Luận văn Thạc sĩ Quản lý công: Quản lý ngân sách nhà nước tại Huyện Phathum Phone, tỉnh Champasack

Mục đích nghiên cứu của luận văn là nhằm đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý NSNN của huyện Phathun Phoen, hƣớng đến muc tiêu hiệu quả, tiết kiệm, khuyến khích sản xuất kinh doanh và thúc đẩy phát triển KTXH của huyện.

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LUNMARLA KONGKEO

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN PHATHUMPHONE, TỈNH CHAMPASAK,

NƯỚC CHDCND LÀO

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

HÀ NỘI - 2020

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LUNMARLA KONGKEO

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN PHATHUMPHONE, TỈNH CHAMPASAK,

NƯỚC CHDCND LÀO

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và rõ ràng Đề tài nghiên cứu một cách độc lập, không có sự sao chép nguyên văn kết quả của những công trình nghiên cứu đã công bố về lĩnh vực này Lời cam đoan này của tôi là đúng sự thật và tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Ngày tháng năm 2020

Học viên

Lunmarla KongKeo

Để hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩ Quản lý công tại Học viện Hành chính Quốc gia, bên cạnh sự cố gắng của bản thân tôi đã nhận được sự động viên, hướng dẫn, giảng dạy và nhiều ý kiến đóng góp quý báu của các Thầy giáo, Cô giáo trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành của mình tới Ban lãnh đạo Học viện Hành chính Quốc gia, các Thầy giáo, Cô giáo Ban Quản lý đào tạo Sau đại học, các Khoa chuyên môn

Tôi cảm ơn sự giúp đỡ của cơ quan tôi đang công tác, gia đình, bạn bè, tập thể lớp Cao học HC22.B9 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa học

Đặc biệt tôi trân trọng gửi lời biết ơn đến TS Bùi Thị Thùy Nhi, giáo viên hướng dẫn đã dành nhiều thời gian và trí tuệ trực tiếp hướng dẫn, tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn tất luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

Lunmarla Kongkeo

CHDCND Cộng hòa dân chủ nhân dân

CNH-HĐH Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá

GTGT Giá trị gia tăng

NSLĐ Năng suất lao động

ODA Viện trợ phát triển chính thức PPP Hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân

Nội dung Trang

Danh mục bảng Danh mục hình vẽ

1.1.3 Vai trò của ngân sách huyện đối với sự phát triển KTXH

của địa phương

14

1.2.6 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý NSNN cấp huyện 29

1.3 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại một số địa phương ở

Lào và Việt Nam – bài học tham khảo cho huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak, Lào

Viêng Chăn, Lào 1.3.4 Kinh nghiệm quản lý NSNN ở huyện Mường Khương,

tỉnh Lào Cai, Việt Nam

34

1.3.5 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại huyện Ninh Giang, tỉnh

Hải Dương, Việt Nam

Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NSNN TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN PHATHUM PHONE, TỈNH CHAMPASAK, NƯỚC CHDCND LÀO

39

2.1 Khái quát về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên, kinh

tế - xã hội, bộ máy quản lý NSNN của huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

39

2.1.3 Cơ cấu tổ chức hành chính huyện Phathum Phone 40 2.1.4 Bộ máy quản lý NSNN của huyện Phathum Phone 42

2.2 Thực trạng công tác quản lý NSNN trên địa bàn

huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

45

2.2.1 Thực trạng công tác lập kế hoạch và phân bổ kế hoạch

NSNN trên địa bàn huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

45

2.2.2 Thực trạng công tác chấp hành dự toán NSNN trên địa

bàn huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

49

2.2.4 Thực trạng công tác thanh tra, kiểm tra ngân sách nhà

nước huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

64

2.3 Đánh giá công tác quản lý ngân sách nhà nước tại

huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

66

2.3.3 Một số nguyên nhân dẫn tới các bất cập trong quản lý

ngân sách ở huyện Phathum Phone

71

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN HIỆN

CÔNG TÁC QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI HUYỆN PHATHUN PHONE, TỈNH

3.2 Quan điểm về tăng cường công tác quản lý NSNN cấp

huyện tại huyện Phathun Phone, tỉnh Champasak

74

3.3 Mục tiêu, phương hướng hoàn thiện công tác quản lý

NSNN cấp huyện tại huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

75

3.4 Một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý ngân

sách nhà nước trên địa bàn huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

