Hình ảnh con người hà nội trong truyện ngắn nguyễn khải thời kỳ đổi mới

Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới với mong muốn tìm hiểu một cách có hệ thống những đóng góp của n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

CHU THỊ THU THIỆN

HÌNH ẢNH CON NGƯỜI HÀ NỘI TRONG

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KỲ ĐỔI MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

CHU THỊ THU THIỆN

HÌNH ẢNH CON NGƯỜI HÀ NỘI TRONG

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 8.220.121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Diệu Linh

Thái Nguyên - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Diệu Linh

Nội dung đề tài nghiên cứu của luận văn chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018

Tác giả luận văn

Chu Thị Thu Thiện

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa sau đại học, Khoa Văn - Xã hội, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên và các thầy, cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Diệu Linh - người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin được gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã luôn động viên, giúp đỡ để tác giả hoàn thành luận văn cũng như toàn bộ khóa học

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018

Tác giả luận văn

Chu Thị Thu Thiện

MỤC LỤC

Trang

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 9

5 Phạm vi nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Cấu trúc luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 11

1.1 Một số khái niệm liên quan 11

1.1.1 Khái niệm “nhân vật” và “thế giới nhân vật” trong tác phẩm văn học 11 1.1.2 Hình ảnh con người trong thế giới nhân vật của tác phẩm văn học 14

1.2 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam hiện đại 17

1.2.1 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975 17

1.2.2 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam sau 1975 20

1.3 Nguyễn Khải và đề tài Hà Nội 22

1.3.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi Nguyễn Khải 22

1.3.2 Đề tài Hà Nội trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải 27

Tiểu kết chương 1 31

CHƯƠNG 2 PHẨM CHẤT NGƯỜI HÀ NỘI TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KỲ ĐỔI MỚI 32

2.1 Nét thanh lịch, chất trí tuệ và đức hi sinh của những người phụ nữ Hà Nội

xưa 32

2.1.1 Nét thanh lịch, trí tuệ 32

2.1.2 Sự tảo tần, hi sinh vì gia đình 39

2.2 Chất tài hoa, kẻ sĩ của người Hà Nội 45

2.2.1 Nét tài hoa của những nghệ nhân muốn lưu giữ nét đẹp văn hóa Hà Nội 45

2.2.2 Cái tài và cái tâm của những văn sĩ chân chính 49

2.3 Sự sáng tạo và khả năng thích ứng của người Hà Nội trước vận hội mới 54 2.3.1 Sự sáng tạo, linh hoạt của những người trẻ tuổi đầy tài năng 54

2.3.2 Những người chịu sự ảnh hưởng tiêu cực của thời buổi kinh tế thị trường 57

Tiểu kết chương 2 60

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH ẢNH CON NGƯỜI HÀ NỘI 61

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và tâm lý nhân vật 61

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả dung mạo nhân vật 61

3.1.2 Sự tài tình trong việc miêu tả tâm lý nhân vật 68

3.2 Hình tượng người kể chuyện 73

3.2.1 Điểm nhìn nghệ thuật 73

3.2.2 Sự hóa thân thành hình tượng nhân vật 75

3.3 Sử dụng chất liệu ngôn ngữ bình dân 81

3.3.1 Sử dụng ngôn ngữ đời thường, mang tính khẩu ngữ 82

3.3.2 Ngôn ngữ đối thoại 84

Tiểu kết chương 3 87

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hà Nội - mảnh đất ngàn năm văn hiến, là nơi hội tụ những tinh hoa văn hóa của người Việt Vẻ đẹp của đất và người Hà Nội đã được thể hiện trong rất nhiều tác phẩm văn chương Ở mỗi giai đoạn, trong sang tác của từng tác giả, Hà Nội lại mang một vẻ đẹp riêng Có những nhà văn sinh ra ở Hà Nội, họ viết về Hà Nội như một phần máu thịt của mình Nhưng cũng có những người chỉ một lần tới

Hà Nội cũng có đủ xúc cảm để viết nên những tác phẩm làm lay động lòng người

Hà Nội trở thành một mảng đề tài quan trọng gắn liền với tên tuổi nhiều nhà thơ, nhà văn nổi tiếng Các tác giả viết về Hà Nội từ những thứ bình dị, quen thuộc nhất như các món ăn đến nét đẹp văn hóa mang giá trị hồn cốt của đất kinh kỳ Nhắc đến các nhà văn thành công ở mảng đề tài này phải kể đến Thạch Lam, Nguyễn Tuân,

Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Khải…Những nhà văn đã mang vẻ đẹp Hà Nội đến với bạn đọc Việt Nam và thế giới

1.2 Trong nền văn học nửa sau thế kỷ XX, Nguyễn Khải là một trong số những gương mặt tiêu biểu, thường ở vị trí hàng đầu Các sáng tác của ông gắn liền với mỗi thời kỳ lịch sử đầy biến động của dân tộc Trước 1978, Nguyễn Khải

nổi tiếng với những tác phẩm như Mùa lạc, Một chặng đường, Tầm nhìn

xa…Ông khai thác hiện thực trong thế xung đột, đối lập giữa cũ - mới, tốt - xấu,

ta - địch…với cái nhìn tỉnh táo, sắc sảo Sau 1978, những tác phẩm của ông lại thể hiện cái nhìn trăn trở, chiêm nghiệm về nhiều vấn đề của đời sống xã hội Nguyễn Khải đặc biệt chú ý tới con người trong mối quan hệ với lịch sử, dân tộc, gia đình…để qua đó khẳng định những giá trị nhân văn cao đẹp

1.3 Là một nhà văn sinh ra và gắn bó một thời gian dài với Hà Nội, Nguyễn Khải đã viết nên những trang văn mang đậm nét đặc trưng của mảnh đất kinh kỳ Nhà văn đã viết về Hà Nội với một hoài niệm, một nỗi nhớ da diết, một tình yêu lớn lao Nhà văn hướng tới những con người Hà Nội xưa và nay với niềm trân quý sâu sắc Những tác phẩm viết về Hà Nội của Nguyễn Khải trong thời kỳ đổi mới

đã góp phần quan trọng vào việc khẳng định tài năng và cốt cách của nhà văn

1.4 Sáng tác của Nguyễn Khải đã được đưa vào dạy học trong chương trình THPT và Đại học Trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn cấp THPT trước

đây có truyện ngắn Mùa lạc và trong sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành có truyện ngắn Một người Hà Nội Như vậy có thể thấy, Nguyễn Khải là một trong những

tác giả lớn và được quan tâm đúng mức của nền văn học Việt Nam hiện đại

Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Hình ảnh con người Hà Nội

trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới với mong muốn tìm hiểu một

cách có hệ thống những đóng góp của nhà văn Nguyễn Khải trong thời kỳ đổi mới qua những tác phẩm viết về Hà Nội nói chung và qua hình ảnh con người Hà Nội nói riêng Hơn nữa, với việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ phần nào giúp các thầy cô giáo và các bạn học sinh, sinh viên có thêm tư liệu trong việc

giảng dạy và học tập tác phẩm của nhà văn Nguyễn Khải

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các công trình nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải

Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải bắt đầu từ cuộc kháng chiến chống Pháp, kéo dài cho đến những năm sau đổi mới, trong đó giai đoạn sau hòa bình là giai đoạn nhà văn gặt hái được nhiều thành công nhất Cho đến nay, theo thống kê chưa đầy đủ thì có khoảng trên dưới 100 công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải,

từ những bài báo đăng trên các tạp chí đến các chuyên luận, các cuốn sách…Tất

cả những công trình ấy đều khẳng định tài năng nghệ thuật của Nguyễn Khải là

một trường hợp hiếm có của nền văn học Việt Nam hiện đại Trong bài Những

chặng đường văn Nguyễn Khải, Hà Công Tài đã ghi nhận: “Nguyễn Khải là một

trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn xuôi cách mạng sau 1945 Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa đã tạo nên sự nghiệp, nuôi dưỡng tài năng và phong cách của nhà văn…Tác phẩm của ông vừa mang tính thời sự nóng hổi, vừa có tầm khái quát cao thể hiện nhiều vấn đề thiết thực của cuộc sống, nhiều vấn đề mang tính triết lý, đạo đức, nhân sinh sâu sắc” [42,

13]

Nguyễn Khải đến với văn học bằng nhiều thể loại khác nhau, như truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, ký, tạp văn…Ở thể loại nào ông cũng có những thành công nhất định Các nhà nghiên cứu nhìn chung đều có chung nhận định: mỗi tác phẩm của Nguyễn Khải đều dung chứa một hiện thực cuộc sống lớn lao Nguyễn Khải đặc biệt chú ý đến đề tài nông thôn trong việc cải tạo và xây dựng cuộc sống mới:

“Một vùng nông thôn công giáo toàn tòng, nông trường Điện Biên, một hợp tác

xã tiên tiến - những miền đất tự bản thân nó đã là một hoàn cảnh điển hình có sức khái quát cao để tác giả đưa ra những vấn đề đáng suy nghĩ, để nhân vật có điều kiện bộc lộ tính cách một cách đầy đủ nhất” [42, 15]

Vương Trí Nhàn trong Lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Khải đã khẳng định:

“Ông là một trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại Với cuộc cách mạng này,

những năm tháng đấu tranh gian khổ này, tác phẩm của ông là một bằng chứng, một tài liệu tham khảo thực sự Và muốn hiểu con người thời đại với tất cả cái hay cái dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghĩ của họ, đời sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải” [35, 61]

Chu Nga cũng là người có sự quan tâm đặc biệt đối với Nguyễn Khải Trong

các bài viết như Đặc điểm của ngòi bút hiện thực Nguyễn Khải; Đặc điểm sáng

tác Nguyễn Khải, nhà nghiên cứu căn cứ trên cơ sở những yêu cầu xã hội theo

tiêu chí nhận diện văn học lúc bấy giờ để lý giải một số đặc điểm sáng tác của

Nguyễn Khải Tác giả nhận định: “Với con mắt sắc sảo của mình, nhìn vào ngõ

ngách nào của cuộc sống, Nguyễn Khải cũng có thể rất nhanh nhạy phát hiện ra những vấn đề phức tạp Và anh như một chánh án công bằng và nghiêm khắc, không thể nào làm ngơ trước những biểu hiện chẳng lấy gì làm đẹp đẽ của cuộc đời - anh buộc phải dùng ngòi bút chiến đấu của mình để phê phán chúng, vạch

ra chỗ đúng chỗ sai” [29, 65]

