành một trong những nền văn học tiên phong chống đế quốc trong thời đại ngày nay Bài học chiến đấu của ngày hôm qua được kể cả bằng văn học vẫn còn nguyên giá trị với cuộc chiến đấu của ngày hôm nay Cả một chặng đường dài lịch sử của dân tộc, ba mươi năm đấu tranh chống đế quốc thực dân xâm lược có cả những mất mát, đau thương, cả những chiến công lẫy lừng, những phút giây thẫm đẫm tình quân dân….tất cả đều được phản ánh trọn vẹn trong văn học

Ngược dòng thời gian, trở về quá khứ hào hùng vàng son của dân tộc, làm sao

có thể quên được những năm kháng chiến chống Pháp từ1945 - 1954 là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Ðây vừa là thời kỳ mở đầu, đắp nền cho văn học mới vừa là bước chuyển tiếp của lịch sử ghi nhận nhiều thay đổi triệt để và sâu sắc, từ quan niệm nghệ thuật cho tới thực tế sáng tác Vượt qua những thử thách khắc nghiệt của hoàn cảnh chiến tranh, văn học chín năm kháng chiến chống Pháp đã khẳng định sự tồn tại

và phát triển với tầm vóc xứng đáng Tuy những thành tựu còn ở mức độ ban đầu nhưng đóng góp chính của nó là mang đến một sắc thái độc đáo, làm bừng lên khí thế mới chưa từng có trong đời sống văn học dân tộc và đặt được nền móng vững chắc, đảm bảo sự phát triển rực rỡ của văn học cách mạng những năm về sau Để khi bước sang thời kỳ chống Mỹ cứu nước, giai đoạn những năm 1960 - 1975, chúng ta không còn bỡ ngỡ, lúng túng nữa Những bài học của cuộc kháng chiến chống Pháp đã giúp chúng ta

rất nhiều Hơn thế nữa từ sau 1954 đến 1975, chúng ta đã có một miền Bắc xã hội chủ nghĩa, một hậu phương lớn để vừa xây dựng, vừa chiến đấu, không ngừng tạo ra những lực lượng văn học mới bổ sung cho tiền tuyến Bởi vậy, văn xuôi giai đoạn này đã khái quát được trọn vẹn bộ mặt cuộc sống đó là: tiền tuyến lớn và tầm vóc mới của cuộc chiến đấu

Cuộc kháng chiến chống Mỹ trên cả hai miền từ tháng 8 năm 1964 khi đế quốc

Mỹ đem bom đánh phá miền Bắc, đã đem lại một chuyển biến mạnh mẽ trong sáng tác,

mà biểu hiện nổi bật là sự tập trung thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng của mọi tầng lớp nhân dân trong chiến đấu và sản xuất, nhằm bảo vệ và xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam, hoàn thành thống nhất nước nhà Tính từ thời điểm lịch sử đó, có thể nói hầu hết các nhà văn đều hướng ngòi bút của mình, bằng tinh thần hoàn toàn tự nguyện, không có chút băn khoăn, ngần ngại nào

Tất cả là vì tinh thần “Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định

không chịu làm nô lệ”như lời Hồ chủ tịch đã dạy, vốn là một lẽ sống, một ý thức thường

trực trong lòng mỗi người dân Việt Nam yêu nước Đặt trong bối cảnh lịch sử hiện tại khi nhân dân ta ở miền Nam sau bao năm dưới ách kìm kẹp của Mỹ - Ngụy đã vươn mình lên trong một cuộc Đồng khởi vĩ đại năm 1960; và giờ đây thừa thắng xông lên vững vàng bước vào một giai đoạn thử thách mới, khi quân Mỹ cùng với quân đồng minh đang ngày đêm giày xéo trên mảnh đất quê hương Cả nước đứng lên đối mặt với quân thù và những chiến công vang dột đầu tiên của quân và dân miền Nam với Bình Giã, Ba Gia, Ấp Bắc, Vạn Tường…và liên tiếp tin vui từ miền Bắc báo về từ Hồng Gai, Lạch Trường, Vĩnh Linh, Cồn Cỏ,… đã chứng minh một cách rực rỡ cho sức mạnh

vô địch của tình yêu đất nước và niềm tin vào chủ nghĩa xã hội

Tình yêu lớn đối với Tổ quốc trở thành chủ đề, nguồn cảm hứng vô tận cho những sáng tạo, trở thành máu thịt trong mọi tác phẩm Vốn đã là một chủ đề quen thuộc, trở thành mảng đậm trong văn học hiện đại, nhưng đến lúc này bỗng hiện lên như một nội dung nổi bật, vì sức dồn tụ của nó, và vì sự ngân lên ở một cung bậc cao hơn.Tổ quốc - giờ đây, sau Cách mạng tháng Tám và cuộc kháng chiến chín năm chống Pháp, dòng sông Bến Hải mặc định trở thành ranh giới chia cắt đất nước,một nửa là miền Bắc đang xây dựng chủ nghĩa xã hội, một nửa là miền Nam đang chiến đấu chống

đế quốc Mỹ xâm lược Nỗi nhớ miền Nam, nỗi đau đất nước bị chia cắt trong lòng mỗi người dân Việt Nam vốn cùng chung một gốc, không lúc nào không nung nấu suốt từ năm 1954 cho đến lúc này Đó là tình yêu, là mơ ước Tổ quốc - thống nhất, một Tổ quốc liền một dải từ Lạng Sơn đến Minh Hải Sự gắn bó giữa hai miền và tình cảm Bắc Nam ruột thịt đã từng là chủ đề nổi bật trong nhiều sáng tác về đề tài kháng chiến chống

Pháp trước đây như Một truyện chép ở bệnh viện (1959) của Bùi Đức Ái; Hoa hướng

dương (1960) của Đoàn Giỏi; bên cạnh đó, đáng chú ý là hình ảnh những người con

miền Nam trên đất Bắc đang quyết tâm góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm cơ

sở cho công cuộc đấu tranh giành độc lập thống nhất nước nhà, với những sáng tác

trong hai tập Trăng sáng(1960)và Đôi bạn (1962) của Nguyễn Ngọc Tấn; hay trong

Rẻo cao (1961) của Nguyên Ngọc…

Nếu “miền Nam trong lòng miền Bắc” đã là một chủ đề sâu đậm trong văn xuôi những năm 60, thì “miền Bắc trong lòng miền Nam” cũng trở thành một nguồn sáng trong biết bao trang viết của nhân dân, của cán bộ miền Nam những ngày nước sôi lửa bỏng, những ngày diễn ra biết bao vụ thảm sát tố cộng, diệt cộng, những ngày luật 10-

59 và máy chém của Mỹ - Diệm kéo lê khắp nơi đàn áp đẫm máu những người yêu nước kháng chiến, những người mong muốn đất nước thống nhất.Quên sao được những

trang thư, hồi ký Từ tuyến đầu tổ quốc(1963) của nhiều tác giả mà ở đó tình cảm riêng

tư cá nhân lại gắn rất chặt với tình yêu Tổ quốc, trở thành tình cảm chung của quần chúng cách mạng.Những ngày tháng sau này, đế quốc Mỹ với tham vọng của mình đã

mở rộng chiến tranh trên phạm vi cả nước, chúng cho ném bom Hồng Gai, Lạch Trường, Vĩnh Linh, Cồn Cỏ…Cũng từ đây một loạt bút ký, phóng sự, ghi chép xuất hiện đã kịp thời thông báo tin vui chiến thắng dồn dập của nhân dân ta, như Nguyễn

Khải với Họ sống và chiến đấu (1965); Tuyến lửa (1966) của nhiều tác giả hay Chúng

tôi ở Cồn Cỏ (1966) –Hồ Phương…Đây không chỉ đơn thuần là những chiến công, hơn

nữa còn là khuôn mặt chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam Bộ mặt đất nước với những con sông, những nhịp cầu, những bến phà và cả bầu trời, mặt biển…đi vào văn xuôi rất tự nhiên và dường như mọi vẻ đẹp vốn có của nó lại một lần nữa được người viết phát hiện, dù trong mưa bom bão đạn thì vẫn cứ đắm say lòng người

Cùng với mốc lịch sử năm 1965, đánh dấu thời kỳ cả nước chống Mỹ, hơn bất

cứ giai đoạn nào trước đây, văn xuôi đã kịp thời ghi lại khá rõ những dấu ấn của cuộc sống, của thời đại Nếu văn xuôi miền Bắc, dấu ấn đó là chất chơ, chất trữ tình nồng đậm, ngân lên từ tình yêu Tổ quốc, với hình ảnh đất nước - con người chưa bao giờ gắn

bó với nhau tha thiết đến thế trong một cuộc ra trận lớn lao, thì văn xuôi cách mạng miền Nam đó là một cơn phẫn nộ lớn, một tiếng thét căm thù vang dội, vút lên từ trong bóng đêm tăm tối của một chế độ tàn bạo, từ trong sự kìm kẹp dã man đến tột cùng của

kẻ thù, để ngay sau đó là niềm vui, niềm hạnh phúc vô giá khi con người được cầm súng đi chiến đấu Đó còn là niềm vui được giải phóng, là niềm tin vào miền Bắc xã hội chủ nghĩa mà từ lâu đã trở thành niềm hy vọng, là ước nguyện tương lai của miền Nam đi trước về sau Cả một chặng đường dài, chúng ta dần được chứng kiến sự triển khai của văn xuôi trên tiền tuyến lớn theo hai hướng