77

3.4.1 Hoàn thiện tổ chức bộ máy quản lý NSNN cấp huyện của

huyện Phathum Phone

77

3.4.3 Nâng cao chất lượng công tác chấp hành dự toán huyện

Phathum Phone

81

3.4.4 Chú trọng chất lượng công tác quyết toán NSNN 85 3.4.5 Tăng cường công khai ngân sách nhà nước huyện 85 3.4.6 Hoàn thiện hệ thống thu NSNN qua Kho bạc Nhà nước 86 3.4.7 Tăng cường thanh tra, kiểm tra, khen thưởng và xử lý kịp

thời vi phạm trong quản lý NSNN

88

3.4.8 Tuyên truyền giáo dục, nâng cao nhận thức về vai trò của

công tác thu chi ngân sách huyện

Tên bảng Trang

Bảng 2.1 Dự toán thu ngân sách Huyện Phathum Phone 46

Bảng 2.2 Dự toán chi ngân sách Huyện Phathum Phone 48

Bảng 2.3 Bảng tổng hợp thực hiện thu NSNN cấp huyện trên

địa bàn huyện Phathum Phone

52

Bảng 2.4 Tỷ trọng các khoản thu NSNN cấp huyện thực hiện

trên địa bàn huyện Phathum Phone

54

Bảng 2.5 Bảng tổng hợp thực hiện chi NSNN cấp huyện trên

địa bàn huyện Phathum Phone

57

Bảng 2.6 Tỷ trọng các khoản chi NSNN cấp huyện thực hiện

trên địa bàn huyện Phathum Phone

Hình 2.1 Bản đồ tỉnh Champasak, nước CHDCND Lào 39

Hình 2.2 Cơ cấu tổ chức hành chính của huyện Phathum

Phone, tỉnh Champasak

41

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngân sách nhà nước (NSNN) là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định NSNN là công cụ tài chính chủ yếu của Nhà nước, là điều kiện vật chất quan trọng để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, đồng thời NSNN là công cụ tài chính để Nhà nước điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế - xã hội của đất nước

Lào là một quốc gia đa sắc tộc, trình độ phát triển kinh tế - xã hội giữa các địa phương chưa đồng đều Sau 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới

toàn diện (Đại hội IV của Đảng Nhân dân cách mạng Lào năm 1986), đến

nay, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân (CHDCND) Lào đã vượt qua nhiều khó khăn, thử thách, đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa quan trọng về kinh tế - xã hội Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện công cuộc đổi mới, vấn

đề quản lý NSNN của Lào vẫn chưa được chú trọng triển khai Điều này dẫn tới tình trạng một số địa phương bị bội chi NSNN lớn, phải tìm các biện pháp để bù đắp bội chi và trợ cấp NSNN cho các địa phương gặp khó khăn

Huyện (trong tiếng Lào gọi là muang) là đơn vị hành chính cấp 2 ở địa

phương và ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách có vai trò quan trọng trong hệ thống NSNN, đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện Việc tổ chức, quản lý hiệu quả ngân sách cấp huyện sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giải quyết được những vấn đề bức thiết của xã hội trên địa bàn huyện Huyện Phathum Phone, tỉnh Champasak

là một huyện nằm ở phía Đông của tỉnh, với hơn 65 ngàn người dân, thu nhập bình quân năm 2019 là 1.335 USD/người Kinh tế của huyện chủ yếu

là hoạt động nông nghiệp, chiếm hơn 60% tổng thu nhập của toàn huyện Những năm gần đây, công tác quản lý NSNN tại huyện Phanthum Phone được thực hiện theo Luật NSNN của nước CHDCND lào năm 2006 và Luật sửa đổi bổ sung năm 2015 Tuy vậy, trên thực tế, vẫn còn tồn tại một số bất

cập, chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý như: Công tác lập dự toán còn yếu kém, còn nhiều lần phải bổ sung, điều chỉnh, gây khó khăn cho công tác quản lý dự toán được duyệt; việc chấp hành dự toán còn nhiều tồn tại, quản

lý thu NSNN còn nhiều kẽ hở, bỏ sót nguồn thu, đặc biệt là còn nhiều lãng phí thất thoát trong chi tiêu ngân sách, công tác thanh tra, kiểm tra còn mang tính hình thức

Vì vậy, tăng cường công tác quản lý NSNN của huyện là một nhiệm vụ bức thiết nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tiền, tài sản của Nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế của huyện và tỉnh Champasack nói

chung Xuất phát từ lý do trên, tác giả chọn đề tài "Quản lý ngân sách nhà nước tại Huyện Phathum Phone, tỉnh Champasack" làm đề tài luận văn

cao học chuyên ngành Quản lý công của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quản lý NSNN là một đề tài phổ biến, thu hút được sự quan tâm của nhiều chuyên gia, học giả và các nhà nghiên cứu Những năm gần đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý NSNN từ quy mô cấp quốc gia cho đến NSNN cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã cả ở Việt Nam và Lào Học viên đã tìm hiểu, tham khảo một số tài liệu có liên quan dưới đây trong quá trình nghiên cứu luận văn như:

2.1 Các nghiên cứu về quản lý NSNN tại nước CHDCND Lào

Luận án tiến sĩ của Phô Thi San Sa May (2014) với chủ đề “Quản lý vốn đầu tư phát triển từ NSNN ở tỉnh Sa La Văn, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào”, trong đó tác giả đã tập trung phân tích tình hình thực hiện đầu tư

phát triển cũng như thực trạng quản lý vốn NSNN cho đầu tư phát triển ơ tỉnh

Sa La Văn; từ đó, tác giả đã đề xuất giải pháp đổi mới quản lý vốn đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước tỉnh Sa La Văn nước CHDCND Lào Mặc dù, phạm vi nghiên cứu của luận án này là cấp tỉnh và chủ yếu liên quan đến quản

lý vốn đầu tư phát triển – một phần trong vốn NSNN, song phương pháp luận

và phương pháp nghiên cứu được vận dụng trong luận án này đã giúp tác giả

sử dụng có hiệu quả vào trong nghiên cứu của mình

Tạp chí tài chính của Việt Nam số tháng 11/2018 có đăng bài nghiên

cứu: “Thực hiện pháp luật về sử dụng ngân sách nhà nước ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào hiện nay” của tác giả Phokham Sayasone Bài viết đã hệ

thống lại các quy định của Pháp luật nước CHDCND Lào về quản lý và sử dụng NSNN như: (1) Các quy định về chủ thể quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước; (2) Quy định về phương thức quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước; và (3) Những quy định về bảo đảm hiệu quả trong thực hiện pháp luật

về quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước… Tác giả cũng khẳng định rằng, trong hoạt động tổ chức quản lý và sử dụng NSNN ở CHDCND Lào hiện nay, vấn đề bức xúc đặt ra là các hoạt động giám sát, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, xử lý vi phạm trong quản lý và sử dụng NSNN chưa được quan tâm đúng mức, có lúc có nơi còn biểu hiện hời hợt, nể nang, “dĩ hòa vi quý”, thiếu nghiêm minh…

Luận văn thạc sĩ của Khetlivone Touphaythoune (2009) về đề tài

“Giải pháp hoàn thiện quản lý chi NSNN tại huyện Kaysone Phomvihan tỉnh Savannakhet nước CHDCND Lào” đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn

thiện công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Kaysone Phomvihan tỉnh Savannakhet nước CHDCND Lào Các giải pháp đưa ra chủ yếu liên quan đến công tác chi NSNN cấp huyện mà chưa đề cập tới công tác thu NSNN cấp huyện, một trong những nội dung rất quan trọng của quản lý NSNN cấp huyện

2.2 Các nghiên cứu về quản lý NSNN tại Việt Nam

Đề tài luận văn thạc sĩ kinh tế tại Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia

Hà Nội về "Hoàn thiện công tác quản lý ngân sách cấp huyện của tỉnh Hưng Yên" (2014), của tác giả Vũ Thành Nam Trong công trình nghiên cứu, tác giả

đã hệ thống hóa lý luận cơ bản về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện; thông qua nghiên cứu thực trạng về công tác quản lý NSNN tại thành phố Hưng Yên và huyện Khoái Châu, tác giả đã chỉ ra những mặt hạn chế cần

khắc phục như vấn đề mất cân đối trong nội dung thu ngân sách và tình trạng nguồn thu ngân sách phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thu không ổn định là tiền

Luận văn thạc sỹ quản lý hành chính công: “Quản lý ngân sách nhà nước ở Huyện Hoằng Hóa, Tỉnh Thanh Hóa”, tác giả Bùi Thị Minh Thúy

(2014), Học viện Hành chính Quôc gia đã đề cập công tác quản lý NSNN ở cấp huyện của tỉnh Thanh hóa qua việc đi sâu phân tích chi tiết từng khoản thu - chi ngân sách tại địa phương để đưa ra được những giải pháp phù hợp

Luận văn thạc sỹ quản lý hành chính công: “Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Cẩm Giàng – Tỉnh Hải Dương”, Vũ Thị Thuận (2014), Học

viện Hành chính Quốc gia Tác giả đã đề cập tới công tác quản lý ngân sách

ở cấp huyện ở tỉnh Hải Dương thông qua nghiên cứu điển hình huyện Cẩm Giàng Luận văn đã tập trung nghiên cứu, phân tích hoạt động quản lý thu và chi ngân sách của chính quyền cấp huyện theo chu trình ngân sách, đồng thời làm được vai trò của công tác thanh tra, kiểm tra trong quản lý ngân sách

Luận văn thạc sỹ quản lý công: “Quản lý ngân sách nhà nước tại Huyện Lục Ngạn, Tỉnh Bắc Giang”, Nguyễn Thị Thùy Nhung (2015) tại Học

viện hành chính Quốc gia Cũng tương tự như các luận văn khác, tác giả đã đưa ra được hệ thống lý luận rõ ràng cũng như thực trạng công tác quản lý ngân sách ở cấp huyện của tỉnh Hải Dương, phân tích đặc điểm tình hình KTXH của huyện tác động đến hoạt động quản lý, ngoài ra, làm rõ phân cấp quản lý ngân sách giữa các cấp ngân sách tại địa phương và đề cao vai trò của công tác thnah kiểm tra trong quản lý ngân sách

Ngoài ra, còn nhiều công trình nghiên cứu và bài viết khác về quản lý NSNN ở cấp vĩ mô hoặc trên phạm vi một tỉnh, thành phố, huyện và xã Các công trình đã đề cập đến nhiều khía cạnh của hoạt động quản lý NSNN; khía cạnh về ban hành Luật pháp, chính sách, chế độ về NSNN, về chu trình ngân sách nhà nước, về hoạt động quản lý thu chi, về thanh tra, kiểm tra và kiểm toán việc thực hiện NSNN