Ngoài ra, còn có rất nhiều các công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải được

in trong các cuốn Nhà văn Việt Nam 1945-1975 (tập 2) của nhà nghiên cứu Phan

Cự Đệ, Nguyễn Khải - Đời người, đời văn của Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Khải

- Một đời văn gắn bó với dân tộc và thời đại của Bích Thu…Những công trình

nghiên cứu về văn học Việt Nam từ sau 1945 cũng có nhiều trang viết đề cập đến

Nguyễn Khải và những sáng tác của ông, như: Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại của Phan Cự Đệ, Văn học Việt Nam 1975 - 1985 tác phẩm và dư luận (Nhiều tác giả), Nhà văn - tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh, Văn học trên

hành trình của thế kỷ XX của Phong Lê…

Bên cạnh đó, còn có rất nhiều bài viết tập trung nghiên cứu về các tác phẩm

cụ thể Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu: Đọc Xung đột của Nguyễn Khải (Vũ Tú Nam); Mùa lạc - một thành công mới của Nguyễn Khải (Thành Duy);

Những bước đi khỏe khoắn (Đọc Hãy đi xa hơn nữa của Nguyễn Khải) (Vũ Cao); Tính hiện thực và tính chiến đấu trong Người trở về và Tầm nhìn xa (Nguyễn

Phan Ngọc); Từ Họ sống và chiến đấu đến Ra đảo của Nguyễn Khải (Thanh Nguyên); Chủ tịch huyện và nghệ thuật viết truyện của Nguyễn Khải (Nguyễn Văn Hạnh); Tháng Ba ở Tây Nguyên của Nguyễn Khải và thể ký (Phan Hồng Giang); Gặp gỡ cuối năm - Một tiếng nói nghệ thuật khẳng định cuộc sống (Lê Thành Nghị); Âm hưởng chính: khẳng định quá khứ (Đọc Thời gian của người

của Nguyễn Khải) (Vương Trí Nhàn)…

Mỗi tác phẩm của Nguyễn Khải đều được các nhà nghiên cứu tìm hiểu, phân tích kỹ lưỡng để thấy được những giá trị nội dung, nghệ thuật cũng như khẳng định tài năng của Nguyễn Khải ở từng giai đoạn sáng tác Với những tác phẩm

viết về chiến tranh cách mạng: “Nguyễn Khải đã thể hiện một cách đặc sắc hiện

thực sôi động của cuộc chiến đấu của quân dân ta…Đời văn ông gắn liền với những yêu cầu lớn của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và xã hội chủ nghĩa Ông luôn khao khát có mặt trong cuộc sống, tranh biện với người đương thời, đưa

ra những vấn đề thiết cốt và đóng góp cho những quá trình đấu tranh xã hội” [42,

21] Bước sang thời kỳ đổi mới đất nước, các nhà nghiên cứu lại khẳng định:

“Nguyễn Khải có dịp đến với nhiều miền đất lạ, trở lại những miền ông đã từng

đi qua, đã lấy tư liệu để viết suốt một thời tuổi trẻ…Ngòi bút Nguyễn Khải thật da diết, ân tình, đau xót khi viết về những cảnh đời với những số phận trắc trở, trớ trêu…Chính trong những bối cảnh trên Nguyễn Khải lại phát hiện nhiều vấn đề

nhân sinh ẩn giấu sau những cuộc đời, những quan niệm về đạo đức truyền thống, lợi ích kinh tế, lợi ích đồng tiền…” [42, 26]

Trong những năm gần đây, tác phẩm của Nguyễn Khải trở thành đề tài cuốn hút các nhà nghiên cứu thực hiện luận văn, luận án Có thể kể đến một số luận án

Tiến sĩ như: Một số đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Khải của Trần Văn Phương,

Tìm hiểu phong cách văn xuôi Nguyễn Khải của Nguyễn Thị Tuyết Nga, Cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải của Đào

Thủy Nguyên…Bên cạnh đó, những tác phẩm của Nguyễn Khải cũng được nghiên cứu trong nhiều luận văn Thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp

Như vậy có thể thấy, song hành với các chặng đường sáng tác của Nguyễn Khải là sự quan tâm của bạn đọc và các nhà nghiên cứu Tất cả các công trình tìm hiểu về tác phẩm của Nguyễn Khải đều nhằm khẳng định những giá trị nghệ thuật

và tài năng của nhà văn Đó là một tài năng nghệ thuật hiếm có, nếu không muốn nói là không thể thay thế, trong nền văn học Việt Nam hiện đại

2.2 Các công trình nghiên cứu về đề tài Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới

Nguyễn Khải sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, ông sống ở Hà Nội khoảng nửa đời người rồi chuyển vào Sài Gòn từ sau ngày đất nước thống nhất Chính thời gian sống ở Sài Gòn, hình ảnh Hà Nội và con người thủ đô ngàn năm văn hiến đã được ông thể hiện trong những trang văn ấm nồng hoài niệm Hầu hết những

truyện ngắn viết về đề tài Hà Nội được tập hợp trong tập Hà Nội trong mắt tôi

và một số truyện tập hợp trong Tuyển tập truyện ngắn Những tác phẩm viết về

cuộc sống và con người Hà Nội đã được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình quan tâm tìm hiểu và có những đánh giá xác đáng

Khi đánh giá về chặng đường sáng tác trong thời kỳ đổi của Nguyễn Khải,

trong đó có đề tài viết về Hà Nội, Hà Công Tài cho rằng: “Đó là những trang viết

ấm áp đầy thương cảm Ông viết về người cô họ, cô Hiền, một người bình thường như bao người bình thường khác nhưng trong suy nghĩ và tình cảm của bà lại ẩn giấu nhiều giá trị nhân văn làm nên một phong thái Hà Nội…So với những sáng

tác thời tuổi trẻ, cái nhìn của Nguyễn Khải thực đằm thắm và bao dung Ngòi bút nhà văn tìm hiểu, khám phá nhiều giá trị nhân văn sâu sắc ẩn chứa sau những nhân vật rất đỗi đời thường trong cuộc sống Trong những câu chuyện cảm động

về những con người bình thường của Hà Nội, thường lấp lánh những suy tư khiến người đọc phải chiêm nghiệm, thấm thía” [42, 27]

Tác giả Nguyễn Văn Long trong Nguyễn Khải và sự đổi mới quan niệm về

con người trong Một người Hà Nội cũng nêu rõ: “Với nhà văn Nguyễn Khải, Hà

Nội có một vị trí đặc biệt trong tình cảm, kỷ niệm, cả trong đời sống và văn chương của ông…Viết về Hà Nội, với Nguyễn Khải không chỉ là để trải tấm lòng mình với

mảnh đất từng gắn bó, nhiều duyên nợ, mà quan trọng hơn, bởi Đất kinh kỳ chứa

đựng nhiều điều hấp dẫn, bí ẩn nhất là trong tầng sâu văn hóa, lối sống, các giá trị tinh thần của người Hà Nội luôn mời gọi và là một dư địa cho ngòi bút ưa tìm tòi, triết lý của Nguyễn Khải thỏa sức khai vỡ” [55]

Trong bài viết Nhớ về Hà Nội - cốt cách và tài hoa Nguyễn Khải, Đoàn

Trọng Huy nhấn mạnh: “Nguyễn Khải đã viết về Hà Nội với một hoài niệm tràn

đầy, một nỗi nhớ da diết, một tình yêu lớn lao Một Hà Nội với bao “người xưa, cảnh cũ”, “Năm tháng qua đi nhưng vẫn còn lưu lại mùi hương đã nhạt của một

thời, cả những vệt nước mắt vừa khô của một thời”(Một chiều mùa đông) Một

Hà Nội của hôm nay và mãi mãi “Những giấc mộng đẹp, những cách sống đẹp, những mặt người tuyệt đẹp thời nào cũng có xuất hiện nối tiếp nhau cho tới vĩnh

viễn”(Đã từng có ngày vui)[53] Đoàn Trọng Huy cũng cho rằng Nguyễn Khải

“viết về Hà Nội với những con người mang cốt cách tinh hoa của Hà Nội văn hiến

- Hà Nội có truyền thống văn hóa lâu đời và tốt đẹp Chính vì vậy Hà Nội trong

mắt tôi chỉ viết về những nhân cách với tấm lòng trọng thị những con người đẹp

xưa cũng như nay - mang tinh thần cốt cách phong hóa của đất đế đô có nghìn năm lịch sử” [53]

Trong Nguyễn Khải với Hà Nội, tác giả Đinh Quang Tốn cho rằng: “Hà Nội

chỉ là một đề tài trong truyện Nguyễn Khải Mà ông chỉ chăm chú vào những vấn

đề của người Hà Nội…Người Hà Nội hiện lên trong truyện Nguyễn Khải như

những nhân cách sống Họ là những con người bình thường, không có công tích

gì nhiều, kể cả các nhà văn thì cũng là những con người lặng lẽ sống, lặng lẽ viết Nhưng nhân cách của họ thì cao đẹp, trước sự thay đổi bể dâu của cuộc đời, họ

vẫn ngời ngợi sáng” [50, 375-376] Hay khi nói về tập Hà Nội trong mắt tôi, tác

giả viết: “Mỗi truyện một vấn đề, mỗi người một nhân cách Cả tập truyện là tập

hợp những nhân cách Hà Nội Mỗi người một vẻ, nhưng không ai hèn” [50, 378]

Nhà nghiên cứu Trần Thanh Phương khi đọc Hà Nội trong mắt tôi nhận

thấy những nhân vật trong tác phẩm: “…với cách sống rất riêng của mình, họ đã

góp phần giữ gìn cho Hà Nội cái vẻ đẹp vốn có của nó Viết về họ, hình như Nguyễn Khải muốn khẳng định rằng những gia đình dòng dõi lại luôn có cốt cách sống vững vàng sao cho xứng đáng với dòng dõi của họ, bất chấp thời thế thay đổi thế nào” [38, 379]