Trước hết đó là sự mở rộng nhanh chóng phạm vi miêu tả để trong một thời gian ngắn, văn xuôi có thể nhanh chóng bám được vào những vùng đất nóng bỏng các chiến công và sự tích anh hùng Đồng thời gắn bó với quá trình mở rộng phạm vi miêu tả đó

là quá trình nâng cao dần sức khái quát, khả năng đúc kết, để từ những phác thảo, những ghi chép, những quan sát riêng lẻ, bộ phận, tiến lên xây dựng những bức tranh lớn, nắm bắt được đặc sắc riêng của cuộc chiến đấu từng vùng, đánh dấu những chuyển biến lớn trên mỗi giai đoạn Chưa bao giờ, hình ảnh cuộc sống lại thâm nhập vào văn xuôi với đầy đủ những đường nét nổi rõ như vậy.Đó là một cuộc chiến tranh với rất nhiều hy sinh, văn xuôi cũng không hề giấu giếm điều đó.Mô tả cuộc chiến đấu dữ dội của dân tộc, không chỉ có những hy sinh mất mát, văn xuôi còn đề cập đến bộ mặt của kẻ thù Qua đó khẳng định chủ nghĩa anh hùng cách mạng của con người Việt Nam trong thời đại đánh Mỹ, đặc biệt là hình ảnh con người trong sự đối mặt với mọi loại kẻ thù

Nếu chủ nghĩa anh hùng cách mạng là một trong những chủ đề lớn xuyên suốt trong văn xuôi những năm kháng chiến chống Mỹ, thì chiến đấu và sản xuất - Tổ quốc

và chủ nghĩa xã hội là nền tảng, cơ sở của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, đây cũng là một phần của bộ mặt cuộc sống được văn xuôi phản ánh Mặc dù chiến tranh diễn ra trên cả nước, nhưng công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội vẫn đang tiếp tục từng ngày, từng giờ và trên cơ sở nhận thức miền Bắc là hậu phương lớn, là căn cứ địa của cả nước

thì càng phải được xây dựng vững mạnh hơn bất cứ bao giờ Nắm vững phương châm vừa sản xuất vừa chiến đấu, sự gắn bó khăng khít giữa tình yêu đất nước và tình yêu chủ nghĩa xã hội chính là nguồn gốc tạo nên sức mạnh dù trong bom đạn vẫn giữ được niềm tin, ý chí vững vàng để đi đến thắng lợi cuối cùng Đây cũng là nhiệm vụ, yêu cầu đặt ra cho văn xuôi giai đoạn này là phải làm sáng tỏ được hiện thực miền Bắc vừa chiến đấu vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội Đâu chỉ có những chiến công của những người lính trực tiếp cầm súng chiến đấu nơi tuyến lửa, nơi trận địa, ở một bến phà hay một nhịp cầu nào đó…Mà ở đây, phạm vi mô tả được mở rộng để kịp thời phản ánh và

ca ngợi nồng nhiệt những chiến công của nhân dân trên khắp các vùng quê, ở mọi thời điểm Anh hùng không chỉ xuất hiện trong đấu tranh, trong cuộc đọ súng hay phút giáp mặt với kẻ thù mà trong cuộc sống đời thường chúng ta vẫn bắt gặp, đâu chỉ có một Tạ Thị Kiều từ vùng đất nóng bỏng Bến Tre, để sau đó lại có biết bao nhiêu Tạ Thị Kiều khác từ một góc phố, một vườn hoa Hay một Thái Văn A trên Cồn Cỏ, để tiếp theo sau đó là bao nhiêu Thái Văn A khác…Chưa bao giờ trong văn xuôi, chủ nghĩa anh hùng cách mạng lại nổi lên đậm nét với nhiều biểu hiện phong phú như vậy, nó làm thành dấu ấn nổi bật của một thời kỳ, như có sức hút mãnh liệt và lắm khi còn gắn bó với chất thơ, chất trữ tình làm say lòng người Và cố nhiên chất thơ chỉ có giá trị khi

nó không làm mờ đi mọi đường nét, góc cạnh của đời sống chiến đấu vốn lúc nào cũng khẩn trương, quyết liệt Cái chất thơ ở đây phải nói lên được chất anh hùng cũng như nâng tầm sử thi của đời sống, vốn luôn là nguyện vọng bức thiết của người viết Bên cạnh đó những khía cạnh mới mẻ của đời sống đang đòi hỏi được nêu ra trong một mối liên quan rằng buộc: Tiền tuyến và hậu phương, chiến đấu và sản xuất, cái chung và cái riêng, đất nước và gia đình, Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội… Từ sự gắn bó khăng khít giữa các mặt vốn là điểm mới của cuộc sống sẽ là cơ sở cho sự ra đời của không ít

sáng tác mà ở đó chân dung con người được soi chiếu dưới nhiều góc độ: Đó là Chuyện

nhà của Dương Thị Xuân Qúy, Gia đình những người đi xa của Đỗ Chu, Trong một gia đình của Vũ Cao… Sự gắn bó giữa sản xuất và chiến đấu, hình ảnh một cuộc sống

vừa là tiền tuyến vừa là hậu phương, câu chuyện bắn tàu bay Mỹ, bắt phi công… lồng vào câu chuyện làm ăn, củng cố hợp tác, cải tiến kĩ thuật, xây dựng cánh đồng năm tấn, mười tấn, với phân gio, hoa bèo… cùng trăm thứ việc bận rộn khác mà lại thú vị biết

bao Những công việc nông vụ vốn đã trở nên quen thuộc, gắn bó với nhà nông, nay đặt trong bối cảnh đất nước có chiến tranh thì lại mang một màu sắc khác.Nhân dân ta vừa cầm súng chiến đấu bảo vệ những thành quả đã đạt được vừa tay cuốc tay liềm lao động hăng say làm tròn trách nhiệm của hậu phương lớn.Mọi mặt của đời sống chiến đấu và sản xuất nền tảng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng đều được ghi lại trên không ít tác

phẩm của những cây bút từ lâu chuyên viết về đề tài nông thôn như Vụ mùa chưa gặt (1965), Vùng quê yên tĩnh (1974) của Nguyễn Kiên; Đất làng (1974) của Nguyễn Thị Ngọc Tú; Hương cau - hoa lim (1971) của Chu Văn…

Hướng về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội là nhằm nói cho được cái mới đang làm nên bộ mặt của đời sống thường ngày Do vậy, trong văn xuôi giai đoạn này tập trung đi vào phản ánh công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội như một nền tảng cơ bản của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Nhưng càng về sau chính bản thân những vấn

đề của chủ nghĩa xã hội với cuộc đấu tranh gay gắt giữa hai con đường, giữa cái mới

và cái cũ, với sự nghiệp công nghiệp hóa và hợp tác hóa, với quá trình tiến hành đồng thời ba cuộc cách mạng … sẽ dần dần có sức chi phối lớn, sẽ là nguồn cảm hứng lớn đối với không ít nhà văn, đem đến những thành công nhất định nhưng bên cạnh đó vẫn tồn tại một số hạn chế không đáng kể Đặc biệt ở mảng đề tài viết về nông thôn,chúng

ta thấy tinh thần xây dựng chủ nghĩa xã hội được phản ánh một cách sôi nổi và cụ thể

nhất Trong Mùa lạc của Nguyễn Khải viết những năm 1960, qua những nhân vật tích

cực như Lâm, Quang, Cừ, và nhất là những con người từng là nạn nhân của xã hội dưới những dạng khác nhau như bé Tâm, Đào, Thoa,… nhà văn cho thấy vấn đề đấu tranh cho một quan niệm đạo đức mới, cho một lối sống mới, lối sống vì lợi ích chung, mình

vì mọi người, phù hợp với yêu cầu của cách mạng xã hội chủ nghĩa Nhưng cuộc đấu tranh cho cái mới đó ngày càng gay go vất vả vì sự có mặt của những bóng đen, có thể

là những quan niệm, tư tưởng của xã hội cũ còn lẩn khuất trong đời cản trở quá trình

đi lên chủ nghĩa xã hội

Từ thời điểm 1960, sau cuộc Đồng khởi vĩ đại của nhân dân miền Nam và sự ra đời Mặt trận dân tộc Giải phóng miền Nam và trong thời điểm thiêng liêng như thế; thời điểm hình thành rất nhanh chóng một đội ngũ người viết ưu tú, gồm những người con tập kết ra Bắc theo Hiệp định Geneve về Đông Dương năm 1954, hoặc những

người ở lại miền Nam trong tư cách những người yêu nước - kháng chiến Tất cả đều sẵn sàng trở về chiến trường, trở lại với đội ngũ để trước hết làm một người lính “cùng xương thịt với nhân dân”, và sau đó, hoặc cùng lúc làm một người viết - chiến sĩ, để ghi lại cuộc chiến đấu của nhân dân Với đội ngũ người viết trong giai đoạn chống Mỹ, điều đáng lưu ý là tất cả họ đều đã có trải nghiệm trong chín năm chống Pháp (1945 -1954) và cũng đã có hơn năm năm góp sức xây dựng nền văn nghệ mới miền Bắc trong bối cảnh hòa bình (1954-1959) Từ các thành tựu trong kháng chiến chống Pháp và từ hoạt động sáng tác liên tục sau 1954, đã hình thành nhanh chóng một đội quân chủ lực của Văn học Giải phóng miền Nam, như Nguyễn Văn Bổng (Trần Hiếu Minh), Lê Khâm (Phan Tứ), Nguyên Ngọc (Nguyễn Trung Thành), Nguyễn Ngọc Tấn (Nguyễn Thi), Bùi Đức Ái (Anh Đức), Nguyễn Quang Sáng (Nguyễn Sáng), Trúc Hà (Nam Hà)….trong văn xuôi Và Viễn Phương, Giang Nam, Thanh Hải, Thu Bồn, Lê Anh Xuân…trong thơ Trở lại chiến trường, tất cả mọi người viết đều đã sẵn sàng chuẩn bị cho mình tư cách của một người lính, người công dân, người cán bộ để cùng sống, cùng chiến đấu, cùng đồng cam cộng khổ với nhân dân Có biết bao người đã hy sinh khi chưa kịp viết, hoặc khi mới chỉ bắt đầu viết được ít như Nguyễn Mỹ, Nguyễn Trọng Định, Dương Thị Xuân Quý, Chu Cẩm Phong…Dẫu cuộc chiến đấu rất khốc liệt, và dẫu thời gian không dài lắm, số lớn các nhà văn vào chiến trường đều viết được ngay

và viết nhanh, viết hay trên hiện thực nóng bỏng và in đậm dấu ấn thời sự Đó là Sống

như anh (1965) của Trần Đình Vân Là Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc, Rừng xà nu (1969), Đất Quảng (1971) của Nguyễn Trung Thành Là Gió vịnh Cam Ranh (1969) của Nam Hà Là Cửu Long cuộn sóng (1965), Rừng U Minh (1970) của