Trên thực tế, kết quả nghiên cứu của các công trình nói trên đều đề cập đến việc hoàn thiện công tác quản lý NSNN bao gồm quản lý thu, chi ngân sách, phân cấp ngân sách, chu trình NSNN… ở từng địa phương nhất định, trên pham vi cấp tỉnh hay cấp huyện Mặc dù cùng tuân thủ hệ thống pháp luật về NSNN của Lào hay của Việt Nam, song mỗi địa phương đều có những đặc điểm, đặc thù khác nhau và kết quả của công tác quản lý NSNN phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện KTXH của từng địa phương… Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống

về quản lý NSNN tại huyện Phathun Phoen, qua đó đưa ra những giải pháp khả thi cho công tác quản lý NSNN tại huyện nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển KT-XH của huyện và phù hợp với cơ chế quản lý chung của nước CHDCND Lào trong trong bối cảnh hiện nay Điều đó thúc đẩy tác giả mạnh

dạn chọn vấn đề “Quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Phathun Phoen” làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên ngành Quản lý công

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của Luận văn là nhằm đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý NSNN của huyện Phathun Phoen, hướng đến muc tiêu hiệu quả, tiết kiệm, khuyến khích sản xuất kinh doanh và thúc đẩy phát

triển KTXH của huyện

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để giải quyết được mục tiêu nghiên cứu nói trên, luận văn cần thực hiện 3 nhiệm vụ nghiên cứu chính:

- Hệ thống hóa, bổ sung, hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác quản lý NSNN cấp huyện

- Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý NSNN tại huyện Phathun Phoen trong giai đoạn 3 năm 2016-2019, Từ đó chỉ ra những thành công, hạn chế còn tồn tại trong công tác quản lý NSNN tại huyện và nhận diện những nguyên nhân dẫn đến những bất cập đó

- Trên cớ sở những định hướng và quan điểm của Nhà nước, của tỉnh, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp có tính thực tiễn nhằm hoàn thiện công tác quản lý NSNN tại Huyện Phathun Phoen trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động quản lý NSNN cấp huyện

- Về thời gian: Luận văn nghiên cứu trong thời gian 2016-2019, tính

từ thời điểm Luật NSNN năm 2015 của nước CHDCND Lào bắt đầu có hiệu lực

5 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn bao gồm:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết như phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp, hệ thống hóa và so sánh đối chiếu…

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn như phương pháp quan sát, tổng hợp rút kinh nghiệm…

Bên cạnh đó luận văn đã tiếp thu, kế thừa có chọn lọc kết quả nghiên cứu của một số công trình nghiên cứu liên quan đã được công bố, cùng các

số liệu do các cơ quan hữu quan công bố

Ngoài ra, luận văn còn dựa vào các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Lào liên quan đến quản lý tài chính, ngân sách Số liệu sử dụng được thu thập từ các số liệu thống kê, báo cáo tài chính, các biểu mẫu báo cáo theo các năm của phòng Tài chính huyện; các Nghị quyết của HĐND tỉnh, huyện; các quyết định của UBND tỉnh, huyện và các số liệu khác…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài luận văn

Dựa trên nghiên cứu lý thuyết chung về NSNN, luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận cơ bản về công tác quản lý NSNN cấp huyện, sự cần thiết khách quan phải nâng cao hiệu quả quản lý NSNN cấp huyện, qua đó tổng hợp hệ thống các quy định cụ thể của Nhà nước, của chính quyền địa phương về công tác quản lý NSNN ngân sách huyện Phathum Phone giai đoạn 2016 – 2019

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài luận văn

Trên cơ sở tìm hiểu thực trạng công tác quản lý NSNN cấp huyện tại huyện Phathum Phone trong giai đoạn 2016-2019, so sánh với hệ thống văn bản pháp luật hiện hành và thực tiễn phát triển KTXH của huyện Phathum Phone, luận văn đã xây dựng một hệ thống giải pháp mang tính khả thi nhằm hoàn thiện công tác này trên địa bàn huyện Phathum Phone

Ngoài ra, thông qua kết quả nghiên cứu, luận văn là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý ngân sách cấp huyện trong quá trình nghiên cứu hoặc thực thi nhiệm vụ liên quan đến hoạt động thu chi ngân sách

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách Nhà nước

cấp huyện

Chương 2: Thực trạng quản lý ngân sách Nhà nước tại Huyện Phathum

Phone, huyện Champasak, nước CHDCND Lào

Chương 3: Phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động

quản lý ngân sách Nhà nước tại Huyện Phathum Phone, huyện Champasak, nước CHDCND Lào