Bên cạnh việc khẳng định những giá trị nội dung của các tác phẩm viết về con người Hà Nội, các công trình nghiên cứu còn cho thấy tài năng nghệ thuật và phong cách độc đáo của Nguyễn Khải ở mảng đề tài này Đoàn Trọng Huy cho

rằng, cái tài hoa của nhà văn nằm ở chỗ ông đã có một “cảm quan rất thức thời,

Nguyễn Khải luôn luôn nhạy bén với những vấn đề “ngày hôm nay” còn “ngổn ngang, bề bộn” những sự kiện của Hà Nội” [53] Nguyễn Khải còn có cái tài phân

tích tâm lý nhân vật “với mặt phải và mặt trái với chiều thuận và chiều nghịch

Những khủng hoảng về mặt tâm lý nhất thời, những cái mạnh, cái yếu của một tính cách được phân tích sâu sắc, tế nhị, thông qua những mâu thuẫn có thực và giả tạo của lớp người xưa và nay, lớp nhà văn dấn thân và lớp nhà văn gác bút

ẩn dật, những vật lộn của con người làm ăn mới trên thương trường như chiến trường” [53]

Ngọc Huy khi đọc truyện ngắn Một người Hà Nội cũng cho rằng: “Dấu ấn

sâu đậm trong tác phẩm để làm nên phong cách Nguyễn Khải đó là ngòi bút bắt rất nhanh vào những vấn đề thời sự, chính luận kết hợp với chất thông minh, sắc sảo trong triết lý, triết luận về đời sống tư tưởng, tâm hồn con người” [54]

Trong bài Nguyễn Khải với Hà Nội trong mắt tôi, Trần Thanh Phương

khẳng định: “Sự đổi mới cách viết của Nguyễn Khải được thể hiện ra ở hình thức

thể loại Hà Nội trong mắt tôi không tuân thủ theo những khuôn mẫu thông

thường của truyện ngắn truyền thống đòi hỏi phải có cốt truyện và những pha hấp

dẫn ly kỳ của sự thắt nút, cởi nút…Cũng trong Hà Nội trong mắt tôi, tác giả

thường xuyên sử dụng thủ pháp tự giễu mình, giễu nhại cái nghề của mình và giễu

cả bạn bè đồng nghiệp Cách giễu nhại ấy có tác dụng xóa nhòa khoảng cách giữa nhà văn với nhân vật, kéo độc giả gần lại với mình, tạo ra sự bình đẳng thân mật, thậm chí có thể vỗ vai cợt nhả nữa” [38, 381-382]

Những công trình nghiên cứu trên đã giúp bạn đọc phần nào thấy được đóng góp của Nguyễn Khải ở mảng đề tài Hà Nội trong nền văn học Việt Nam hiện đại Tuy nhiên, cho tới nay, chưa có một công trình, bài viết nào nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống về hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới Những công trình nêu trên sẽ là nguồn tư liệu hữu ích để chúng

tôi làm cơ sở cho việc nghiên cứu một cách nghiêm túc đề tài Hình ảnh con người

Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu hình ảnh con người

Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới; trong đó người viết sẽ đi sâu, làm rõ phẩm chất người Hà Nội

3.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là đi sâu tìm hiểu hệ thống hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới Qua đó khẳng định những đóng góp của Nguyễn Khải cho văn học Việt Nam hiện đại nói chung và văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới nói riêng Luận văn cũng góp phần làm nổi bật

vị trí, tài năng của “một trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại”, đồng thời

cung cấp thêm tư liệu cho những người quan tâm đến Nguyễn Khải và các sáng tác của ông

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực tiễn để thực hiện đề tài

- Nghiên cứu về hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới

- Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng các phương pháp và thủ pháp chủ yếu sau:

- Phương pháp hệ thống: Đây là phương pháp quan trọng giúp người thực hiện luận văn xâu chuỗi các hiện tượng văn học đơn lẻ, đặt chúng trong mối quan

hệ biện chứng để nhận diện hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Để làm nổi bật những đặc sắc và đóng góp của Nguyễn Khải khi viết về con người Hà Nội, chúng tôi đã đối chiếu, so sánh những sáng tác của Nguyễn Khải với những tác phẩm cùng đề tài của các nhà văn khác

- Phương pháp thống kê, phân loại: Trong đề tài này, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, thống kê, phân loại những biểu hiện cụ thể trên phương diện nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới viết về Hà Nội

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Phương pháp này nhằm kết hợp đồng

bộ các phương pháp nghiên cứu nhiều lĩnh vực khác như lịch sử, địa lí, văn hóa

để tìm hiểu, phân tích, lí giải các đặc điểm hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới

5 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu, khảo sát tập truyện ngắn

Hà Nội trong mắt tôi (2014), Nxb Văn hóa - Thông tin và một số truyện ngắn viết về đề tài Hà Nội trong Tuyển tập truyện ngắn (1996), Nxb Văn học

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn góp phần nhận diện nét đẹp truyền thống và sự thay đổi của một bộ phận người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới Từ đó giúp bạn đọc thấy được tài năng nghệ thuật cũng như những đóng góp của Nguyễn Khải đối với nền văn xuôi đương đại Luận văn cũng là một tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai yêu mến và nghiên cứu về nhà văn Nguyễn Khải

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được chia

thành 03 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2 Phẩm chất người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời

kỳ đổi mới

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng hình ảnh con người Hà Nội

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1 Khái niệm “nhân vật” và “thế giới nhân vật” trong tác phẩm văn học

Văn học là hoạt động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn và thành quả của sáng tạo nghệ thuật đó là tác phẩm văn học Dưới ngòi bút của nhà văn, tác phẩm văn học được tạo nên bởi nhiều yếu tố, trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật Trong

cuốn Lý luận văn học do Nhà xuất bản Giáo dục phát hành, nhà nghiên cứu Hà

Minh Đức cho rằng: “Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ

bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng” Một tác phẩm có thể

có ít hoặc nhiều nhân vật, nhưng thường không thể khuyết thiếu yếu tố này Nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm văn học như một mặc định nghệ thuật

Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm (tiếng Hy Lạp: persona, tiếng

Anh: personage, tiếng Nga: personaj) Theo tiếng Hi Lạp cổ, persona ban đầu có

nghĩa là “chiếc mặt nạ”- một dụng cụ biểu diễn của diễn viên trên sân khấu Về

sau, từ này được dùng phổ biến hơn và trở thành thuật ngữ chỉ nhân vật văn học

Theo thời gian, thuật ngữ “nhân vật” ngày càng được sử dụng nhiều hơn, thường

xuyên hơn để chỉ đối tượng mà văn học miêu tả và thể hiện trong tác phẩm Có

thể hiểu, “nhân vật” là khái niệm không chỉ được dùng trong văn học mà còn được

dùng trong nhiều lĩnh vực khác

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì

“nhân vật” là khái niệm được hiểu theo hai nghĩa Theo cách hiểu thứ nhất, “nhân

vật” là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn

học Khái niệm “nhân vật” được hiểu theo cách thứ hai là một con người có vai

trò nhất định trong xã hội, đời sống nghệ thuật lẫn đời sống sinh hoạt hàng ngày

Trong luận văn này chúng tôi chỉ tìm hiểu khái niệm “nhân vật” theo cách hiểu

thứ nhất mà bộ Từ điển đề cập đến, tức là nhân vật trong tác phẩm văn chương

Tính đến thời điểm hiện nay, có nhiều quan niệm của các nhà nghiên cứu phê bình văn học về nhân vật Trong các quan niệm đó có thể có những điểm tương đồng hoặc khác biệt Chúng tôi sẽ đề cập đến một số quan niệm gần gũi với vấn

đề luận văn đang nghiên cứu

Trong giáo trình Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên, các tác giả viết:

“Nói đến nhân vật trong văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong

tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh, đó là những nhân vật không tên như thằng bán Tơ, Mụ nào trong

Truyện Kiều của Nguyễn Du, đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại,

thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung ý nghĩa con người Khái niệm nhân vật có khi chỉ sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận biết” [22, 277]

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân quan niệm:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác

của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người Một trong những dấu hiệu về

sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho các đặc điểm giống con người” [2, 241] Với quan niệm này, tác giả

Lại Nguyên Ân đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, khuynh hướng, trường phái văn học

Giáo sư Hà Minh Đức và các tác giả cuốn giáo trình Lí luận văn học định

nghĩa: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, đó không phải là

sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và cần chú ý thêm một điều thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người, những con người có tên

và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người…Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể, mà chỉ

là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [8, 102]

Qua việc tìm hiểu trên, chúng tôi nhận thấy có nhiều quan niệm và định nghĩa

về khái niệm “nhân vật” trong tác phẩm văn học của các nhà nghiên cứu phê bình

văn học trong và ngoài nước Nhưng dù có nhiều quan niệm và định nghĩa khác

nhau thì họ vẫn gặp nhau ở những ý cơ bản như sau: Thứ nhất, “nhân vật” là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học; Thứ hai, “nhân

vật” có thể là con người hoặc con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn

con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người; Thứ ba, “nhân vật” là đối tượng

mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó được khúc

xạ qua lăng kính chủ quan của các tác giả văn học

Tóm lại, “nhân vật” là thành tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học Vai

trò của nhân vật trong tác phẩm văn học là vô cùng quan trọng Nó là sự hình tượng hóa và cụ thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, là nơi nhà văn chuyển tải đến độc giả nội dung tư tưởng của tác phẩm Do đó, nhân vật luôn là yếu tố được nhà văn dụng công xây dựng và là yếu tố để lại những ấn tượng sâu sắc cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm Nhân vật là yếu tố giúp nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người và khái quát giá trị tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm và tác giả Đó cũnglà phương tiện để nhà văn phản ánh cuộc sống và được nhà văn xây dựng bằng các yếu tố nghệ thuật độc đáo Khi nghiên cứu tác phẩm văn học, người

nghiên cứu không thể không chú ý đến “nhân vật” trong tác phẩm văn học đó để

chỉ ra được những đóng góp riêng của tác giả

“Thế giới nhân vật” là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng Nó được hiểu là

tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có sức sống riêng, phụ thuộc vào ý

thức sáng tạo của các tác giả Có thể hiểu, “thế giới nhân vật” là sự cảm nhận một

cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm văn học, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩa,

tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong các mối quan hệ với

gia đình, xã hội…Nằm trong thế giới nghệ thuật, “thế giới nhân vật” cũng là sản

phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tạo nghệ thuật Đó là mô hình nghệ thuật

có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, thời

gian, không gian, xã hội Dưới lăng kính chủ quan của tác giả, “thế giới nhân vật” trong các tác phẩm văn học hiện lên hết sức phong phú Trong thế giới ấy, người

ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ hơn dựa vào những tiêu chí nhất định Một trong những nhiệm vụ của đối tượng tiếp nhận văn học là tìm ra hướng để khám phá thế giới nhân vật trong mỗi tác phẩm văn học và thấy được dụng ý nghệ thuật các tác giả gửi gắm qua việc xây dựng thế giới nhân vật ấy

1.1.2 Hình ảnh con người trong thế giới nhân vật của tác phẩm văn học

Dưới ngòi bút của các tác giả, thế giới nhân vật trong các tác phẩm văn học được hiện lên rất phong phú, đa dạng Đó không chỉ là con người mà còn có thể là

đồ vật, sự vật, hiện tượng…Nhưng dù nhân vật trong tác phẩm văn học là ai, là cái

gì, có tính chất, đặc điểm như thế nào thì cũng luôn được xây dựng để hướng đến việc phản ánh đời sống đa dạng của con người Có thể khẳng định, con người là hình ảnh trung tâm và được phản ánh nhiều nhất trong thế giới nhân vật của các tác phẩm văn học Đối tượng thẩm mĩ của văn học là con người Chức năng của nhân

vật là “khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết,

những ao ước và kì vọng về con người” [22, 279] Các nhân vật của tác phẩm nghệ

thuật không phải giản đơn là mô phỏng y nguyên hình ảnh của những con người trong cuộc sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả Do đó, các nhà văn thường thông qua hình ảnh con người trong tác phẩm văn học để khẳng định tài năng và thể hiện quan niệm nghệ thuật của mình Hình ảnh con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm văn học bằng các phương

tiện của văn học Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò nhiều hay ít trong tác phẩm

MacximGroki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học” Văn học là một

bộ môn nghệ thuật, lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm, lấy hình tượng làm phương thức biểu đạt nội dung và lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng Đó là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Do đó, con người chính

là đối tượng chủ yếu của văn học Nói cách khác, con người chính là nhân vật trung tâm của văn học Con người là đối tượng thẩm mĩ thể hiện quan niệm của tác giả về cuộc sống Thông qua hình ảnh con người, tác giả thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Trong lịch sử hình thành và phát triển nền văn học của nhân loại, hình ảnh con người được các tác giả xây dựng rất phong phú, đa dạng Ở Việt Nam, điều

đó cũng được thể hiện rõ trong suốt tiến trình văn học từ dân gian, trung đại đến hiện đại Đó là con người trong quan hệ xã hội, con người và ý thức cá nhân, con người trong mối quan hệ quốc gia dân tộc, con người trong quan hệ với thế giới

tự nhiên Thực tế cho thấy, không có một tác giả, một tác phẩm văn học nào không

ít nhiều đề cập đến các vấn đề liên quan đến con người Trong truyện cổ tích, thần thoại dù miêu tả thần linh, ma quỷ, đồ vật…cũng là để nói đến cái hiện thực tồn tại trong đầu óc con người, góp phần thể hiện ước mơ, khát vọng của con người

Ông Bụt trong truyện cổ tích Tấm Cám là nhân vật không có thật, được các tác

giả dân gian hư cấu nên Mỗi lần Tấm gặp trắc trở, bất hạnh Bụt lại hiện lên phù trợ cho cô Như vậy, từ hình ảnh một nhân vật thần kỳ không có thật, dân gian đã gửi gắm vào đó những ước mơ, khát vọng của con người Đó là ước mơ về sự công bằng trong xã hội, ước mơ những người ở hiền như cô Tấm sẽ luôn gặp lành Kho tàng tục ngữ, ca dao cũng tập trung thể hiện hình ảnh con người bình dân

và thế giới tâm hồn của họ Đó là những con người gắn liền với cuộc sống lao động:

“Ai ơi chớ bỏ ruộng hoang

Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng bấy nhiêu” (Ca dao)

Hình ảnh con người gắn liền với thiên nhiên tươi đẹp:

“Hỡi cô tát nước bên đàng

Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi” (Ca dao)

Trong thời kỳ trung đại, nhiều tác phẩm văn học đã để lại cho độc giả những dấu ấn không thể mờ phai về cuộc đời, số phận của các nhân vật Đó có thể là nhân

vật đám đông như bức tượng đài về những nghĩa sĩ Cần Giuộc trong Văn tế nghĩa

sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu, đó có thể là cuộc đời cá nhân đầy bi kịch

như nàng Kiều trong kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du…Cũng có nhiều tác

phẩm viết về thiên nhiên, cảnh vật nhưng lại là nơi bộc lộ, gửi gắm những tâm tư, tình cảm của nhân vật trữ tình Đó là hình tượng cây tùng, cúc, trúc, mai tượng trưng cho khí tiết thanh cao của các nhà nho chân chính:

“Trong ghềnh thông mọc như nêm,

Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm

Trong rừng có bóng trúc râm, Dưới màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn.”

(Côn Sơn ca- Nguyễn Trãi)

Hình ảnh rừng thông, núi trúc thể hiện lý tưởng ẩn dật, thoát khỏi vòng danh lợi tầm thường của các bậc hiền nhân Hay như nỗi lòng tha thiết của người chinh phụ gửi đến người chồng đang chinh chiến nơi xa được Đặng Trần Côn diễn tả thật xúc động với bút pháp tả cảnh ngụ tình:

“Lòng này gửi gió đông có tiện?

Nghìn vàng xin gửi đến non Yên

Non Yên dù chẳng tới miền, Nhớ chàng thăm thẳm đường lên bằng trời

Trời thăm thẳm xa vời khôn thấu, Nỗi nhớ chàng đau đáu nào xong

Cảnh buồn người thiết tha lòng, Cành cây sương đượm tiếng trùng mưa phun.”

(Chinh phụ ngâm)

Cả một không gian rộng lớn với gió, mây, non, nước như thấm đượm nỗi lòng thương nhớ của người chinh phụ Như vậy, từ hình ảnh thiên nhiên, cảnh vật,

các nhà thơ, nhà văn đã gửi gắm những tình cảm, ước vọng và khắc họa hình ảnh của con người

Đến thời kỳ văn học hiện đại, hình ảnh con người hiện lên trong các tác phẩm văn học càng sinh động, phong phú và đa dạng Các tác giả có thể nói đến một nhóm người, một lớp người trong xã hội hoặc có thể chỉ nói đến một cá nhân cụ thể Nhưng dù xây dựng hình ảnh cá nhân hay tập thể, khi đọc một tác phẩm văn học, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc chính là số phận, tình cảm,

cảm xúc, suy tư của con người được nhà văn thể hiện Những nhân vật trong Số

đỏ của Vũ Trọng Phụng giúp người đọc hình dung về xã hội thượng lưu thành thị

của Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 Nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao lại giúp chúng ta cảm nhận sâu sắc cuộc đời, số phận của những người nông dân bị bần cùng hóa, lưu manh hóa trong xã hội cũ Qua hình ảnh con người, các nhà văn đã gửi đến người đọc những thông điệp có

ý nghĩa nhân bản sâu sắc

Hầu hết các tác phẩm từ văn học Việt Nam đến văn học thế giới, từ văn học dân gian đến văn học hiện đại đều tập trung miêu tả số phận con người Các tác phẩm phác họa hình ảnh con người bằng sự thấu hiểu sâu sắc, bằng thái độ trân trọng và ngợi ca của các tác giả Riêng đối với văn học Việt Nam, có thể nhận thấy, qua hình ảnh con người Việt Nam trong các tác phẩm văn học, các nhà văn

đã góp phần gìn giữ, phát huy tinh hoa bản sắc và tâm hồn dân tộc Việt, đồng thời góp phần bồi đắp tâm hồn, tính cách cho các thế hệ con người Việt Nam

1.2 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam hiện đại

1.2.1 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975

Thăng Long - Hà Nội, mảnh đất với lịch sử hơn một nghìn năm văn hiến, là

mảnh đất đã làm “tốn văn, tốn chữ, tốn nhạc” của bao văn sĩ, thi sĩ, nhạc sĩ…

Trong văn học, hình ảnh đất và người Hà Nội đã xuất hiện từ thời kỳ trung đại Từ thời Lý- Trần, nhiều tác phẩm tự sự viết về Thăng Long - Hà Nội đã xuất hiện như

Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp Giai

đoạn lịch sử trải qua nhiều biến cố khi chế độ phong kiến suy tàn, các tác phẩm

như Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, Hoàng Lê Nhất thống chí của Ngô gia

văn phái đã giúp người đọc hình dung một phần quang cảnh, cuộc sống ở kinh đô nước Việt lúc bấy giờ Trải qua những thăng trầm cùng với lịch sử của cả dân tộc, bước sang đầu thế kỉ XX, Hà Nội lại trở về là trung tâm văn hóa chính trị với vị trí là trái tim của cả nước Đề tài Hà Nội xuất hiện nhiều hơn trong các tác phẩm văn học hiện đại Một trong những phương diện được các nhà văn quan tâm phản ánh nhiều nhất trong các tác phẩm của mình khi viết về đề tài Hà Nội là cuộc sống

và con người Hà Nội

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, đề tài Hà Nội được xuất hiện trong

cả tác phẩm văn học lãng mạn lẫn hiện thực Nhiều nhà văn viết theo khuynh hướng lãng mạn đã phản ánh, khắc họa sâu sắc đời sống tâm hồn, tình cảm của con người Hà Nội Nhóm tác giả Tự lực văn đoàn đã có những tác phẩm tiêu biểu

theo khuynh hướng đó, như tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, Nửa

chừng xuân của Khái Hưng…Các nhân vật chính trong Tố Tâm đều thể hiện khá

rõ cốt cách Hà Nội Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã nhận xét: những nhân vật

trong Tố Tâm đều phảng phất giống những thanh niên Hà Nội năm xưa ấy Tố

Tâm “nền” lắm Cô là con nhà gia giáo, nên bao giờ cũng đi xe sắt - tức xe kéo

bánh sắt- chứ không bao giờ đi xe cao su như bọn me tây Cô rất diện nhưng cũng chỉ diện tới mức bịt khăn lụa đen, thứ khăn mốt nhất thời bấy giờ Có thể thấy được hình ảnh con người Hà Nội trước Cách mạng tháng Tám đã được Hoàng

Ngọc Phách khắc họa khá rõ nét trong tác phẩm

Cũng như nhiều nhà văn viết về Hà Nội, Thạch Lam đặc biệt quan tâm, trân trọng những nét văn hóa đặc trưng của mảnh đất kinh kỳ Những nét văn hóa đó được nhà văn gửi gắm trong lối kiến trúc các ngôi nhà cổ ở Hà Nội, nét văn hóa