Trần Hiếu Minh Là Bức thư Cà Mau (1965), Hòn đất (1966), Đứa con của đất (1976)

của Anh Đức…Chỉ trên dưới mười năm đã tạo nên một cuộc ra quân rộn ràng, sôi nổi trên tất cả các binh chủng làm nên diện mạo hoành tráng của một nến văn học chiến đấu, thậm chí làm nên gương mặt chính của văn học Việt Nam trong thời đại chống

Mỹ Và để có được thành tựu như trên công đầu tiên có lẽ thuộc về đội ngũ nhà viết, bởi họ đã được chuẩn bị chu đáo cho hành trình nghề nghiệp của mình Trước hết đó

là lòng yêu nước - một lòng yêu nước gắn với ý chí quyết tâm không trở lại thân phận

nô lệ, dẫu dưới bất kì hình thức nào, và cả cái khát khao giành độc lập, thống nhất đất

nước Một lòng yêu nước gắn với viễn cảnh là chủ nghĩa xã hội đã được xây dựng bước đầu với biết bao ước vọng trên miền Bắc từ những năm 1960…Cùng với lòng yêu nước vốn là của cải tinh thần chung của đội ngũ, mỗi người viết vào chiến trường đều đã được trang bị về tri thức, về kỹ năng, về kinh nghiệm nghề nghiệp,….sau hơn mười năm hành trình cùng nhân dân, cùng cách mạng Không có vùng đất nào của miền Nam

- tiền tuyến lớn, nơi đâu cũng chịu những thử thách cao nhất trong đối mặt với kẻ thù,

mà không có mặt trên trang viết của một hay mấy thế hệ người viết từ sau năm 1954 Với Thanh Hải, Tô Nhuận Vĩ, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Xuân Thiều, Hồ Phương, Hữu Mai…ở chiến trường Trị Thiên, Đường 9-Nam Lào Với Phan Tứ, Nguyên Ngọc, Thu Bồn, Dương Hương Ly, Chu Cẩm Phong… ở chiến trường Liên khu Năm và Tây Nguyên Với Giang Nam, Nguyễn Chí Trung, Nguyễn Trọng Oánh, Triệu Bôn…ở khu Sáu và Đông Nam bộ Còn với Lý Văn Sâm, Trần Hiếu Minh, Nguyễn Thi, Anh Đức, Nguyễn Sáng, Lê Văn Thảo, Trang Thế Hy,

Lê Anh Xuân, Hoài Vũ…chọn dừng chân ở chiến trường vùng ven Sài Gòn và Nam

Bộ

Trong đội ngũ đông đảo và nhiều thế hệ ấy, văn xuôi những năm chống Mỹ ghi tên Nguyễn Thi bên cạnh những cây bút chủ lực của giai đoạn này Vốn là một người con đất Bắc, nhưng quá nửa cuộc đời Nguyễn Thi giành trọn cho miền Nam Cũng như bao thế hệ nhà văn khác cùng thời, nghe theo tiếng gọi của Đảng, của tiền tuyến lên đường nhập ngũ vào Nam chiến đấu, Nguyễn Thi chọn dừng chân ở chiến trường vùng ven Sài Gòn và Nam Bộ làm nơi sống, chiến đấu và viết Chính nơi đây đã cho ra đời biết bao tác phẩm đưa tên tuổi Nguyễn Thi vào đội ngũ nhà văn tiêu biểu nhất của văn xuôi chống Mỹ Bởi gần 40 năm sống và chiến đấu, người con gốc Bắc ấy, đã giành trọn trái tim, tình cảm của mình cho miền Nam thân yêu, đã từng hy sinh cả hạnh phúc

cá nhân của riêng mình cho mảnh đất nơi này đến tận những giây phút cuối cùng của cuộc đời vẫn ôm khẩu súng trên tay chiến đấu, trên lưng đeo cái bòng đựng bản thảo Những tác phẩm của Nguyễn thi đa phần còn ở dạng bản thảo, là những ghi chép tản mạn nhưng trong đó lại phản ánh được cái không khí sục sôi, hào hùng của cả một thời

kỳ chống Mỹ oanh liệt Phải là một người có biệt tài quan sát, khả năng cảm nhận tinh

tế, nắm bắt thực tế nhanh, đặc biệt là am hiểu cuộc sống, bản chất của con người nơi đây nên đọc văn của Nguyễn Thi chất Nam Bộ thấm sâu như được viết ra bởi một

người con sinh ra tại mảnh đất này vậy Từng lời ăn tiếng nói, tính cách, cả những thói quen sinh hoạt vốn dĩ đã trở thành đặc trưng riêng đều đi vào những trang văn một cách

tự nhiên Đó là hình ảnh của chị Út Tịch trong Người mẹ cầm súng, của Hạnh trong

Ước mơ của đất; ngay cả những đứa trẻ như Đực và Bỉnh trong Chuyện xóm tôi…Với

cây súng và cây bút trong tay, Nguyễn Thi đã hoàn thành nhiệm vụ một cách suất sắc Không khí cách mạng đâu chỉ có ở chiến trường, mặt trận, tiền tuyến mà ngay trong từng mái nhà, từng xóm nhỏ, trong tâm thức của mỗi người kể cả những đứa trẻ lúc nào cũng thường trực trong mình tinh thần sẵn sàng chiến đấu Hơn nữa, nhà văn còn khắc họa thành công bức chân dung con người mới trong thời đại mới, đặc biệt là hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ đảm việc nước, giỏi việc nhà Họ chính là bức tượng đài tôn vinh vẻ đẹp của người con gái Việt tồn tại mãi theo năm tháng Như vậy, với những thành công và đóng góp quan trọng Nguyễn Thi xứng đáng là một trong những nhà văn hàng đầu của văn xuôi chống Mỹ những năm 1960 - 1975

1.2 Chân dung nhà văn và phong cách nghệ thuật Nguyễn Thi

1.2.1 Chân dung nhà văn

Nguyễn Thi tên thật là Nguyễn Hoàng Ca,sinh ngày 15-5-1928, quê ở xã Quần Phương Thượng, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định Cha của Nguyễn Thi là ông Nguyễn Bội Quỳnh - một nhà giáo có tinh thần yêu nước, mẹ là bà Thành Thị Du một phụ nữ tài sắc lại có học Cuộc đời Nguyễn Thi sớm trải qua nhiều thăng trầm, bất hạnh Cuộc sống đầm ấm cùng gia đình không được bao lâu, lúc Nguyễn Thi lên 9 tuổi gia đình sa sút, cha qua đời, mẹ đi thêm bước nữa, từ đó cậu bé Nguyễn Hoàng Ca bắt đầu dấn thân vào những ngày tháng gian truân, lận đận

Mặc dù sinh ra ở đất Bắc nhưng lại sớm gắn bó với miền Nam Từ trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Hoàng Ca đã theo anh trai (con bà cả) vào miền Nam, 15 tuổi đã có mặt ở Sài Gòn, cũng chính ở miền đất này đã tạo điều kiện cho ông học hỏi nhiều thứ như học vẽ, học đàn, học ca, học sáng tác Và cũng chính nơi đây đã khơi nguồn cho ngòi bút của Nguyễn Thi Cũng như bao thanh niên thời ấy, Nguyễn Thi vốn có lòng yêu nước nên năm 17 tuổi ông tham gia cách mạng Với nhiệt huyết tuổi trẻ, Nguyễn Thi đã tích cực hoạt động và chọn cách mạng làm con đường “chân lí” của mình trong cuộc sống và cả trong văn chương Nguyễn Thi còn là đội viên đội cảm tử quân Nguyễn Bình với những trận đánh sôi nổi, dũng cảm của những ngày đầu kháng

chiến Năm 19 tuổi khi đã trải qua thực tiễn chiến đấu, đã rèn luyện cho mình về lý tưởng,

về mục đích sống và chiến đấu - Nguyễn Thi được chính thức kết nạp Đảng vào ngày 25-9-1947

Con người Nguyễn Thi tính tình nóng nảy, nhưng làm việc lại rất tập trung và cật lực Ông là một nhà văn cóý thức trách nhiệm rất cao đối với ngòi bút của mình.Nguyễn Thi bước đầu rèn luyện ngòi bút của mình bằng thói quen ghi chép Chính thói quen ấy đã tập cho Nguyễn Thi khả năng quan sát và ghi nhận, biết lắng nghe và biết nhìn vấn đề bằng nhiều góc độ khác nhau Nguyễn Thi vào nghề bằng bút danh

đầu tiên là Nguyễn Ngọc Tấn với tập thơ Hương đồng nội gồm 20 bài Tuy không mấy

thành công, và không gây tiếng vang lớn nhưng qua tập thơ, bạn đọc cũng đã có cái nhìn ban đầu về Nguyễn Ngọc Tấn, một nhà văn có tâm hồn trong sáng, có cái nhìn đôn hậu

Tập kết ra Bắc, sau một thời gian làm cán bộ tuyên huấn ở tiểu đoàn 302 rồi trợ

lý văn nghệ Sư đoàn 330, đến tháng 12 năm 1956, Nguyễn Ngọc Tấn được điều về Tạp

chí Văn nghệ quân đội, cơ quan tập hợp và đào tạo các nhà văn mặc áo lính cho đến

ngày nay Trong thời gian này Nguyễn Ngọc Tấn dành nhiều thời gian cho việc làm báo, đi thực tế đến các cơ sở, đơn vị vừa mới được xây dựng trong bước đầu miền Bắc