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH

NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN

1.1 Những vấn đề cơ bản ngân sách nhà nước cấp huyện

1.1.1 Khái niệm Ngân sách nhà nước cấp huyện

Trong lịch sử, thuật ngữ NSNN xuất hiện khi nhà nước đã phát triển đến một giai đoạn nhất định mà ở đó sự phân biệt giữa tài chính công và tài chính tư, trong đó tài chính công đã trở nên cần thiết như một nhu cầu thiết yếu NSNN là một phạm trù kinh tế mang tính lịch sử, phản ánh những mặt nhất định của các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội trong điều kiện còn tồn tại quan hệ hàng hóa – tiền tệ và được sử dụng như một công cụ thực hiện các chức năng của nhà nước Như vậy, NSNN – với ý nghĩa là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước, ra đời từ rất sớm gắn liền với sự hình thành của nhà nước Thuật ngữ NSNN được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế - xã hội ở mọi quốc gia Trên thực tế, nhiều định nghĩa

về NSNN đã được đưa ra tùy thuộc vào các góc độ xem xét khác nhau:

* Định nghĩa ngân sách nhà nước về phương diện kinh tế

- Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển thì NSNN là

một văn kiện tài chính trong đó mô tả các khoản thu, chi của chính phủ được thiết lập hàng năm

- Từ điển bách khoa toàn thư về kinh tế của Pháp định nghĩa: “NSNN

là văn kiện được Nghị viện hoặc hội đồng thảo luận và phê chuẩn mà trong đó các nghiệp vụ tài chính của khu vực công được dự kiến và cho phép”

- Từ điển thuật ngữ tài chính tín dụng (1996) của Viện nghiên cứu Tài chính cho rằng: “Ngân sách được hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (thu tiền vào) và chỉ tiêu (tiền xuất ra) của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định

- Giáo trình Quản lý tài chính công (Học viện Tài chính – 2009):

“NSNN là dự toán hàng năm về toàn bộ các nguồn tài chính được huy động cho Nhà nước và sử dụng các nguồn tài chính đó nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước do Hiến pháp quy định”

Từ những định nghĩa trên có thể thấy NSNN, trước hết là một khái niệm thuộc phạm trù kinh tế học hay hẹp hơn là tài chính học Xét từ góc độ này, NSNN được hiểu là bản dự toán các khoản thu và chi tiền tệ của một quốc gia, được cơ quan có thẩm quyền của nhà nước quyết định để thực hiện trong thời hạn nhất định, thường là một năm Từ những định nghĩa này cho thấy NSNN chứa đựng hai yếu tố:

Một là, NSNN là bản dự toán thu và chi tiền tệ của quốc gia Do đó

phải được quốc hội, với tư cách là người đại diện cho toàn thể nhân dân trong quốc gia đó quyết định trước khi chính phủ đem ra thi hành trên thực tế Hơn thế nữa, quốc hội còn là người giám sát chính phủ trong quá trình thi hành ngân sách và có quyền phê chuẩn bản quyết toán ngân sách hàng năm do chính phủ đệ trình khi năm ngân sách đã kết thúc

Hai là, NSNN chỉ có giá trị thực hiện trong thời hạn một năm 12 tháng

Khoảng thời gian này được pháp luật quy định nhằm giới hạn rõ thời gian thực hiện bản dự toán NSNN và được gọi là “năm ngân sách” hay “tài khóa”, thực chất là niên độ ngân sách Ở nước CHDCND Lào, việc soạn thảo dự toán NSNN hàng năm được chủ trì bởi Bộ tài chính cùng sự phối hợp, hỗ trợ của một số cơ quan nhà nước khác có liên quan như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng nhà nước Lào, Ủy ban Kế hoạch, Tài chính và Kiểm toán của

Quốc hội,… Các cơ quan này, mặc dù có chức năng nhiệm vụ chuyên môn khác nhau do pháp luật quy định nhưng khi tham gia vào quá trình soạn thảo NSNN thì đều có chung nhiệm vụ là xây dựng một dự toán ngân sách thăng bằng, có tính khả thi và hiệu quả nhất

* Định nghĩa ngân sách nhà nước về phương diện pháp lý

Không chỉ là thuật ngữ kinh tế, NSNN còn là một khái niệm pháp lý Khái niệm này hàm chứa nhiều nội dung chính trị - pháp lý quan trọng như mối tương quan quyền lực giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp trong việc thiết lập và thi hành ngân sách; thủ tục soạn thảo, quyết định và chấp hành ngân sách cũng như sự phân chia giữa quyền lập pháp và quyền hành pháp trong việc kiểm soát quá trình ngân sách

Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 của nước CHDCND Lào, sửa đổi

bổ sung một số điều của Luật NSNN 2006 có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2016-2017 Đây là đạo Luật quan trọng trong hệ thống pháp luật về tài

chính công ở Lào Theo Luật này thì “NSNN là dự toán về thu - chi của nhà nước đã được Quốc hội thông qua hàng năm NSNN là trung tâm của hệ thống tài chính quốc gia, là công cụ quản lý, điều tiết vĩ mô nhằm đảm bảo cho nền kinh tế - xã hội phát triển” Về cơ bản, định nghĩa này không có gì

khác biệt đáng kể so với quan niệm về NSNN dưới góc độ kinh tế, tuy vậy nhấn mạnh thêm một số khía cạnh về pháp lý: Thứ nhất, NSNN là do cơ quan lập pháp phê duyệt và được thực thi theo một trình tự riêng, không hoàn toàn giống với trình tự lập pháp thông thường; Thứ hai, hiệu lực về thời gian của NSNN bao giờ cũng được xác định trong một thời gian nhất định là một năm, trong khi hiệu lực của các đạo luật thông thường là vô thời hạn hay trong một thời gian rất dài Như vậy, về bản chất NSNN là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể trong xã hội, phát sinh trong quá trình phân phối và phân phối lại của cải xã hội, nhằm tập trung một phần nguồn lực tài chính vào trong tay nhà nước để đáp ứng các nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các chức năng quản lý của nhà nước Về hình thức biểu hiện, đó là

các dự toán và quyết toán các khoản thu, chi trong quá trình trực hiện chức năng của nhà nước trong một thời gian xác định