ẩm thực của người dân Hà Thành…Và qua những nét văn hóa đó, người đọc nhận

rõ vẻ thanh lịch, tinh tế và sâu sắc trong tâm hồn người Hà Nội

Cùng trong khuynh hướng lãng mạn với những nhà văn viết về Hà Nội, nhưng Nguyễn Tuân lại khắc họa hình ảnh của những tao nhân mặc khách, những

trí thức Hán học qua những thú chơi tao nhã như thả thơ, thưởng trà, hát ca

trù Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân đã gợi về những vẻ đẹp của một thời quá vãng, qua đó người đọc cảm nhận được những nếp sống cũ của người Hà Nội

Nếu như ở khuynh hướng lãng mạn, các nhà văn viết về Hà Nội thường đi sâu khám phá thế giới tâm hồn, tình cảm, tâm trạng của người Hà Nội thì ở khuynh hướng hiện thực, các tác giả lại tập trung phản ánh cuộc đấu tranh của người Hà Nội với các tầng lớp áp bức thống trị lên cuộc sống của họ Dưới cái nhìn hiện thực, các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng…hướng ngòi bút vào cuộc sống hiện thực của người dân Hà

Nội Đó là những phóng sự nổi tiếng của Vũ Trọng Phụng như: Cơm thầy cơm

cô, Cạm bẫy người, Làm đĩ…tái hiện một Hà Nội bát nháo, nhầy nhụa và nhếch

nhác Đó còn là bản hùng ca Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng, tập bút ký Chuyện cũ Hà Nội của Tô Hoài…

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Hà Nội trở thành thủ đô của nước Việt Nam mới Đề tài Hà Nội, trong đó có hình ảnh con người Hà Nội, lại được các tác

giả quan tâm phản ánh với nhiều phương diện mới

Vũ Bằng là một trong những cây bút hàng đầu viết về Hà Nội Tác phẩm

Miếng ngon Hà Nội của ông tập trung thể hiện văn hóa ẩm thực của người Hà

Nội Nhà văn Vũ Bằng đã thể hiện rõ nét thanh lịch của người thủ đô, sự khéo léo của người dân Hà thành trong việc chế biến và thưởng thức các món ăn Từ đó,

Vũ Bằng cho thấy ẩm thực không chỉ là một nhu cầu thiết yếu của con người mà

còn là một nghệ thuật, một nét văn hóa tiêu biểu của người Tràng An

Cũng viết về ẩm thực Hà Nội, ngoài Vũ Bằng và Nguyễn Tuân, còn có các cây bút tài hoa khác cũng đã thể hiện cái nhìn của mình về đất và người Hà Nội

trong các tác phẩm Tiêu biểu có thể kể đến Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam, Hà Thành hương và vị của Nguyễn Hà, Hương vị quê hương của Mai Khôi, Thú ăn chơi người Hà Nội của Băng Sơn…Khởi nguồn cảm hứng

sáng tác của các tác phẩm ấy là những món ăn ngon của mảnh đất kinh kỳ Qua

đó, người đọc thấy được giá trị văn hóa biểu hiện trong mỗi tác phẩm Đặc biệt,

văn hóa ứng xử của người Hà Nội đã được các nhà văn khắc sâu, tô đậm trong mỗi trang văn Người Hà Nội đã hội tụ được nhiều nét đẹp của dân tộc Việt Nam

mà nổi bật là sự thanh lịch Thanh lịch trở thành nét đẹp tinh thần của người Hà

Nội:

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài

Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”

Nét thanh lịch ấy của người Hà Nội được hội tụ và tỏa sáng trong các trang viết về Hà Nội của Thạch Lam, Vũ Bằng, Nguyễn Tuân, Băng Sơn, Mai Khôi, Nguyễn Hà…Gắn với nghệ thuật ẩm thực Hà Nội, nét thanh lịch của người Tràng

An được thể hiện từ cách chế biến, cách trình bày cho đến cách thưởng thức mỗi món ăn Trong cách nấu nướng, người Hà Nội tinh sành từ cách chọn, chế biến và phối hợp nguyên liệu, cách pha trộn gia vị…Sự khéo léo của những đầu bếp Hà

Thành tạo ra những món ăn ngon, như nhà văn Vũ Bằng đã đúc kết: “Hà Nội ngon

là ngon từ cái dưa, quả cà, trách mắm; Hà Nội ngon là ngon từ bát canh hoa lý nấu suông, mấy cái trứng cáy chưng lên ăn với gạo Mễ Trì hay đĩa rau muống xào

có gia thêm một chút mắm tôm; Hà Nội ngon là ngon từ miếng cá thu kho với nước mía ăn với gạo tám thơm vào đầu đông, mấy bìa đậu sống ở Phú Thụy chấm với mắm tôm chanh ớt vào một ngày oi bức hay một chén sấu dầm nhót vào một ngày đìu hiu cuối thu”[40, 128] Trong cách trình bày mỗi món ăn, người Hà Nội chú ý

tới sự sạch sẽ, lịch sự và trang nhã tạo ra sự ngon miệng và ngon mắt Thạch Lam

đã quan sát một cô hàng cơm khéo léo trong cách nắm cơm, bày hàng: “Cơm nắm

từng nắm dài, to nhỏ có, nằm trên chiếc mẹt phủ tấm vải màu trắng tinh để che ruồi, muỗi Con dao cắt sáng như nước và lưỡi đưa ngọt như đường phèn Cơm cắt ra từng khoanh, cô hàng lại cẩn thận gọt bỏ lớp ngoài, rồi lại cắt ra từng miếng nhỏ vuông cạnh và dài, để bầy trên đĩa” Sự thanh lịch trong thưởng thức

ẩm thực của người Hà Nội cũng được chú ý ở cả ba phương diện: khẩu thực, nhãn thực và tâm thực Qua đó, chúng ta cảm nhận được tâm huyết, tình cảm của các nhà văn dành cho đất và người Hà Nội thể hiện trong mỗi trang văn

1.2.2 Hình ảnh con người Hà Nội trong văn học Việt Nam sau 1975

Chiến thắng mùa xuân năm 1975 đã mở ra một trang sử mới cho dân tộc Việt Nam Sự thay đổi của hoàn cảnh lịch sử, xã hội kéo theo sự thay đổi của đời sống văn học Trong thời kì đổi mới, nhiều tác giả vẫn dành hầu hết các trang văn của

mình để viết về Hà Nội như Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Trương Quý, Đỗ Phấn…

Nguyễn Việt Hà là nhà văn được nhiều người biết đến qua các tiểu thuyết

như Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn, Ba ngôi của người hay các tập tạp văn như Con giai phố cổ, Đàn bà uống rượu Trong các tác phẩm này, hình ảnh Hà

Nội dần hiện ra qua mỗi trang văn Đó là hình ảnh Hà Nội trong suốt 600 năm trong

tác phẩm Ba ngôi của người; Hà Nội với những sự đổi thay, hao hụt các giá trị tinh thần thời đương đại với các tác phẩm Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn Không

gian trở đi trở lại trong những sáng tác của Nguyễn Việt Hà là khu phố cổ gắn với

Hồ Gươm, rộng hơn chút là quận Hoàn Kiếm Đó là nơi Nguyễn Việt Hà gắn bó, yêu thương và trân trọng Hà Nội trong trang văn của Nguyễn Việt Hà mang hơi thở náo nhiệt đương đại nhưng cũng giữ những nét xưa cũ Dù viết về Hà Nội trong lịch sử hay lúc đương thời, diện mạo Hà Nội cũng hiện lên với những con người

mang trong mình “một phẩm tính đặc biệt - độ tinh tế” như chính nhà văn đã bày

tỏ

Nguyễn Trương Quý lại được biết đến qua những bài tản văn viết về Hà Nội

Hà Nội hiện lên thật gần gũi, thân quen trong những tác phẩm Ăn phở rất khó

thấy ngon, Tự nhiên như người Hà Nội, Hà Nội là Hà Nội, Mỗi góc phố một người đang sống, Còn ai hát về Hà Nội…Và điều đặc biệt là ở mỗi tác phẩm này,

hình ảnh người Hà Nội được Nguyễn Trương Quý khắc họa từ những góc độ khác

nhau Đó là hình ảnh những người chốn công sở trong Ăn phở rất khó thấy ngon

hay hình ảnh những người dân sống và gắn bó với các không gian đặc trưng của

Hà Nội như phố cổ, Hồ Gươm, công viên, chợ Trong Tự nhiên như người Hà

Nội, Mỗi góc phố một người đang sống nhà văn lại dựng lên chân dung những

người Hà Nội bình dị, thân quen với những gương mặt, lời ăn tiếng nói, lối giao

tiếp, sinh hoạt hàng ngày

Nhà văn Đỗ Phấn vốn là một họa sĩ Anh đã chuyển từ cầm cọ vẽ sang cầm bút viết Đỗ Phấn viết nhiều thể loại như tản văn, truyện ngắn, tiểu thuyết Trong những tác phẩm của anh, ta có thể nhận thấy tình yêu tha thiết với Hà Nội xưa cùng những vẻ đẹp của mảnh đất này, đồng thời là nỗi xót xa trước những đổi thay

trong thời kinh tế thị trường Với Dằng dặc triền sông mưa, tuổi thơ của một đứa

trẻ sinh ra và lớn lên gắn với Hà Nội thời chiến tranh, đi sơ tán rồi lại trở về đã được Đỗ Phấn kể lại thật sống động với thái độ thật trìu mến, dịu dàng Trong các

tác phẩm khác như Vắng mặt, Chảy qua bóng tối, Rừng người, Rụng xuống

ngày hư ảo, Rong chơi miền kí ức…Đỗ Phấn đã khắc họa hình ảnh những người

Hà Nội vô danh gắn với các sự kiện đời sống hàng ngày ở đô thị Đằng sau những câu chuyện đó là sự tiếc nuối về Hà Nội xưa cũ với những nếp sinh hoạt, thú ăn chơi; những con người nho nhã và tinh tế Hà Nội trong văn Đỗ Phấn là sự trộn lẫn của những gì trong trẻo, đẹp đẽ của xưa kia và một đời sống hiện đại với những

xô bồ, danh lợi thời hiện tại

Trả lời câu hỏi “Hà Nội của Hà là gì” trong buổi tọa đàm với chủ đề “Hà

Nội của Hà” tối ngày 07 tháng 01 năm 2015 tại Hà Nội, nhà văn Nguyễn Việt Hà

đã từng nói: “Hà Nội chẳng của riêng ai Nhưng trong từng người, Hà Nội lại có

từng ý riêng, cách nhìn và tình cảm riêng với mảnh đất này” Điều này thật đúng

khi ta nhìn lại những sáng tác về Hà Nội từ xưa đến nay Biết bao nhà văn, nhà thơ đã viết về Hà Nội Cũng bao người đang viết về Hà Nội Và chắc chắn, đất Hà Nội, người Hà Nội còn tiếp tục trở thành đề tài trong biết bao trang viết của các nhà thơ, nhà văn của hiện tại và tương lai