đi lên chủ nghĩa xã hội Thời kỳ này ông rất vất vả, vừa học tập,vừa công tác, vừa viết

văn Tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Ngọc Tấn ở miền Bắc là hai tập truyện ngắn Trăng

sáng (1960) và Đôi bạn (1962); mỗi tập gồm 7 truyện Tuy chưa thật sự gặt hái được

thành công to lớn nhưng với những trang viết ban đầu ấy, Nguyễn Ngọc Tấn đã làm nên những dấu hiệu tốt đẹp của một tài năng đầy triển vọng, là những nét cơ bản để định hình cho một phong cách nghệ thuật vừa hiện thực đến chân thực nhưng cũng vừa giàu chất trữ tình lãng mạn Cũng chính phong cách ấy đã làm cho tác phẩm Nguyễn Ngọc Tấn có sức hấp dẫn, thuyết phục riêng đối với người đọc Không có cái sắc sảo trong đối thoại, sự rạch ròi trong phân tích tâm lí của Nguyễn Khải, cũng không có cái hào hùng của Nguyên Ngọc nhưng ngược lại Nguyễn Ngọc Tấn chiếm ưu thế với giọng điệu tâm tình trong đối thoại, trong nội tâm, trong cả lời kể

Tháng 5-1962, Nguyễn Ngọc Tấn xung phong vào Nam để lại đứa con trai mới sinh sáu tháng để trở về với chiến trường quen thuộc Mảnh đất miền Nam thân thương

đã nuôi dưỡng tâm hồn Nguyễn Ngọc Tấn thành người lính và người nghệ sĩ Trở lại

miền Nam lúc này Nguyễn Ngọc Tấn là thành viên tích cực của lực lượng Văn

NghệQuân giải phóng Nhà văn sẵn sàng và tận tụylàm mọi việc mà cuộc sống và chiến

đấu đang yêu cầu, đang đặt ra: “Ở chiến trường là phải làm liền, không viết nhanh thì việc mới người mới ào tới, chuyện sự vụ chồng chất, cuối cùng tất cả sẽ mãi mãi chỉ là những dự định” Hai năm đầu trở lại miền Nam hầu như Nguyễn Ngọc Tấn không sáng tác mà tập trung vào công tác cách mạng, có lẽ đây là thời gian nhà văn chững lại chuẩn

bị cho giai đoạn sáng tác mới, như con tằm đang giai đoạn cuốn mình trong kén để chuẩn bị nhả ra những sợi tơ lóng lánh cho đời, Nguyễn Ngọc Tấn bắt đầu cho giai đoạn sáng tác mới này bằng bút danh mới - Nguyễn Thi (bút danh là tên của đứa con traitrong xa cách của nhà văn) Về lại Nam Bộ với tư cách là một nhà văn chuyên nghiệp, những trang viết của Nguyễn Thi trở nên có ý nghĩa hơn, trưởng thành hơn.Với hoài vọng sẽ viết thật nhiều, viết thật hay, thật có ý nghĩa, Nguyễn Thi đã bắt đầu bằng thể ký, một thể loại có sức phản ánh nhanh nhạy hiện thực, bắt kịp sự sống đang trôi chảy từng ngày từng giờ trong cuộc chiến đấu ở miền Nam Nguyễn Thi viết về những anh hùng

và chiến sĩ thi đua trong Đại hội anh hùng như: Nguyễn Thị Út, Nguyễn Thị Hạnh, Phạm

Văn Cội…cùng một số truyện ngắn khác Phần lớn những sáng tác này được tập hợp in

trong tập Truyện và ký Nguyễn Thi (Nhà xuất bản Giải Phóng xuất bản năm 1969), đó là

những trang viết hết sức đặc sắc về Nam Bộ của nhà văn và là một trong những thành tựu

xuất sắc của nền Văn học Giải phóng miền Nam Truyện và ký Nguyễn Thi gồm 11 tác

phẩm trong đó có: 4 truyện ngắn, 1 tiểu thuyết, 2 ký, 1 ghi chép và 3 tùy bút Ông tham gia Tổng tấn công Mậu Thân (đợt 2) và hy sinh trên đường Minh Phụng thành phố Sài Gòn ngày 24 tháng 5 năm 1968 khi mới tròn 40 tuổi

1.2.2 Phong cách nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật Nguyễn Thi mang đặc điểm chung của những nghệ sĩ chiến sĩ trong thời kỳ chống Mỹ Nhắc đến Nguyễn Thi, người ta không quên nhắc đến một nhà văn đã sống, chiến đấu và sáng tác như một người chiến sĩ-nghệ sĩ.Vì thế ở ông luôn có sự hài hòa tuyệt vời giữa sống -chiến đấu-sáng tác Khuynh hướng sử thi ảnh hưởng quyết định, tạo nên nét gần gũi giữa phong cách Nguyễn Thi với phong cách

-thời đại Nguyễn Thi đã từng tuyên bố: “Trước khi trở thành nhà văn, tôi đã là người

lính, nếu gặp lúc gay go tôi có thể cho cây bút vào túi áo, tay cầm súng và bóp cò Tôi cần cái không khí của chiến dịch, những cái mà mắt tôi nhìn được, tai tôi nghe được Trước sự kiện lịch sử trọng đại như thế này, nhà văn không thể đứng ngoài mà ngó…”

Nguyễn Thi đến với văn học không chỉ bằng niềm say mê nghệ thuật, bằng một tài năng đã trải qua sự tôi luyện mà Nguyễn Thi còn đến với văn chương một cách tự nguyện, bằng mồ hôi nước mắt và cả trái tim mình Trong tác phẩm Nguyễn Thi ta bắt gặp một thái độ dứt khoát, lập trường tư tưởng vững vàng Với Nguyễn Thi cả văn học

và cách mạng đều có chung một mục đích là vì nhân dân, vì Tổ quốc Sắc thái đặc biệt trong phong cách Nguyễn Thi còn là sự hài hòa giữa nhiều mặt đối lập trong nội dung

và cả hình thức nghệ thuật Trang văn Nguyễn Thi luôn có sự cân đối, phù hợp giữa chất thơ trong sáng trữ tình và một hiện thực nóng bỏng, có tính sử thi Đọc văn Nguyễn Thi ta hay bắt gặp những đoạn văn đầy chất thơ và nhiều lời so sánh, ví von mang đậm

chất Nam Bộ mộc mạc đến chân thành: “Chú thường ví chuyện gia đình ta nó cũng dài

như sông, để rồi chú sẽ cho mỗi người một khúc mà ghi vào đó Chú kể chuyện con sông nào ở nước ta cũng đẹp, lắm nước bạc, nhiều phù sa, vườn ruộng mát mẻ cũng sinh ra từ đó, lòng tốt con người cũng sinh ra từ đó Trăm sông đổ về một biển, con sông của gia đình ta cũng chảy về biển, mà biển thì rộng lắm, chị em Việt lớn lên rồi

sẽ biết, rộng bằng cả nước ta và ra ngoài cả nước ta”(Những đứa con trong gia đình)

Đó còn là sự hài hòa giữa hình thức bên ngoài ngắn gọn với nội dung bên trong phong phú dồi dào Truyện và ký của Nguyễn Thi ngắn gọn về diễn biến, về số trang nhưng

đa dạng trong việc xây dựng tính cách nhân vật Mỗi nhân vật là một cá tính riêng, sinh động, không ai giống ai Cũng là bé con, nhưng Đực, Bỉnh và mấy đứa con chị Út Tịch không em nào giống em nào, cũng là nữ du kích trong một tiểu đội mà các o Ngọt, o Thơm, o Mận, mỗi người một vẻ Những nhân vật chính ở những truyện khác nhau đều khác nhau tuy cùng một phẩm chất anh hùng Chị Út Tịch khác chị Tư và không giống chị Hạnh

Cũng như Nam Cao tâm niệm“Sống đã, rồi hãy viết”, Nguyễn Thi đi nhiều nơi, sống trong nhiều hoàn cảnh và tập thích nghi với mọi thứ, nhà văn đã viết bằng tất cả vốn sống của mình,vì thế những tác phẩm Nguyễn Thi luôn đi sâu, đi sát vào từng ngõ ngách tâm hồn, con người và cả quê hương Nam Bộ Nguyễn Thi không chỉ khắc họa

thành công bức tranh nông thôn Nam Bộ sinh động, chân thực đến bất ngờ Mà cả ngôn ngữ cũng được nhà văn lựa chọn, chắt lọc tinh tế tạo nên câu văn giàu chất tạo hình mang đậm phong vị Nam Bộ như những gì mà nhân vật chú Năm ghi lại trong cuốn sổ

gia đình của chị em Việt: “Thím Năm bơi xuồng đi rọc lá chuối bị ca-nông Mỏ Cày

bắn bể xuồng chết còn mặc cái quần mới, trong túi còn hai đồng bạc… Ông nội nghe súng nổ, sợ bò đứt dây ra nắm giàm bò, lính Tổng Phòng vào nói: “mày là du kích!” rồi bắn giữa bụng ông nội, giỗ nhằm ngày…” (Những đứa con trong gia đình); hay

cách so sánh mang nhiều hình tượng “Cái việc sửa lại hầm nó cũng gấp như rượt bò

ăn mạ vậy” (Chuyện xóm tôi)

Nguyễn Thi có sở trường về phân tích tâm lý, nội tâm nhân vật Mỗi nhân vật trong tác phẩm của ông mang một thế giới nội tâm mênh mông, hấp dẫn người đọc Tính cách nhân vật được Nguyễn Thi khắc họa phong phú khi được đặt trong nhiều mối quan hệ phức tạp giữa địch và ta, bạn bè, làng xóm, vợ chồng, mẹ con… Nhân vật của Nguyễn Thi cho ta cảm giác gần gũi thân thuộc như đã từng bắt gặp từ cuộc sống hằng ngày Nguyễn Thi đã sống, chiến đấu và sáng tác như một người chiến sĩ-nghệ sĩ

1.3 Nhân vật và thế giới nhân vật trong văn học

1.3.1 Khái niệm nhân vật

Nếu coi hiện thực là đối tượng chung của văn học, bao gồm toàn bộ thế giới khách quan, từ thiên nhiên xã hội đến con người thì hiện thực thiết yếu nhất đối với sáng tạo văn học chính là con người với tất cả ngoại hình và nội tâm, tâm lý và số phận trên mọi sắc thái đa dạng và phức tạp