* Định nghĩa về ngân sách nhà nước cấp huyện:

NSNN bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương, trong

đó ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN Theo quy định của pháp luật ở Lào, cũng tương tự như ở Việt Nam, ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND)

Theo Hiến pháp 2015 của nước CHDCND Lào, hệ thống hành chính nhà nước ở địa phương bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Trong đó, hội đồng nhân dân là cơ quan đại diện cho quyền và lợi ích nhân dân các bộ tộc Lào, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, thực hiện vai trò xem xét việc thông qua các văn bản pháp luật quan trọng, giải quyết các vấn đề cơ sở địa phương và theo dõi, kiểm tra hoạt động của các cơ quan chính quyền tại địa phương Ủy ban nhân dân là cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương; chịu trách nhiệm trước Chính phủ và Hội đồng nhân dân Chính quyền địa phương tại Lào được chia thành 3 cấp: Tỉnh, Huyện và Bản

- Cấp tỉnh bao gồm: Tỉnh và Thủ đô

- Cấp huyện bao gồm: Huyện, Thị trấn, Thành phố

- Cấp bản gồm: Bản

Đứng đầu cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh là Tỉnh trưởng, Thủ đô là

Đô trưởng, cấp huyện là Huyện trưởng, thành phố là Thành trưởng, thị xã là Thị trưởng, cấp bản là Trưởng bản

Căn cứ vào hệ thống hành chính nhà nước của Lào, hệ thống NSNN của Lào ở địa phương cũng được phân chia tương ứng, song không có ngân sách cấp bản (tương đương như cấp xã ở Việt Nam) Như vậy, ngân sách cấp huyện vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán cuối cùng trong hệ thống NSNN của nước CHDCND Lào

Như vậy, có thể hiểu "Ngân sách cấp huyện là một bộ phận của NSNN

do UBND cấp huyện xây dựng kế hoạch và do HĐND cùng cấp quyết định, giám sát thực hiện"

1.1.2 Đặc điểm của ngân sách nhà nước cấp huyện

NSNN vừa là nguồn lực để nuôi dưỡng bộ máy Nhà nước, vừa là công cụ hữu hiệu để Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội NSNN cấp huyện chứa đựng tất cả những đặc điểm của NSNN nói chung:

- Việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn liền với quyền lực kinh

tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định Luật NSNN là một bộ luật tài chính đặc biệt, bởi lẽ trong NSNN, các chủ thể được thiết lập dựa vào hệ thống các pháp luật có liên quan như Hiến pháp, các Luật thuế,… nhưng mặt khác, bản thân Luật NSNN cũng được ban hành bởi Quốc hội và các chỉ tiêu ngân sách do Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp quyết định và thông qua hằng năm, mang tính chất áp đặt và bắt buộc các chủ thể kinh tế - xã hội có liên quan phải tuân thủ

- NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước và luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định đến các khoản thu – chi của NSNN và hoạt động thu – chi này nhằm mục tiêu giúp Nhà nước giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các tổ chức kinh tế - xã hội, các tầng lớp dân cư NSNN là một bản dự toán thu chi Các

cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập NSNN và đề ra các thông số quan trọng có liên quan đến chính sách mà Chính phủ phải thực hiện trong năm tài khóa tiếp theo Thu, chi NSNN là cơ sở để thực thi các chính sách của Chính phủ, các nhiệm vụ quan trọng của chính quyền địa phương

- NSNN là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia Hệ thống tài chính quốc gia bao gồm: tài chính nhà nước, tài chính doanh nghiệp, trung gian tài chính và tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình Trong đó tài chính nhà nước là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia Tài chính nhà

nước tác động đến sự hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội Tài chính nhà nước thực hiện huy động và tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính từ các định chế tài chính khác chủ yếu qua thuế và các khoản thu mang tính chất thuế Trên cơ sở nguồn lực huy động được, Chính phủ sử dụng quỹ ngân sách để tiến hành cấp phát kinh phí, tài trợ vốn cho các tổ chức kinh

tế, các đơn vị thuộc khu vực công nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội NSNN được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung, định mức thu - chi, được kiểm soát bởi hệ thống thể chế, các tổ chức chính trị xã hội và người dân