1.3 Nguyễn Khải và đề tài Hà Nội

1.3.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi Nguyễn Khải

Quan niệm nghệ thuật về con người là cốt lõi tư tưởng, là thước đo sự tiến bộ

nghệ thuật của một nhà văn Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Quan niệm

nghệ thuật về con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ

thuật”[9, 275] Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học, Nxb Giáo dục, Hà Nội, Giáo

sư Trần Đình Sử cũng cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải,

cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật đó” [41, 55]

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn

và chiều sâu triết lý của tác phẩm Đây là một trong những yếu tố cơ bản, then chốt nhất của chỉnh thể nghệ thuật Quan điểm nghệ thuật góp phần tạo nên sự độc đáo của tác phẩm Mỗi nhà văn có thế giới quan, lý tưởng thẩm mỹ và cá tính sáng tạo riêng nên mỗi người có cách lựa chọn thể hiện nhân vật riêng Thậm chí ngay trong một nhà văn, ở mỗi giai đoạn sáng tác khác nhau quan niệm nghệ thuật về con người cũng có thể thay đổi Nguyễn Khải chính là một nhà văn như thế Ông

là nhà văn sớm hình thành bản lĩnh nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật của ông đã tạo nên một hệ thống luôn vận động qua các giai đoạn lịch sử và thống nhất trong toàn bộ hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình

Nguyễn Khải sinh ra ở Hà Nội trong một gia đình quan lại nhưng lại mang thân phận của con vợ lẽ nên phải chịu nhiều tủi hờn cay đắng Nguyễn Khải sống với mẹ và em trai trong sự tẻ nhạt và thiếu thốn cả về vật chất lẫn tình cảm Ông đã sớm phải lăn lộn mưu sinh để kiếm sống, nuôi mẹ và nuôi em Chính những trải nghiệm với những đắng cay tủi nhục ngay từ thời niên thiếu đã ảnh hưởng phần nào tới cuộc đời và văn chương của ông Cuộc đời riêng của ông có những đổi thay gắn liền với những bước ngoặt của lịch sử dân tộc Có thể nói, Cách mạng tháng Tám

và cuộc kháng chiến chống Pháp đã mang đến cho ông nhiều thay đổi lớn, đem lại cho ông cơ hội tự khẳng định mình, cơ hội tạo dựng cho mình một cuộc đời, một sự nghiệp Đầu năm 1947, ông gia nhập đội tự vệ chiến đấu ở thị xã Hưng Yên, sau đó vào bộ đội, làm y tá rồi làm báo Ông tham gia vào hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ với tư cách là một nhà văn quân đội Trong cuộc đời cầm bút của mình, dù ở giai đoạn nào, Nguyễn Khải cũng luôn thể hiện sự nhạy bén và năng lực khám phá sâu sắc hiện thực đời sống Là nhà văn mặc áo lính, ông luôn ý thức đúng

đắn về vai trò và sứ mệnh thiêng liêng của người cầm bút trong giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc chiến giành độc lập dân tộc Khi đất nước thống nhất, trở về với thời bình, ông cũng là một trong những nhà văn sớm nhận thức rõ nhu cầu đổi mới văn học và trở thàn một trong những cây bút đi tiên phong trong việc đổi mới văn học thời kỳ sau 1975

Trong giai đoạn 1945-1975, văn chương trở thành một thứ vũ khí phụng sự đắc lực cho sự nghiệp cách mạng Đa số các tác giả văn học Việt Nam quan niệm

vẻ đẹp con người gắn với ý thức về sứ mạng và lý tưởng cách mạng, với sức mạnh

và hành động cải tạo, xây dựng cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn Trên cơ sở quan niệm ấy, các nhà văn đã sáng tạo ra các hình tượng điển hình, sống động, khắc họa chân dung và vẻ đẹp tinh thần của con người Việt Nam trong một chặng đường lịch sử vẻ vang của dân tộc Đó là con người cộng đồng, gắn bó với cộng đồng, hiện thân cho dân tộc và thời đại Vào thời điểm bắt đầu khẳng định được vị trí

của mình, Nguyễn Khải đã viết: “Đối với mỗi người bắt đầu bước vào nghề viết

hiện nay thì người đỡ đầu quan trọng nhất, có tác dụng quyết định nhất, là cuộc sống (…) và Đảng Cộng sản thân yêu, nơi nương tựa vững chắc, tin cậy về đời sống tinh thần, phương hướng của mọi suy nghĩ và hoạt động, là lẽ sống, là cội nguồn của những đức tính đẹp nhất của mỗi chúng ta” [42, 471] Các nhân vật

của Nguyễn Khải trong giai đoạn này chủ yếu được soi chiếu trên bình diện giai

cấp và cuộc sống tập thể Nguyễn Khải cho rằng: “Chỉ có người chiến sĩ với các

trận đánh của họ mới là đáng viết Còn cuộc sống kháng chiến của một cơ quan, một gia đình, một bản làng heo hút bỗng chốc trở nên nhộn nhịp, của những dãy phố bất thần mọc lên rồi bất thần mất đi, chỉ là những chuyện tẻ nhạt thường ngày, không đáng viết, cũng chả cần ghi chép Viết cái thường ngày là văn học cũ, viết cái phi thường là văn học mới Viết về những hi sinh, những day dứt, những nỗi khổ đau của cá nhân là văn học cũ Viết về những chiến công của tập thể, những

hi sinh không tính toán cho tập thể là văn học mới” [42, 270] Nguyễn Khải đã thể

hiện cái nhìn lí tưởng hóa về hiện thực và con người phù hợp với yêu cầu chính trị và quan niệm thẩm mĩ của thời đại Sự khắc họa miêu tả nhân vật thường để

làm nổi bật một khía cạnh, một vấn đề nào đó đang đặt ra trong đời sống xã hội, chính trị của đất nước Khi xây dựng nhân vật, nhà văn Nguyễn Khải thường rất tỉnh táo khi dẫn dắt nhân vật theo một đường hướng nhất định, luôn chỉ cho họ

phải làm gì để phục vụ cho mục đích, tư tưởng mà tác giả đề xuất Trong Tầm

nhìn xa, Biền là một nhân vật tiêu biểu cho kiểu quan niệm trên Các nhân vật

Huân, Đào trong truyện ngắn Mùa lạc cũng là những minh chứng cho quan niệm

nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải trong giai đoạn này

Sau năm 1975, đời sống xã hội thay đổi kéo theo sự thay đổi của văn học

Cùng với sự “đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật”, các nhà văn có sự đổi mới

trong quan niệm nghệ thuật về con người Từ con người sống đời sống cộng đồng, gắn bó với cộng đồng, hiện thân cho dân tộc và thời đại chuyển sang con người cá nhân, con người tự ý thức Mỗi con người được nhìn nhận là một cá thể bình thường trong những môi trường sống bình thường Nguyễn Khải cũng thể hiện rõ

sự chuyển biến đó đặc biệt là từ năm 1978 Con người trong sáng tác của ông được đặt trong nhiều chiều, được định vị với những giá trị có tính căn bản, bền vững, phổ quát chứ không chỉ phiến diện một chiều

Ngòi bút Nguyễn Khải đã đạt đến chiều sâu nhân bản đáng trân trọng khi đề cập đến cuộc đời, số phận con người trong đời thường Nguyễn Khải đã làm cuộc

truy vấn chính mình khi nhìn lại những trang viết cũ: “Mấy chục năm qua tôi đã

viết về những ai nhỉ? Thì vẫn là viết về đồng đội, viết về bạn bè, về người thân kẻ thuộc, là những người cùng thời với mình mà chính tôi là kẻ sinh ra họ cũng cảm thấy còn xa lạ Hình như họ sạch sẽ quá, thơm tho quá như từ khoảng không bước

ra chứ không phải từ bùn đất của Việt Nam sinh ra Họ không có chỗ đứng cụ thể, không có điểm tựa cụ thể, nội lực tự sinh chứ không qua bất kỳ sự gạn lọc nào từ các nguồn nuôi dưỡng Nó không thuộc cõi người nên không thể bay lên cõi văn chương Nghĩ mà tiếc cho những năm tháng đã qua, chỉ hiểu đời có một nửa, chỉ biết người có một nửa, cái nửa ai cũng nhìn thấy, còn lại bỏ hẳn cái nửa mà chỉ nhà văn mới nhìn thấy Nên bây giờ lớn tuổi rồi mà vẫn cứ phải đi Đi để tìm lại những cái mà mình đã đánh mất” [42, 460] Với cái nhìn toàn diện, Nguyễn Khải

thực sự trở thành nhà văn của đời thường, ông quan tâm nhiều đến những vấn đề

có tính chất triết lý nhân sinh hơn là đưa ra những vấn đề có tính chất chính luận Nguyễn Khải đặc biệt chú ý đến khát vọng tinh thần và những giá trị đạo đức, nhân cách bền vững trước mọi tác động của hoàn cảnh Vì thế, nhà văn thường thể hiện sự tâm đắc với các nhân vật có trí tuệ, có cốt cách, biết lựa chọn cho mình một lối sống, một cách sống mà họ tin là đúng

Sau khi đất nước thống nhất và bước vào thời kỳ đổi mới, nước ta đứng trước vận hội mới, các nhà văn quan tâm đến khả năng thích ứng của con người Mỗi người cần có sự lựa chọn phù hợp với thời đại nhưng mặt khác không đánh mất mình Nguyễn Khải đã đi tìm những giá trị tương ứng với con người, với thời đại khi xây dựng thế giới nhân vật của mình Đó là những giá trị nhân bản bền vững,

đó là cái thiện và những giá trị văn hóa tinh thần bền vững Nhà văn Nguyễn Khải

đã coi con người là trung tâm của sự khám phá và suy ngẫm về hiện thực Ông lấy nhân vật là nơi thể hiện các quan niệm nghệ thuật và gửi gắm vấn đề mà mình muốn đặt ra trong tác phẩm Khi miêu tả diện mạo nhân vật, Nguyễn Khải ít chú