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, có viết: “Nhân vật văn học là một thuật ngữ

chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn

là các nhân vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người…[1, tr241]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Trần Đình Sử: “Nhân vật văn học là những

con người cụ thể được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó

là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thúc Sinh, Kim Trọng…Đó là những nhân vật không có tên như thằng bán tơ, một mụ nào đó trong truyện Kiều…Đó là những

con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh,

ma quỷ, những con vật mang đặc điểm và tính cách con người…” [11, tr.115]

Còn theo Giáo sư Phương Lựu tác giả cuốn Giáo trình lý luận văn học thì nhân

vật văn học được quan niệm với phạm vi rộng hơn Nhân vật có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử thường thấy trong tác phẩm tự sự, kịch như: nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao, nhân vật Nguyệt

trong Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, nhân vật Trương Phi, Lưu Bị, Quan Vân Trường trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung…Hay có khi nhân

vật cũng có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ,

cảm nhận như nhân vật trữ tình, trong thơ trữ tình như nhân vật “tôi” trong bài thơ Vội

vàng của Xuân Diệu; hoặc chỉ hiện ra thấp thoáng trong tác phẩm như hình ảnh người

câu cá trong bài thơ Thu điếu của Nguyễn Khuyến [20, tr.277]

Tìm hiểu nhân vật văn học cũng cần lưu ý rằng: “Nhân vật trong văn học là một

hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…” Vẫn biết rằng nhà văn thường xây dựng

nhân vật từ những nguyên mẫu ngoài đời, có khi là những điển hình xã hội mà ai cũng

biết đến Ví dụ như: nhân vật Núp trong Đất nước đứng lên, Chị Tư Hậu trong Một

truyện chép ở bệnh viện….Song không phải nhà văn cứ bê nguyên mẫu ngoài đời ấy

vào trong tác phẩm mình, mà bằng trí tưởng tượng phong phú và tài năng của nghệ sĩ, các nguyên mẫu đã được nhà văn “nhào nặn” trở thành nhân vật văn học, phục vụ cho

ý đồ sáng tạo của mình và mang phong cách riêng của mình Đúng như cách nói của

văn hào M.Gorki: “Hiện thực cuộc sống là chất quặng thô, người nghệ sĩ phải sàng lọc

sáng tạo, tôi luyện chất quặng thô đó thành chất thép sáng ngời Chất thép đó chính là nhân vật văn học Do đó không được hiểu nhân vật văn học như con người thật, yêu mến và phán xét nó như những kẻ ngoài đời”

Tóm lại: Nhân vật văn học là một hình tượng nghệ thuật do nhà văn sáng tạo nên bằng tài nghệ của mình Nhân vật văn học rất phong phú, nó có thể là loài vật, đồ

vật… Nhưng chủ yếu vẫn là con người Sự thể hiện nhân vật cũng ở những hình thức

đa dạng Dù nhân vật là thế giới loài người hay loài vật, được mô tả đầy đặn hoặc chỉ một góc cạnh nhưng mỗi nhân vật đều có vai trò rất quan trọng trong sáng tác của nhà văn, nó làm nên linh hồn của tác phẩm văn học

1.3.2 Thế giới nhân vật

Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn và có sức sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của nhân vật, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội và gia đình…Thế giới nhân vật vì thế có phạm vi bao quát rộng hơn hình tượng nhân vật Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả đều xây dựng cho mình một thế giới nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân, phong cách riêng của mình Chẳng hạn đến với sáng tác của nhà văn Nam Cao, thế giới nhân vật của ông chủ yếu đề cập đến số phận những người nông dân nghèo và người tri thức tiểu tư sản Qua đó thấy được bi kịch cuộc đời đến với số phận những người nông dân nghèo khổ, thấp cổ bé họng, và niềm thương cảm của nhà văn với số phận bạc bẽo ấy, đồng thời nhà văn cũng cất tiếng nói lên án,

tố cáo thực trạng xã hội thực dân nửa phong kiến đang đày đọa con người Riêng với Nguyễn Thi, trong sự nghiệp sáng tác của mình, đã xây dựng được một hệ thống thế giới nhân vật phong phú, đa dạng từ những người lính, người phụ nữ, cho đến cụ già, trẻ nhỏ Nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Thi là những đại diện tiêu biểu cho cả một tập thể anh hùng mang những phẩm chất tốt đẹp của lý tưởng cách mạng Qua thế giới nhân vật, người đọc nhận ra những chiêm nghiệm của tác giả về cuộc sống, về con người Đối với Nguyễn Thi, thế giới nhân vật phản ánh trung thành, rõ nét quan điểm

tư tưởng nghệ thuật về hiện thực và con người của tác giả

1.3.3 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học không thể không có nhân vật Bởi nhân vật là linh hồn của tác phẩm, là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện nhận thức về con người cũng như những quy luật về cuộc sống Thực tế đã chứng minh rằng một tác phẩm văn chương được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu,có sức sống lâu bền khi tác phẩm ấy khắc họa rõ nét, chân thực, sinh động hình tượng các nhân vật trong tác phẩm Có lẽ vì vậy mà người đọc không dễ gì quên được hình ảnh một nàng Kiều, một chị Dậu, một Chí Phèo….bởi họ đã trở thành những điển hình bất hủ trong văn học Vì vậy, nhân vật có vai trò quan trọng trong việc tạo nên sức sống lâu bền cho một tác phẩm văn học

Nhân vật trong tác phẩm văn học là sản phẩm sáng tạo, là kết quả của quá trình khám phá, chiêm nghiệm Cũng bởi vậy mà nó mang dấu ấn của cá nhân sáng tạo ra

nó Khi dấu ấn ấy được lặp đi lặp lại nhiều lần trong nhiều sáng tác của nhà văn, sẽ dần dần hình thành nên phong cách nghệ thuật và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn ấy.Bởi

vậy giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã khẳng định: “Trong thế giới nghệ thuật của nhà

văn thường có một hình tượng tâm huyết cứ trở đi trở lại nhiều lần như là một “ám ảnh” đối với nhà văn Những hình tượng như thế càng có tính phổ biến bao nhiêu, càng có ý nghĩa tư tưởng sâu sắc và cơ bản bấy nhiêu”.[22] Như vậy, nhân vật chính

là căn cứ quan trọng giúp người đọc có thể hiểu được phong cách nghệ thuật và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, điều này đặc biệt có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu tác phẩm cũng như tác gia văn học

Các nhà văn lớn bao giờ cũng tạo cho mình một thế giới nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân Chẳng hạn đến với thế giới nhân vật của nhà văn Nguyễn Tuân là những nho sĩ cuối mùa, những đào hát, họa sĩ…rất mực tài hoa, có thiên lương trong sáng, sống ngông nghênh, kiêu bạc Đó là ông Nghè, ông Cử, ông Huấn Cao trong

Vang bóng một thời Ông Thông Phu, cô Đào Tâm trong Chiếc lư đồng mắt cua hay

là anh chàng Hổ chữa xe đạp trong Hai tấm vé số chơi đàn cải lương nổi tiếng…Qua

những nhân vật tài hoa tài tử, có thiên lương trong sáng, sống ngông nghênh khinh bạc trước cuộc đời, không chịu hòa mình vào môi trường sống tầm thường, phàm tục luôn săn tìm cái đẹp ở quá khứ “vang bóng một thời” chúng ta còn thêm phần hiểu được tư tưởng nghệ thuật của nhà văn đó chính là tinh thần yêu nước, tinh thần ấy bộc lộ ở thái

độ bất hòa, bất mãn với xã hội thực dân, ở chỗ ca ngợi vẻ đẹp tinh vi độc đáo đầy tự

hào của những giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc Đến với thế giới nhân vật của Thạch Lam phần lớn là những con người ở địa vị thấp bé, có cuộc sống nghèo khổ, vất

vả, thường có đời sống thường nhật đơn điệu, nhàm chán (những người công chức nhỏ, người buôn bán vặt vãnh, làm thuê, ở mướn) Nghèo khổ về vật chất đã đành, song nhiều nhân vật của Thạch Lam còn bị đày đọa về mặt tinh thần Qua hệ thống nhân vật, chúng ta có thể hiểu được tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Đó là tấm lòng luôn hướng

về những người nghèo khổ với một niềm cảm thông sâu sắc, niềm thương cảm trân trọng ở tâm hồn những con người nhỏ bé, thầm lặng, đồng thời qua đó thể hiện một chủ nghĩa nhân đạo thống thiết mang phong cách riêng của Thạch Lam.Còn với Vũ Trọng Phụng - nhà văn bậc thầy của nghệ thuật trào phúng lại sáng tạo trong thế giới nghệ thuật của mình một loạt những nhân vật phản diện, tàn bạo, dâm ô, đểu cáng Chính hệ thống nhân vật phản diện này giúp cho người đọc hiểu được tư tưởng nghệ thuật của nhà văn đó là niềm phẫn uất với xã hội thực dân, tư sản tàn ác, lố bịch, đểu giả, thối nát

Như vậy, nhân vật văn học thể hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định, là nơi để nhà văn gửi gắm, kí thác những tâm tư, ước vọng cùng những vấn đề triết lí nhân sinh Qua hệ thống nhân vật, người đọc thấy được tư tưởng nghệ thuật và phong cách nghệ thuật của nhà văn Cùng nói về con người miền Nam anh hùng trong những năm tháng chống Mỹ, những sáng tác của Anh Đức, nhân vật nào cũng có sự gắn bó khăng khít với quê hương, xóm làng, nhân vật có cách biểu hiện lòng căm thù giặc sâu sắc, mang sắc thái Việt Nam đậm nét Riêng Nguyễn Trung Thành lại gắn mình với mảnh đất Tây Nguyên Cũng từ đây nhà văn xây dựng thành công một tập thể nhân vật anh hùng mang trong mình những phẩm chất kiên cường, bất khuất, gan dạ, bản lĩnh, gan góc và có ý chí quyết tâm cao Họ là những đại diện tiêu biểu của vùng đất Tây Nguyên giàu truyền thống lịch sử đấu tranh Nguyễn Thi với một phong cách riêng đã thể hiện những quan niệm nghệ thuật về con người qua một thế giới nhân vật độc đáo