1.1.3 Vai trò của ngân sách huyện đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

- Bảo đảm thực hiện vai trò Nhà nước, bảo vệ an ninh trật tự của

huyện: Trong các chức năng của Nhà nước, chức năng đảm bảo an ninh trật

tự, quốc phòng đóng vai trò đặc biệt quan trọng Đây là công cụ quyền lực của Nhà nước, nhằm bảo vệ ý chí của Nhà nước, tạo điều kiện an toàn để huyện phát triển mọi mặt Để đảm bảo cho chức năng đặc biệt này, NSNN cấp huyện cần phải có kế hoạch cụ thể, chi tiết, có các khoản dự phòng hợp lý, đồng thời nuôi dưỡng bộ máy quản lý hành chính nhà nước ở địa phương

- Là công cụ thúc đẩy, phát triển ổn định kinh tế địa phương: Để thực

hiện tốt các kế hoạch, chương trình phát triển kinh tế - xã hội do cấp tỉnh, cấp Trung ương giao cho, chính quyền cấp huyện cần phải sử dụng các công cụ

để điều tiết, định hướng Một trong những công cụ đắc lực đó là ngân sách, thông qua các hoạt động thu - chi ngân sách Huyện căn cứ vào thế mạnh của địa phương mình để định hướng, hình thành cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển, thúc đẩy hoạt động sản xuất – kinh doanh trên địa bàn Đồng thời, huyện phải cung cấp kinh phí, vốn đầu tư, hỗ trợ về cơ sở hạ tầng, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động

Thuế là một phương tiện đắc lực trong điều tiết vĩ mô kinh tế, huyện có thể sử dụng công cụ này để điều chỉnh cơ cấu kinh tế ở địa phương theo hướng phù hợp với tiềm năng phát triển Ngoài ra, để có nguồn lực ngân sách dồi

dào, huyện cần xây dựng một tiềm lực kinh tế với hệ thống các doanh nghiệp đóng trên địa bàn do cấp huyện quản lý

- Là phương tiện bù đắp khiếm khuyết thị trường, đảm bảo công bằng

xã hội, gìn giữ môi trường: NSNN cấp huyện hỗ trợ thực hiện vai trò này của

hệ thống ngân sách quốc gia nhằm xoa dịu những khiếm khuyết của nền kinh

tế thị trường Bản chất của kinh tế thị trường là theo đuổi lợi nhuận tối đa, và đôi khi các cá nhân, doanh nghiệp chạy theo lợi nhuận mà bất chấp những ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội và môi trường như: Thất nghiệp, khoảng cách giàu nghèo tăng, ít quan tâm đến người già, trẻ em, người tàn tật, buôn lâu, trốn thuế, lừa đảo, chiếm đoạt, môi trường ô nhiễm… Chính quyền cấp huyện là cấp gần dân, sẽ nắm bắt, theo dõi kịp thời và thực thi các biện pháp khắc phục, giải quyết và tất yếu phải sử dụng đến ngân sách của cấp mình Ngoài

ra, chính quyền cấp huyện cũng thường xuyên quan tâm đến đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của người dân, cải tạo các sân chơi, khu vui chơi giải trí lành mạnh; sử dụng ngân sách cung cấp các dịch vụ công cộng như giáo dục, y tế, chăm sóc sức khỏe và nâng cao trình độ dân trí cho người dân

1.1.4 Hệ thống Ngân sách nhà nước ở nước CHDCND Lào

Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau,

có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm

vụ thu chi của từng cấp ngân sách Hệ thống NSNN ở Lào đã được triển khai

từ năm 1999 và hiện nay được thực hiện theo Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi số 71/QH, ban hành ngày 16/12/2015 Theo điều 38 của Luật này, hệ thống NSNN gồm có: Ngân sách trung ương (NSTW) và ngân sách địa phương (NSĐP); ngân sách địa phương chia thành 2 cấp: ngân sách tỉnh và ngân sách huyện Ở Lào, không có ngân sách cấp bản, làng, xã Hệ thống NSNN của nước CHDCND Lào hiện nay được thể hiện trong hình 1.1

Tổ chức hệ thống NSNN luôn gắn liền với việc tổ chức bộ máy Nhà nước và vai trò, vị trí bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng, cung cấp phương tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình

trên vùng lãnh thổ Việc hình thành hệ thống chính quyền Nhà nước các cấp

là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên mọi vùng của đất nước Sự ra đời của hệ thống chính quyền Nhà nước là tiền đề để tổ chức hệ thống NSNN nhiều cấp

Hình 1.1: Hệ thống ngân sách Nhà nước nước CHDCND Lào

Nguồn: Luật ngân sách nhà nước Lào, 2015

NSTW ở nước CHDCND Lào gồm có thu - chi của các bộ, cơ quan ngang bộ, Mặt trận tổ quốc và các cơ quan đoàn thể cấp Trung ương NSĐP gồm thu - chi ngân sách của chính quyền địa phương, các Sở, ngành ở cấp tỉnh và cấp huyện NSĐP có nhiệm vụ thực hiện cân đối các khoản thu và các khoản chi của Nhà nước tại địa phương, cùng NSTW thực hiện vai trò của NSNN, điều tiết vĩ mô nền kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội Thông qua việc huy động các khoản thuế theo pháp luật và sử dụng các nguồn quỹ ngân sách, thực hiện phân bổ chi tiêu, NSĐP góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế của địa phương, định hướng đầu tư, sản xuất kinh doanh trên địa bàn, vùng lãnh thổ