ý tới việc khắc họa ngoại hình nhân vật Ông chỉ tập trung vào một số chi tiết ngoại hình tiêu biểu, gợi được nét tính cách và dự báo được số phận của nhân vật Nhà văn cũng ít chú ý tới việc khắc họa tính cách nhân vật qua hành động mà tập trung

sử dụng ngôn ngữ đối thoại như một phương tiện quan trọng giúp nhân vật tự biểu hiện mình một cách rõ nhất Ông còn trao cho nhân vật của mình quyền bình đẳng

về tư tưởng Ông hay đưa cái tôi cá nhân của mình hoặc những người gần gũi mình thành nhân vật trong tác phẩm để nói về những vấn đề của hôm nay, những vấn

đề thế sự và khai thác một cách triệt để tính cách, số phận nhân vật

Khi tuổi đã cao, Nguyễn Khải vẫn say mê khám phá, bám sát đời sống và thể hiện trong các tác phẩm của mình Ông miệt mài viết lên những trang văn thể hiện

rõ cái nhìn và sự trải nghiệm về con người và cuộc đời Chính sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người đã góp phần tạo nên sức sống và sự lôi cuốn cho văn xuôi Nguyễn Khải Ông xứng đáng là một trong những nhà văn tiên phong của vănhọc Việt Nam thời kỳ đổi mới Với những cống hiến trong đời văn, Nguyễn

Khải đã được nhận nhiều giải thưởng có giá trị Đặc biệt, năm 2000, ông đã vinh

dự được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật và giải thưởng Asean

1.3.2 Đề tài Hà Nội trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải

Trong hơn nửa thế kỷ cầm bút, Nguyễn Khải tự phân chia quá trình sáng tác

của mình thành hai giai đoạn: “Từ 1955 đến 1977 tôi sáng tác theo một cách Từ

1978 đến nay tôi sáng tác theo cách khác” Và ở giai đoạn thứ hai, như chúng ta

đã biết, sáng tác của Nguyễn Khải thực sự nở rộ, và ông đặc biệt thành công ở thể loại truyện ngắn Một trong những đề tài được ông viết nhiều, viết hay nhất trong giai đoạn này là đề tài Hà Nội Đó là mảnh đất Nguyễn Khải đã sinh ra và sống nửa đời người ở đó nên ông gắn bó và am hiểu sâu sắc về Hà Nội Chính vì vậy,

Hà Nội hiện diện trong sáng tác của ông như một tất yếu Nhưng có một điều đặc biệt là ông viết về Hà Nội khi không còn sống trên mảnh đất đó nữa Những năm cuối đời sống ở Sài Gòn, trong lòng ông luôn khắc khoải khôn nguôi nỗi nhớ Hà Thành như tâm trạng hoài cựu:

“Từ thuở mang gươm đi dựng nước

Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long” (Huỳnh Văn Nghệ)

Ông nhớ về Hà Nội, nhớ những người con của thủ đô nghìn năm văn hiến Nguyễn Khải viết về Hà Nội dấu yêu với những kỷ niệm ấm nồng trong một tâm

thế mới Chính Nguyễn Khải đã từng bộc bạch: “Không bỏ Hà Nội đi, làm sao viết

về Hà Nội với niềm nhớ thương khắc khoải lòng người đến thế” Nguyễn Khải viết

về Hà Nội với một hoài niệm tràn đầy, một nỗi nhớ da diết, một tình yêu lớn lao

Hà Nội hiện lên trong sáng tác của ông với bao “cảnh cũ, người xưa” Một Hà Nội của hôm nay và mãi mãi về sau với “Những giấc mộng đẹp, những cách sống đẹp,

những mặt người tuyệt đẹp thời nào cũng có xuất hiện nối tiếp nhau cho tới vĩnh viễn” [17, 188]

Sự độc đáo của nhà văn ở ngay sự lựa chọn đề tài Có thể nói, Hà Nội chỉ là một đề tài trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và khi viết về Hà Nội, ông chỉ chăm chú vào những vấn đề của người Hà Nội Những câu chuyện về Hà Nội của ông

thường có cốt truyện nhẹ nhàng nhân văn đậm chất đời thực Nguyễn Khải đã đi thăm những nơi ông đã sống, gặp lại những người thân thiết hoặc quen biết của ông, và ông viết về họ Ông viết về cuộc sống hôm nay của những người chung quanh, của bạn bè đồng nghiệp Ông viết về số phận của những người trong họ hàng nội ngoại của mình, những ông cậu, bà mợ, bà cô mà tâm tư tình cảm của ông còn quyến luyến Mỗi nhân vật trong mỗi câu chuyện đều ít nhiều liên quan trực tiếp đến tác giả Hình ảnh con người Hà Nội trong sáng tác của Nguyễn Khải hiện lên thực phong phú Ở đó có trẻ, có già; có người thông minh, tháo vát, có người vụng về chậm chạp; có kẻ lạc thời bế tắc và có người gặp thời; có người chân thật và cũng có kẻ xảo trá…Nguyễn Khải cũng viết khá nhiều về lớp người trẻ tuổi - những nhân vật chính của một vận hội mới - thời mở cửa hội nhập kinh

tế thị trường Ông đánh giá đúng tiềm năng của họ, họ giỏi tính toán làm ăn, hợp với thời buổi kinh tế thị trường Nhưng ông cũng nhận ra những khiếm khuyết của

họ trước sự chi phối mạnh mẽ của đồng tiền Qua những trang văn của ông, chúng

ta có thể thấy rõ những gương mặt người Hà Nội trong các giai đoạn, hoàn cảnh

khác nhau Những truyện ngắn trong tập truyện Hà Nội trong mắt tôi đã thể hiện

rõ sự yêu thương, trân trọng và kính phục những con người Hà Nội Hình ảnh người Hà Nội hiện lên trong tác phẩm của Nguyễn Khải thật đẹp, mỗi người có một dáng vẻ, cách ứng xử trước thời thế khác nhau

Người Hà Nội hiện lên trong sáng tác của Nguyễn Khải như những nhân cách sống Đó là những người gắn với mảnh đất nơi ông sinh ra và có bao kỷ niệm thời trẻ Họ là những con người bình thường, đa số họ đều lặng lẽ sống, nếu là nhà văn thì cũng lặng lẽ viết Nhưng nhiều người trong số họ có nhân cách thật đẹp, họ vẫn giữ được phẩm cách đó trước những dâu bể của cuộc đời Trong những câu chuyện cảm động của Nguyễn Khải về những con người bình thường ở Hà Nội thường ẩn

chứa những suy tư, chiêm nghiệm làm người đọc phải suy ngẫm: “Chỉ có cái tâm

tốt của con người mới làm nảy nở cái mầm yêu thương” (Nắng chiều); “Cái nghĩa

tình thầm lặng, nhỏ nhoi của mỗi gia đình, của mỗi vùng đất luôn bị quên đi trong cái ồ ạt, xáo động, ngầu đục của dòng đời vẫn cứ là mạch nước ngầm trong suốt,

vô nhiễm để nuôi sống những tinh hoa của dân tộc” (Đất kinh kỳ); “Ở đời chỉ có

cái đức là trường tồn, càng có nhiều càng tốt, không sợ thừa Kì dư những thứ khác đều là phù du cả, có đấy, mất đấy, phúc đấy, họa đấy, không tính trước được

đâu” (Người của ngày xưa) Hình ảnh người Hà Nội như “hạt bụi vàng” của Hà

Nội, và nhà văn ao ước “những hạt bụi vàng lấp lánh đâu đó ở mỗi góc phố Hà

Nội, hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kỳ sáng chói những ánh vàng” (Một

người Hà Nội) Nhà văn đã gửi gắm vào mỗi tác phẩm tâm nguyện to lớn mà suốt

cuộc đời ông luôn trăn trở

Như vậy có thể thấy, khi viết về đề tài Hà Nội, những tác phẩm của Nguyễn Khải đã dựng nên một chân dung khá toàn vẹn và sống động về Hà Nội với các nhân vật, các cuộc đời được soi chiếu dưới nhiều góc nhìn khác nhau Tác giả đã quan sát và ghi chép hiện thực ở nhiều góc độ, nhiều phương diện, nhiều lát cắt Những tác phẩm của ông làm nổi lên các chủ đề chính: Vẻ đẹp văn hóa của Hà Nội và của người Hà Nội, nếp nhà, sự tha hóa của nhân cách con người trong bối cảnh mới, nguy cơ đánh mất các giá trị truyền thống, chân dung của các nghệ sĩ đất Hà Thành…Nguyễn Khải cũng thể hiện trong đó những lo âu, những cảnh báo,

và cả những yêu thương, ấm áp một niềm tin sâu sắc vào con người, vào cuộc đời, vào sự trường tồn của cốt cách con người Hà Nội Thông qua những tác phẩm viết

về Hà Nội, Nguyễn Khải đã thể hiện tính triết luận sâu sắc Đó là những trăn trở

về một xã hội kim tiền, những giá trị văn hóa, gia phong của người Hà Nội trước ngưỡng cửa đổi mới Đó là những suy tư của nhà văn về những đổi thay trong văn hóa ứng xử, những lo lắng có phần xa xôi của người bà cô cho tương lai của ngôi nhà khi viết sẵn di chúc và phân chia tài sản ngay khi còn khỏe mạnh…