1.3.4 Phân loại nhân vật văn học

Thế giới nhân vật đa dạng, phong phú với nhiều phương diện loại hình Dựa vào

ý kiến của các tác giả trong cuốn Lý luận văn học năm 2002- Nxb Giáo dục, chúng ta

tiến hành tìm hiểu, phân loại nhân vật ở những khía cạnh sau đây: Kết cấu, ý thức hệ

và cấu trúc

Dựa vào vai trò của nhân vật trong việc tổ chức tác phẩm ta có: Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm Có sự phân chia như vậy là vì tác phẩm văn học thường có nhiều nhân vật, đặc biệt là các tác phẩm tự sự và kịch

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủ chốt trong tác phẩm, xuất hiện nhiều lần, giữ vị trí quan trọng của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện Đó là con người liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm Bởi vậy nhân vật này thường được nhà văn tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình, nội tâm, quá trình phát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêu lên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản trong tác phẩm và từ đó giải quyết vấn đề, bộc lộ cảm hứng tư tưởng

và tình điệu thẩm mĩ.Nhân vật chính có thể có nhiều hoặc ít tùy theo dung lượng hiện

thực và những vấn đề đặt ra trong tác phẩm Nhân vật chính của Truyện Kiều là Thúy

Kiều, Kim Trọng, Thúc Sinh, Hoạn Thư, Từ Hải, Tú Bà, Hồ Tôn Hiến Ở tác phẩm lớn

có nhiều tuyến truyện, số lượng nhân vật đông thì nhân vật chính cũng nhiều hơn

Chẳng hạn tác phẩm Thủy Hử có tới 400 nhân vật, 108 vị anh hùng, số lượng nhân vật

chính lên đến hàng chục

Nhân vật phụ mang các tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phù trợ bổ sung nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác

tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh Nhân vật Mai, Dít trong Rừng

xà nu tuy chỉ là nhân vật phụ nhưng cũng được nhà văn khắc họa ở tính cách gan góc,

kiên cường, siêng năng học hỏi Có những nhân vật phụ hàm chứa tư tưởng của tác phẩm

Chẳng hạn trong tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân, nhân vật bà cụ Tứ là nhân vật phụ đã

góp phần đáng kể thể hiện tư tưởng nhân đạo của tác phẩm, khẳng định niềm tin của nhà văn vào khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc mãnh liệt của con người Dù hoàn cảnh

có tuyệt vọng bi thảm đến đâu, thì con người vẫn luôn hướng về nơi có ánh sáng của niềm tin, của hy vọng ở một tương lai sáng hơn

Nhân vật trung tâm là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tác phẩm, là nơi thể

hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm Đó là Thúy Kiều trong Truyện Kiều, là Giăng Van Giăng trong Những người khốn khổ… Với những tác phẩm lớn có nhiều tuyến nhân

vật, có thể có một số tuyến nhân vật trung tâm ngang hàng nhau Chẳng hạn, trong tiểu

thuyết Chiến tranh và hòa bình có các nhân vật trung tâm là: Natasa, Andray, Pie,

Xonia, Maria Việc xác định được nhân vật trung tâm có ý nghĩa quan trọng, vì nhờ đó

mà ta có thể hiểu được vấn đề cơ bản, cốt lõi của tác phẩm

Xét về phương diện tư tưởng, về quan hệ đối với tư tưởng, các nhân vật lại có thể chia ra làm nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Theo lẽ đó nhân vật chính diện là nhân vật thể hiện những giá trị tinh thần, những phẩm chất đẹp đẽ, những hành vi cao cả của con người được nhà văn miêu tả, khẳng định, đề cao trong tác phẩm theo một quan điểm tư tưởng, một lý tưởng xã hội thẩm mỹ nhất định Ví dụ: nhân vật chị Sứ và những

đồng chí của chị trong tiểu thuyết Hòn đất của Anh Đức Hay trong truyện ngắn Rừng

xà nu, nhân vật chính diện ở đây là T’nu, cụ Mết, Dít, Mai…

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án, được nhà văn miêu tả trong tác phẩm với thái độ phủ

định, giễu nhại Đó là đại diện Hiếm, cảnh sát Âu, Ba Sồi, Hai Mật trong Ở xã Trung

Nghĩa của Nguyễn Thi, thằng Xăm trong Hòn đất của Anh Đức…

Dựa vào phương thức xây dựng nhân vật ta có: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng Nhân vật chức năng là loại nhân vật không có đời sống nội tâm, các phẩm chất đặc điểm nhân vật cố định, không thay đổi từ đầu đến cuối, sự tồn tại và hoạt động của nó chỉ nhằm thực hiện một số chức năng nhất định Hạt nhân của loại nhân vật này là các vai trò, chức năng mà chúng thực hiện trong truyện và trong việc phản ánh đời sống, do đặc điểm đó mà chúng dễ dàng trở thành cái tượng trưng trong đời sống tinh thần và được hình thức hóa trong sáng tác

Nhân vật loại hình là loại nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội, đạo đức của một loại người nhất định, của một thời Đó là nhân vật nhằm khái quát cái chung về loại của các tính cách và nhờ vậy mà nó được gọi là điển hình Chẳng hạn

nhân vật Trương Phi trong Tam quốc diễn nghĩa thể hiện tập trung cho tính nóng nảy,

Tào Tháo lại đa nghi…Hạt nhân của loại nhân vật này bao giờ cũng là một số phẩm chất loại biệt về mặt xã hội được nêu bật hơn hẳn các tính cách khác

Nhân vật tính cách là một kiểu nhân vật phức tạp Trong nhân vật tính cách, cái quan trọng không chỉ là đặc điểm, thuộc tính xã hội mà người ta có thể liệt kê ra được Nhân vật tính cách thường có những mâu thuẫn nội tại, những nghịch lý, những chuyển

hóa và chính vì vậy tính cách thường có quá trình tự phát triển và nhân vật không đồng

nhất đơn giản là chính nó Nhân vật Hộ trong Đời thừa của Nam Cao là một nhân vật

tính cách Vốn là kẻ có tâm, có tài, Hộ say mê văn chương đến độ coi văn chương là lí tưởng, là lẽ sống Thế nhưng khổ thay cho Hộ, anh không thể biến ước mơ thành hiện thực vì những lo lắng liên miên về vật chất, những bận rộn tẹp nhẹp vô nghĩa lí của đời sống cơm áo hằng ngày mà anh phải lo cho gia đình đã choán hết tâm trí, thời gian của

Hộ Chưa hết, Hộ còn rơi vào một bi kịch thứ hai cũng không kém phần đau đớn Đó

là bi kịch của con người coi tình thương là nguyên tắc sống cao nhất, sẵn sàng hi sinh tất cả cho tình thương nhưng lại phải sống tàn nhẫn, thô bạo với vợ con, chà đạp lên nguyên tắc sống do mình đặt ra.Nhưng vốn nhân hậu, anh không thể chấp nhận sự tàn nhẫn Anh đã hi sinh nghệ thuật để giữ lấy tình thương Phải từ bỏ hoài bão lớn, anh

âm thầm đau khổ, u uất, day dứt, nhất là khi gặp lại các bạn văn chương Hộ thực sự lâm vào bế tắc Không một chút tươi sáng dành cho số phận anh

Nhân vật tư tưởng là một kiểu nhân vật mà trong đó hạt nhân cấu trúc của nó là

một tư tưởng, một ý thức Nhân vật người điên trong Nhật ký người điên của Lỗ Tấn

là nhân vật tư tưởng Đó là hiện thân cho tư tưởng lên án lễ giáo “đạo đức nhân nghĩa”,

“ăn thịt người” của phong kiến Trung cổ Nhân vật tư tưởng trong văn học cổ và lãng mạn mang tính chất tượng trưng, trong chủ nghĩa hiện thực lại kết hợp mật thiết với các yếu tố tính cách hoặc loại hình Trong sáng tác loại nhân vật này dễ rơi vào công thức, minh họa

Cũng như bao nghệ sĩ khác, nhà văn Nguyễn Thi đã xây dựng trong các tác phẩm của mình một thế giới nhân vật đa dạng phong phú.Nhân vật trong những sáng tác của Nguyễn Thi cũng được nhà văn xây dựng như những phương tiện để phản ánh hiện thực cuộc sống, để gửi gắm tư tưởng, quan điểm nghệ thuật Bởi vậy việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi sẽ giúp người đọc có thêm những hiểu biết về hiện thực cuộc sống và tính cách con người miền Nam trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, đồng thời hiểu biết được tư tưởng nghệ thuật của nhà văn - chiến sĩ Nguyễn Thi

Tiểu kết

Như vậy thông qua việc tìm hiểu khái quát về tình hình văn học Việt Nam những năm chống Mỹ, ta thấy được vai trò, trách nhiệm của văn học trong việc phản ánh hiện thực lịch sử Cả một thời kỳ đấu tranh gian khổ giành độc lập dân tộc, với biết bao nhiêu biến cố, sự kiện có cả những mất mát, đau thương, cả những chiến công vang dội, những tấm gương anh hùng đã đi vào văn học một cách tự nhiên như thế.Văn học như một tấm gương phản chiếu, soi sáng cả thời kì mà khó có một ngành nghệ thuật nào có đủ sức khái quát trên phạm vi rộng như vậy Giá trị lịch sử, giá trị nhân văn, giá trị giáo dục thấm đượm trong từng tác phẩm có sức lưu truyền rộng lớn, vang vọng mãi theo năm tháng Trong thời buổi, giai đoạn đó có một nhà văn chiến sĩ mặc dù tuổi đời

để viết và chiến đấu không nhiều, chỉ gần 40 năm nhưng đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Ngọc Tấn cũng đủ để chúng ta có thêm những hiểu biết

để càng thêm trân trọng, tự hào và học tập tấm gương người chiến sĩ ấy Không chỉ vậy, những kiến thức về khái niệm nhân vật, cũng như tiêu chí phân loại nhân vật cũng góp phần quan trọng trong việc tiếp nhận, tìm hiểu những tác phẩm được viết trong giai đoạn này, đặc biệt phải kể đến thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi - đại diện tiêu biểu cho đội ngũ nhà văn những năm tháng chống Mỹ cứu nước

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN THI

NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi là bức tranh chân thực của chiến tranh nhân dân thần kỳ

2.1.1 Bức chân dung của cả một tập thể anh hùng

Là một nhà văn chiến sĩ cách mạng đứng vững trên vị trí một người Việt Nam yêu nước chân chính, Nguyễn Thi đã đem toàn bộ cuộc đời mình đặt vào cuộc chiến đấu giải phóng, cùng vui, cùng buồn, yêu ghét với nỗi niềm chung của đồng bào, đồng chí Ông sống gắn liền với mồ hôi, xương máu, với nhân dân, nhất là với bộ đội và người nông dân Nguyễn Thi đã xây dựng thành công nhân vật chính diện của mình là những con người cách mạng mang phẩm chất khí phách anh hùng Anh hùng trong tác phẩm Nguyễn Thi là những con người dung dị,bình thường trong cuộc sống Ở đó là

cả một thế giới trẻ con, là những cán bộ chiến sĩ, là những người mẹ, người chị, những ông bà nội ngoại, những chú, những cô nghe như rất thân thuộc với mỗi chúng ta vậy

Viết về chiến tranh, viết về miền Nam và về người lính đã có hàng trăm, hàng nghìn người đã viết và đang viết Với cảm hứng hào sảng, mang đậm màu sắc sử thi anh hùng ca lãng mạn thật không khó khi nói hình tượng người chiến sĩ là một trong những hình tượng đẹp nhất, rực rỡ nhất, có sức lay động nhất mà văn xuôi đã xây dựng được Cũng trên tinh thần đó, hình tượng người lính đi vào trong văn xuôi Nguyễn Thi trở thành hình tượng trung tâm với vẻ đẹp của một tâm hồn trẻ trung, hóm hỉnh, tinh thần lạc quan, đậm chất lính Họ biết tạo ra niềm vui từ những khó khăn, gian khổ; ngang tàng trong cách nhìn những thiếu thốn, hiểm nguy

Ở truyện ngắn Làm việc, ta gặp Cần, một tiểu đội trưởng bộ binh, đúng như cái

tên gọi của mình, anh rất chăm chỉ học làm giáo án, làm động tác, làm chỉ huy, rất có

ý thức trách nhiệm và cầu tiến Rồi các chiến sĩ: Hân chín chắn; Đường sôi nổi; Vẽ xốc xác Họ là những đại diện cho những mẫu người trẻ măng chỉ với độ tuổi hăm năm, hăm sáu, luôn hài lòng về cuộc đời nên rất dễ yêu mình và yêu tất cả chung quanh, yêu

ánh “nắng chiếu trong mắt bò óng ánh” và “khi xung phong quê hương cùng đi

theo”[40, tr.53-54] Những người lính trẻ trung đó mang vào trong trận chiến cả cái nét

đáng yêu đúng như độ tuổi của mình, đó là chiến sĩ Đường mới chỉ mười chín tuổi với

niềm đam mê đá bóng thì không ai bằng “trên thế gian này, nhất quả bóng rồi tới

đường, không một cái gì có thể chen được vào giữa Hở ra là đá, đá với Vẽ, rồi đá một mình” Cả khung cảnh sinh hoạt bình thường của một đơn vị bình thường giữa miền

quê dã ngoại, dưới trời thu êm đẹp đều được ngòi bút Nguyễn Thi tái hiện lại một cách chân thực nhất Có người tiếp thu cái mới chậm nhưng trong hành động lại nhanh nhẹn, hăng hái Có kẻ hẹp hòi đôi chút, người kia chừng mực hơn, nhưng tất cả đều học tập chăm chỉ, giữ gìn kỉ luật, thương yêu nhau như anh em một nhà

Khắc họa hình tượng của người lính, ngòi bút của Nguyễn Thi lại dịch chuyển

sang một hướng tiếp cận mới, đối tượng mới là những anh nuôi quân Ở truyện ngắn Lao

động vinh quang là hình ảnh của một tổ anh nuôi trong phong trào pháo thủ toàn

năng.Trong câu chuyện được kể, Hàm là người lớn tuổi nhất được giao nhiệm vụ làm anh nuôi chăm lo từng bữa cơm cho anh em trong đại đội Anh nuôi quân rất giỏi Giỏi

vì anh đã dồn hết sức lực, tâm trí vào việc này, bàn tay anh đã từng làm ra tương ớt, dấm tỏi, dưa cải, dưa kiệu; óc anh từng nhiều đêm suy nghĩ biến xương cá đáng lẽ vứt đi thành chả chiên, thành nước mắm, nuôi từng đàn bò, đàn heo để cải thiện đời sống cho đại đội Diễn biến của câu chuyện tiếp tục khi Hàm không muốn tập pháo, anh đưa ra những lý

lẽ chắc như đinh đóng cột Anh nói sức người có hạn, chẳng nên bắt cá hai tay: hoặc làm anh nuôi, hoặc làm pháo thủ, hãy để anh làm tốt một việc, còn hơn làm nhiều mà bôi bác Thế nhưng thực tế cách mạng lúc bấy giờ đòi hỏi còn người phải phát huy triệt để khả năng của mình, không chỉ làm tốt một nhiệm vụ mà phải cáng đáng thêm nhiều nhiệm vụ mới mẻ và phiền phức khác Bởi lao động là quang vinh khi nó khai thác mọi khả năng còn ẩn giấu chưa chịu bộc lộ ra hết ở mỗi người

Trong truyện ngắn Những đứa con trong gia đình, chúng ta bắt gặp hình tượng

của Việt, anh lính trẻ bị thương còn rất ngây thơ, vừa thoát ly khỏi xã đi bộ đội, lần đầu

gặp “Những con đường sắt chỉ có hai cái ngoe thôi, coi thiệt ngộ, chân người bước lên

còn té, vậy mà xe chạy được” [41, tr.62] Nhưng anh cũng từng biết thế nào là mù trời

khói đạn, trực thăng nhào tới, đã tự tay bắn phát bá đỏ góp lửa với du kích để chính

mắt nhìn thấy thằng Mỹ: “Ở trần, cái nón có tai bay mất, một lỗ đạn bằng cái khu tô

nằm giữa thớt ngực trắng lốp, hai con mắt như hai cái trứng thối vẫn còn lõ ra” [41,

tr.62] Chính tên đồng bọn với lũ giặc đã lã đại bác giết mẹ anh, kéo dài tội ác lúc giặc Pháp chặt đầu cha anh Cho nên chẳng lấy làm lạ khi Việt lâm trận liền lao vào cuộc

đọ lê, dồn căm hờn diệt tên lính Mỹ, lăn xả quật ngã đứa khác đúng lúc nó bổ báng súng xuống đầu mình, đã ghim đau đớn, quên tính mạng chông chênh để không chịu buông tha chiếc xe bọc thép, nhảy bám theo, thả thủ pháo nổ gọn, đốt xe cháy bùng Tối sầm mặt mày, hai mặt bị thương túa máu, Việt mơ hồ thấy mình làm tròn lời hứa, không bỏ lỡ cơ hội bấy lâu chờ đợi, sẵn sàng hy sinh cho hận thù cần trả, hạnh phúc phải giành Việt đi lính khi tuổi mới chỉ mười tám, nên trong sinh hoạt hằng ngày, tính nết anh còn trẻ thơ Nhưng lại rất người lớn trong tình cảm và ý thức giết giặc Bằng hành động bất ngờ, những phút giây kì lạ giáp mặt với cái chết, Việt vượt qua ranh giới tuổi thơ, tạo nên chiến tích Cả khi bị thương một mình còn sót lại trên trận địa thân xác

tê dại, khắp người đang rỉ máu, miệng muốn la lên nhưng đã tê cứng; xung quanh toàn mùi tanh lạnh xác chết, các hố bom, tấm tăng cháy dở, vỏ đạn tanh máu, sắt thép ngổn ngang và đặc biệt là sự im lặng, im lặng ngoài trời và cả trong tâm nhưng chiến sĩ Việt không hề nao núng, không hề run sợ, trong suy nghĩ của Việt vẫn mang nét vô tư, hồn

nhiên: “Chết là gì nhỉ? Chắc là đau gắp mấy lần bị thương Hay chết tức là người thật

biến lên trên nóc nhà, còn người giả thì nằm lại đó? Việt chưa bao giờ nghĩ tới cái chết,

mà cũng chưa nghe ai nói rõ nó ra sao, nhưng nếu chết mà không còn được ở chung với anh Tánh, không còn được đi bộ đội nữa thì buồn lắm Việt không sợ chết chỉ sợ cái đó thôi” [41, tr.73] Tuy bị thương như vậy nhưng Việt vẫn mạnh mẽ, gan lì luôn muốn đối

đầu với kẻ thù: “Tao sẽ chờ mày! Trên trời có mày, dưới đất có mày, cả khu rừng này

còn có mình tao, mày có bắn tao thì tao cũng bắn được mày” [41, tr.73]; khắp cơ thể là

thương tích, bàn tay chỉ còn ngón tay cái là có thể cử động được nhưng cây súng của Việt vẫn sẵn sàng nã đạn vào kẻ thù Chính điều ấy đã chứng minh cho sức sống mãnh liệt của người chiến sĩ

Chân dung người lính trong thời đại chống Mỹ dường như kết tinh tập trung lại

ở hình tượng những người chiến sĩ dân quân du kích Nam Bộ mang vẻ đẹp của lí tưởng cách mạng: gan dạ, mưu trí và kiên cường chiến đấu đấu đến hơi thở cuối cùng để bảo

vệ mảnh đất quê hương Với câu nói nổi tiếng của chị Út Tịch “còn cái lai quần cũng