Nguyễn Khải đã thể hiện sự thay đổi về nhận thức khi chuyển từ tính triết luận mang cảm hứng chính trị thời đại sang tính triết luận mang hơi thở của cuộc

sống thường nhật Ông tập trung vào những con người bình thường, những “hạt

bụi vàng” để trăn trở với thời cuộc Những tác phẩm viết về Hà Nội của Nguyễn

Khải như một sự “nhìn lại” của ông, một sự lắng, tĩnh cần thiết trước những xô bồ

của xã hội đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ Bằng cái nhìn riêng của mình, nhà văn đã khẳng định và lưu giữ những dấu ấn văn hóa của đất kinh kỳ Đó là nếp

sống sang trọng, thanh lịch của Một người Hà Nội; những ước vọng bình dị, đẹp

đẽ của Nghệ nhân ở làng; là nỗi lòng của một bà cô suốt đời lo việc giữ Nếp

nhà Nhân vật của Nguyễn Khải có những con người rất truyền thống nhưng cũng

có những nhân vật là đại diện của vận hội mới, một thời đại mới Ông nhận thấy những tiềm năng to lớn ẩn chứa trong họ nhưng ông cũng có những đánh giá thẳng

thắn và chiêm nghiệm sâu sắc: “Còn phải gạn lọc chán những giá trị ấy mới trở

thành giá trị thật để chấn hưng dân tộc” (Chúng tôi và bọn hắn) Ông thể hiện rõ

sự trân trọng, nâng niu những “hạt bụi vàng” bay lên từ đất kinh kỳ…

Tiểu kết chương 1

Ở chương này, chúng tôi tập trung xác định rõ nội hàm các khái niệm “nhân

vật” và “thế giới nhân vật”, để thấy được vị trí và vai trò của con người trong thế

giới nhân vật của các tác phẩm văn học Từ cơ sở đó người viết khẳng định con người là nhân vật thường gặp nhất trong các tác phẩm văn học hình ảnh con người góp phần thể hiện thế giới nhân vật mà các nhà văn xây dựng lên trong các tác phẩm của mình Chúng tôi cũng tìm hiểu sơ lược về đề tài Hà Nội trong văn học hiện đại Việt Nam Đây là một đề tài quen thuộc, hấp dẫn thu hút nhiều nhà thơ, nhà văn và nhiều tác giả đã thành danh với đề tài này

Nhà văn Nguyễn Khải có một vị trí quan trọngvà những đóng góp đặc biệt trong nền văn học Việt Nam nói chung và nền văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới nói riêng Khi viết về đề tài Hà Nội, Nguyễn Khải đã có cách khám phá, khai thác riêng khiến những trang văn của ông không thể bị trộn lẫn hay nhòe mờ Ông tập trung vào khắc họa hình ảnh con người Hà Nội ở những thời kỳ khác nhau để qua

đó bộc lộ những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người

Với những cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn ban đầu đó, chúng tôi tập trung nghiên cứu hình ảnh con người Hà Nội trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới ở hai phương diện nội dung và nghệ thuật

CHƯƠNG 2

PHẨM CHẤT NGƯỜI HÀ NỘI TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KỲ ĐỔI MỚI

2.1 Nét thanh lịch, chất trí tuệ và đức hi sinh của những người phụ nữ Hà Nội xưa

Mảnh đất Thăng Long - Hà Nội đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nơi chứng kiến sự hưng vong của rất nhiều triều đại Đây cũng là nơi tinh hoa văn hóa dân tộc hội tụ và lan tỏa Theo thời gian, trước những xô bồ đổi thay của cuộc sống, trước tác động của thời kỳ hội nhập, rất nhiều thứ, nhiều giá trị đã bị thay đổi, song những người Hà Nội vẫn luôn âm thầm gìn giữ những nét văn hóa của đất Tràng

An xưa Điều đó được thể hiện ở lối ăn mặc, nói năng và ứng xử với thời đại Dẫu

đó là thời kỳ bao cấp khó khăn, thời chiến tranh ác liệt hay thời kỳ hội nhập phát triển sau này Người Hà Nội xưa và nay luôn có những nét tính cách nổi bật Qua thời gian, các nét đẹp trong tính cách người Hà Nội được lịch sử kết tinh, được nâng lên thành phẩm chất đặc trưng, thành phẩm cách của người Hà Nội Nhiều nhà thơ, nhà văn đã dụng công, dụng tâm khi khắc họa hình ảnh con người Hà Nội với những phẩm chất đặc trưng của họ Nhà văn Nguyễn Khải cũng vậy Ngòi bút của ông đặc biệt chú ý tới hình ảnh những người phụ nữ Hà Nội xưa để khám phá,

phát hiện những nét đẹp của họ

2.1.1 Nét thanh lịch, trí tuệ

Nét thanh lịch là đặc trưng lớn, nổi bật và dễ nhận thấy của người Hà Nội, được thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau trong cuộc sống Nét thanh lịch của người Hà Nội vừa mang bản sắc riêng, vừa là kết quả hội tụ nhiều nét đẹp ở các

vùng miền khác nhau “Thanh” được hiểu là: thanh cao, tươi tắn, dịu hiền; “lịch”

là: khéo léo, khuôn phép, hiểu biết, cởi mở…Nét thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện ở nhiều phương diện: đi đứng, nói năng, ăn mặc…và trong cách

ứng xử từ gia đình đến ra ngoài xã hội

Người Hà Nội, đặc biệt là người phụ nữ, luôn tự hào với vẻ thanh lịch và dấu

ấn Hà Thành cổ kính trong văn hóa mặc của mình Họ mặc đẹp, cái đẹp của sự nền nã, kín đáo chứ không phô trương, lòe loẹt và luôn đề cao sự thanh lịch Nét văn hóa đặc trưng này luôn được họ giữ gìn ngay cả trong thời chiến tranh thiếu thốn, những năm tháng bao cấp khó khăn hay trước cơn lốc của thời kì đổi mới

Qua trang phục của các nhân vật trong tập truyện Hà Nội trong mắt tôi đã giúp

độc giả nhận diện các thời đại Người Hà Nội luôn ưa chuộng sự gọn gàng, chỉnh

tề và trang nhã Là những người thuộc tầng lớp thượng lưu giàu có, chị em bà Tú

Dâu trong Một người Hà Nội ăn mặc theo đúng mốt của thời ấy: “Khăn vấn bỏ

đuôi gà, áo tứ thân bằng hàng tơ dệt thưa gọi là xuyến, mặc quần lĩnh bưởi và đi hài” [17, 115] Hình ảnh quen thuộc của các cô gái tân thời cuối những năm 30

của thế kỉ XX “tóc vấn trần, đeo kiềng cổ và vòng tay bằng vàng chạm vừa thô

vừa nặng” Hình ảnh cô Hiền trong Một người Hà Nội thì tân tiến hơn với “cạo

răng trắng và uốn tóc, mặc quần áo đồng màu, hoặc đen hết, hoặc trắng hết Còn

nữ trang đã biết dùng đồ ngọc, bạch kim và hạt xoàn” [17, 115]

Trong thời kì chống Mĩ cứu nước, trong khi phần lớn người dân cả nước sống theo phong cách thời chiến thì gia đình cô Hiền vẫn giữ cách ăn mặc sang trọng,

quý phái: “Mùa đông ông mặc áo ba-đờ-xuy đi giày da, bà mặc áo măng tô cổ

lông, đi giày nhung đính hạt cườm” [17, 113] Rõ ràng, nhà cô Hiền có cách ăn

mặc không giống với số đông Khi phong trào bình dân đang lan rộng khắp đời sống xã hội thì gia đình cô vẫn giữ lối sống như trước Phải chăng đó là biểu hiện của giai cấp tiểu tư sản, phải chăng đó là họ không có lòng yêu nước và tinh thần

dân tộc? Nhưng cô Hiền đã khẳng định, gia đình cô “có bộ mặt rất tư sản, một

cách sống rất tư sản nhưng lại không bóc lột ai cả thì làm sao thành tư sản được”

[17, 119] Họ vẫn giữ nguyên lối cũ trong cách mặc của những người trong gia đình chỉ vì họ thấy không cần thiết Họ là những con người luôn coi trọng những nét đẹp riêng vốn có của Hà Nội, họ không muốn cái thanh lịch, sang trọng mang nét đặc trưng của Hà Nội bị mất đi Họ không muốn mình trở thành những kẻ xu thời chạy theo phong trào bình dân của thời đại Đó không phải là biểu hiện của

sự bảo thủ, không chịu tiếp nhận cái mới “Ngày thường các bà mặc áo bông ngắn,

quần thâm, đi dép hoặc đi guốc, vuông khăn len tơi tớp buộc quanh cổ hay bịt đầu” [17, 124] Nhưng trong những bữa ăn họp mặt bạn bè “những tên tuổi đã thành danh của đất kinh kỳ”, họ vẫn diện những trang phục sang trọng của ngày

xưa như một sự trân trọng đối với quá khứ và thể hiện bản sắc văn hóa riêng của con người Hà Nội Điều đó còn bộc lộ sự sâu sắc của những người rất mực trân

trọng nét đẹp của Hà Nội đã có từ xa xưa

Nét thanh lịch, chất trí tuệ và sự đảm đang của người phụ nữ Hà Nội được biểu hiện rõ rệt trong việc họ gìn giữ nếp nhà Người Việt Nam có lối sống duy tình, trọng nghĩa Sự gắn bó, yêu thương trong cộng đồng dân tộc, trong mỗi gia đình đã trở thành nét đẹp trong truyền thống người Việt Với Nguyễn Khải, khi

viết về mỗi ngôi nhà, mỗi gia đình, ông đặc biệt chú trọng “nếp nhà” Và trong

mỗi gia đình ấy, để giữ được gia phong vai trò đầu tiên và quan trọng nhất phải kể đến là những người phụ nữ Nhà văn chú ý khai thác cá tính, nhân cách, bản lĩnh của họ trước mọi tác động của hoàn cảnh Họ là những con người mang đậm cốt cách văn hóa Hà Nội, luôn lựa chọn cho mình một lối sống mà họ tin tưởng là đúng, một lối sống để khẳng định nhân cách của mình Viết về họ, Nguyễn Khải

đã khám phá ra nhiều giá trị nhân văn sâu sắc ẩn chưa đằng sau những con người rất đỗi nhỏ bé, bình thường giữa cuộc sống thường Ở họ sáng lên vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách cao thượng, biết sống tự trọng và tự hào về nơi mình đang sống Nhà văn chú ý khai thác vẻ đẹp trí tuệ và bản lĩnh của những người phụ nữ đó, họ luôn tỉnh táo và lý trí trước thời cuộc, chèo chống gia đình giữa dòng xoáy của xã hội

Họ chính là những người yêu và gắn bó với mảnh đất Hà Nội hơn ai hết

Có thể nhận thấy Nguyễn Khải đã dành nhiều tâm sức để viết về những người phụ nữ thông minh, sắc sảo, luôn gìn giữ nề nếp gia phong cho cả gia đình Điều

này được thấy rõ qua nhân vật cô Hiền trong truyện ngắn Một người Hà Nội Có

thể nói, đây là tác phẩm chứa nhiều tình cảm, sự ngưỡng vọng của nhà văn về mảnh đất Thăng Long nghìn năm văn hiến Gia đình cô Hiền là một hình ảnh điển hình còn giữ được những cốt cách văn hóa Hà Nội Cô Hiền chính là người