đánh”[41, tr.197], hình tượng chị Út Tịch trong bút ký Người mẹ cầm súng được

Nguyễn Thi mô tả như một tính cách phát triển có quá trình từ khi còn nhỏ, đi ở đợ đến lúc lớn khôn, có con, tham gia đánh Pháp, tham gia đánh Mỹ Chị vừa là một người

mẹ, người vợ và là một người chiến sĩ cách mạng Bị áp bức từ nhỏ nên trong chị đã chất chứa nỗi căm thù từ ngày đó Khi được giác ngộ lý tưởng cách mạng, nghe và tin

đi theo tiếng gọi của Đảng chị trở thành nữ du kích đánh Mỹ anh hùng Với chị, công

tác cách mạng là: “Cái công việc mà nếu phải ngừng lại một lúc nào đó thì cả hai vợ

chồng sẽ cảm thấy lẻ loi, trơ trọi, buồn khổ không biết chừng nào?” [41, tr.161] Riêng

với anh Tịch - chồng chị tuy là nhân vật phụ, được phác họa qua vài nét nhưng vẫn rõ tính cách Anh không chê Út dù cô gái đó có đá banh, vật lộn như con trai Rất tin vợ, anh để vợ tùy ý làm những điều “kỳ cục”, miễn sao hạ được bót Anh bằng lòng cho

vợ mang thai bảy tháng đi đánh bót Đường Trâu; khi địch âm mưu phản vận, anh vẫn

kiên quyết đánh, mặc dù giặc có thể giết lũ con anh, nên bảo vợ “em đang mang thai,

còn gà mái thì còn gà giò, cứ đánh!” [41, tr.175] Vợ nào chồng đó, tính khí anh Tịch

tuy trái với Út, anh trầm tính hơn nhưng cũng là người rất quyết liệt, ham mê đánh giặc, lăn vào đất chết tìm lẽ sống Chân dung người anh hùng Nguyễn Thị Út đã hòa lẫn vào trong cái tập thể lớn của xã Tam Ngãi Tên của chị đi liền với những tên khác như anh Tịch - chồng chị, chú Chín Luông, cán bộ Đảng, ông Chín Đà, cán bộ mặt trận, ông Sáu Hò… tất cả tạo nên một tập thể anh hùng toát lên vẻ đẹp của lí tưởng cách mạng Quan

hệ giữa chị Út và nhân dân xã Tam Ngãi là quan hệ giữa người anh hùng mới với tập thể quần chúng sản sinh ra nó, là quan hệ giữa chủ nghĩa anh hùng cách mạng và cơ sở quần chúng rộng rãi của nó Và đâu chỉ có một nữ du kích mang tên Nguyễn Thị Út, để sau

này chúng ta có cả một tiểu đội nữ du kích mang tên Nguyễn Thị Hạnh trong Ước mơ

của đất, hay chị Chiến trong truyện ngắn Những đứa con trong gia đình… Dù ở hoàn

cảnh nào thì trong họ cũng sáng ngời, mang vẻ đẹp đậm chất lính kiên trung, dũng cảm

Đến với thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Thi đâu chỉ có hình ảnh những người lính kiên cường trực tiếp cầm súng chiến đấu mà ở đó còn là hình ảnh của những phụ nữ nơi hậu phương cũng đang ngày đêm góp sức cho công cuộc giải phóng đất nước Vậy nên không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh trung tâm và cũng là hình ảnh thành công nhất trong tác phẩm Nguyễn Thi lại là hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ, người mẹ, và là người mẹ cầm súng Là vì, đối với ông, người mẹ - người

mẹ Việt Nam luôn là chỗ dựa cả về vật chất lẫn tinh thần cho tất cả những đứa con, lớn hoặc nhỏ, gần hoặc xa, trong gia đình hoặc ra ngoài xã hội Người mẹ cũng là nhân vật có khả năng quy tụ vào mình nhiều mối quan hệ có ý nghĩa, và cũng là nguồn gốc sinh ra và là nguồn nuôi dưỡng những tình cảm lớn lao, đằm thắm ở con người

Mỗi tác phẩm của Nguyễn Thi hầu hết đều có hình ảnh người phụ nữ xuất hiện, bằng những vai khác nhau như: người bà, người mẹ, người vợ, người chị…mỗi người mang một dáng dấp, một tính cách riêng biệt làm nên một hệ thống nhân vật nữ phong phú đa dạng Mặc dù có những nét riêng khác biệt nhưng đặc điểm chung của những người phụ nữ trong tác phẩm Nguyễn Thi: họ là những nạn nhân của chiến tranh, là những người mẹ, người vợ mòn mỏi đợi con, chờ chồng Đó là hình ảnh của người vợ bên bờ Bắc luôn mong mỏi chờ chồng với niềm tin mãnh liệt, có một mụn con để nâng niu yêu thương, để rồi phải đau xé lòng nhìn nó ra đi một cách quá dễ dàng trong câu chuyện của hai người phụ nữ không có tên riêng mà nhân vật “tôi” nghe được một cách tình cờ trên một chuyến xe khách từ Hà Nội vào giới tuyến Vĩnh Linh trong truyện

ngắn Quê hương Đó còn là tình yêu thương của người mẹ già ở quê đối với cô con gái

“đi đông đi tây” có người chồng hy sinh trong chiến tranh, bà mẹ già luôn ngóng chờ

con về trong những ngày tết của quê hương trong câu chuyện Đôi bạn Còn người vợ trong truyện ngắn Cậu Huân thì lại tằn tiện nhịn ăn nhịn mặc để cùng chồng nuôi dấu những người cán bộ hoạt động bí mật: “Mẹ tôi nhịn trầu, chỉ nhai tí bẹ cau cho chát

mồm Cha tôi bỏ thuốc lào từ lâu, bù vào tiền chợ Khéo chi ly, dưa mắm, mẹ tôi vá víu cũng xong” [40, tr 207-208]

Người phụ nữ thường nhẫn nhịn và im lặng nhưng sự im lặng của người vợ

trong truyện ngắn Im lặng không phải là sự sợ sệt hay hèn nhát Người vợ chấp nhận

im lặng tha thứ cho kẻ đã làm nhục mình vì cô muốn bảo vệ cho kháng chiến một người trinh sát giỏi, nhưng khi kẻ ấy đã phản bội hàng ngũ cách mạng, khi nghe được câu nói

của người chồng: “Em hãy bảo vệ tình yêu như bảo vệ sinh mạng của mình Thà chết

còn hơn chịu nhục” [40, tr.376], thì ở người đàn bà ấy bỗng trỗi dậy một sức mạnh ghê

gớm để chống chọi lại với kẻ thù,dù rằng cuối cùng phải đổi bằng cả tính mạng của mình

Họ còn là những người phụ nữ có ý chí, có nghị lực, không chấp nhận cuộc sống ngột ngạt, u ám của thực tại; không chấp nhận kiếp người nô lệ, không thể đứng nhìn kẻ thù ung dung tàn phá đất nước, chia cắt non sông mà họ vùng dậy đấu tranh.Cũng như bao nhiêu người phụ nữ của mỗi thời đại,họ cũng mong muốn sống bình yên bên gia đình,nhưng trong hoàn cảnh giặc thù tàn bạo những ước mơ bình dị ấy trở thành xa xăm, không bao giờ có được Cũng như bao người phụ nữ Nam Bộ kiên cường, bất khuất, yêu

chồng, thương con, hết lòng vì đất nước mà hy sinh, chị Út Tịch trong Người mẹ cầm

súng, đã mang trong mình bản tính gan góc, không sợ cường quyền ngay từ khi còn nhỏ

Nhớ những ngày đi ở đợ chỉ mới mười hai tuổi, người ốm nhách bị áp bức, chị đã biết căm thù bọn áp bức từ ngày đó Chị đã dám đánh lại vợ địa chủ: một lần Út liệng một cái chén vào mặt và lia một con dao vào tay mụ Hàm Giỏi, một lần nữa Út đã thủ sẵn nắm ớt bột chực sẵn đập vào mặt con gái hội đồng Thanh Uống thuốc gì mà gan dữ vậy?

“Có uống thuốc gì đâu! Bị đòn nhiều quá mà cứ phải ngậm ngậm ở trong lòng mới nảy

ra cái gan dữ vậy”[41, tr.153] Năm ấy chỉ mới mười bốn tuổi mà Út đã biết rút ra một

điều có ý nghĩa phương châm cho suốt đời: “Đánh nó để nó không đánh được mình”[41,

tr.152].Thế rồi từ chỗ đánh địa chủ tiến lên đánh cả Tây, cả Mỹ, từ chỗ đánh cho mình,

cho thế hệ mình đến chuyện đánh cả cho lớp con cái về sau, đánh hoài, đánh mãi, “còn

cái lai quần cũng đánh”!

Nguyễn Thi đã nâng hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ lên trở thành hình tượng con người anh hùng, những nữ anh hùng ấy là những con người có thật của miền Nam,

là những anh hùng gần gũi quen thuộc, bình dị mà phi thường.Đó là người con gái anh hùng của vùng Tháp Mười - Nguyễn Thị Hạnh, chị xin được ở lại vùng đất nhỏ hẹp đầy giặc để sống và chiến đấu, để phá cho bằng được ấp chiến lược Chị như người cầm ngọn đuốc cách mạng để nhen lên ánh lửa sâu xa nhất trong lòng bà con nơi đây Giặc lùng bắt chị ráo riết, chị vẫn đứng sừng sững trước mặt chúng như một lời thách

thức Đó còn là Ba trong truyện Cô gái đất Ba Dừa thẳng thắn, gan dạ tham gia cuộc

chiến một cách tự nhiên như điều tất yếu mà cô phải làm, như người ta ai ai cũng phải lớn lên Cách mạng có sẵn trong họ Họ sống chiến đấu vì cách mạng không nghĩ nhiều

về cuộc sống riêng tư của mình mà luôn hướng đến cái chung của cả dân tộc Những con người ấy dù họ có đi đến bất cứ nơi đâu thì họ cũng luôn một lòng hướng về quê