Trong đó, NSNN cấp huyện là một bộ phận của NSĐP; dự toán thu, chi NSNN cấp huyện được lập theo phân cấp của cơ quan có thẩm quyền đảm bảo điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy

Ngân sách tỉnh; Ngân sách Thủ đô

Ngân sách địa phương

Ngân sách Nhà

nước

Ngân sách huyện, Thị trấn, Thành phố

Ngân sách Trung

ương

Nhà nước ở cấp huyện bao gồm nhiệm vụ của cấp huyện và nhiệm vụ điều hành kinh tế xã hội của địa phương do huyện quản lý Theo đó, chính quyền cấp huyện phải chấp hành các quy định của hiến pháp, pháp luật, đồng thời phát huy tính năng động và sáng tạo trong việc khai thác các thế mạnh trên địa bàn huyện để tăng nguồn thu, bảo đảm chi và thực hiện cân đối NSNN của cấp huyện

1.2 Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

1.2.1 Khái niệm quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý bằng một hệ thống phương pháp nhằm thay đổi trạng thái của đối tượng quản lý, tiếp cận đến mục tiêu cuối cùng phục vụ cho lợi ích của con người Quản lý là hoạt động có mục đích của chủ thể tuân theo những nguyên tắc nhất định và

là quá trình thực hiện đồng thời hàng loạt các chức năng có quan hệ hữu cơ với nhau từ dự báo - kế hoạch hóa - tổ chức thực hiện - động viên phối hợp - điều chỉnh - hạch toán - kiểm tra Quản lý NSNN là việc sử dụng những công cụ, biện pháp tổng hợp để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN và thực hiện phân phối, sử dụng nguồn quỹ đó một cách hợp lý, có hiệu quả nhằm thoả mãn các nhu cầu của Nhà nước và đạt được những mục tiêu kinh tế, xã hội

Ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, do vậy, về bản chất, ngân sách cấp huyện cũng chịu sự tác động của các chủ thể quản lý như đối với NSNN nói chung, song có sự hạn chế về đối tượng và

phạm vi áp dụng Như vậy: “Quản lý ngân sách cấp huyện là hoạt động của các chủ thể quản lý ngân sách cấp huyện thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều chỉnh hoạt động của ngân sách cấp huyện nhằm đạt được các mục tiêu đã định”

Quá trình tác động và điều chỉnh của các chủ thể quản lý là:

- Vận dụng các chức năng tài chính để hoạch định chiến lược, kế hoạch, chính sách, chế độ liên quan đến việc thu, chi ngân sách cấp huyện

- Vận dụng các phương pháp thích hợp tác động đến quá trình thu, chi ngân sách cấp huyện phù hợp với yêu cầu khách quan của nền kinh tế cũng như điều kiện của từng địa phương

- Vận dụng các phương pháp thích hợp để thực hiện thanh tra, kiểm tra bảo đảm cho quá trình thu, chi ngân sách cấp huyện đúng pháp luật, chống các hiện tượng tiêu cực

Như vậy, quản lý ngân sách cấp huyện thể hiện trên những nội dung cơ bản sau:

- Đối tượng quản lý ngân sách cấp huyện là các hoạt động thu, chi của ngân sách cấp huyện và các hoạt động ngân sách diễn ra trên địa bàn thuộc sự quản lý trực tiếp của huyện

- Phương pháp quản lý ngân sách cấp huyện mang tính khoa học, tổng hợp, gồm nhiều biện pháp khác nhau phục vụ lợi ích chung của quốc gia và cộng đồng

- Quản lý ngân sách cấp huyện được thực hiện trên cơ sở vận dụng các quy luật khách quan về kinh tế áp dụng một cách phù hợp với điều kiện của từng huyện

1.2.2 Mục tiêu của quản lý ngân sách huyện

- Đảm bảo thực hiện các chỉ tiêu của ngân sách Trung ương

- Đảm bảo cân đối thu - chi ngân sách trên địa bàn huyện

- Nâng cao năng lực điều hành của chính quyền huyện trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển KTXH

1.2.3 Nguyên tắc quản lý ngân sách huyện

- Chấp hành Luật ngân sách Nhà nước: Tất cả các khoản thu - chi đều phải

có chứng từ xuất nhập tiền Nó phản ánh tính chính xác, công minh, rõ ràng Các khoản thu - chi đều phải có trong kế hoạch phân bổ dự toán ngân sách đã được HĐND, UBND các cấp thông qua Các khâu trong chu trình NSNN khi triển khai thực hiện phải đặt dưới sự kiểm tra, giám sát của HĐND các cấp

- Cân đối thu - chi ngân sách huyện: NSNN được lập và thu - chi ngân

sách phải được cân đối Nguyên tắc này đòi hỏi các khoản chi chỉ được phép thực hiện khi đã có đủ các nguồn thu bù đắp UBND và HĐND luôn cố gắng

để đảm bảo cân đối nguồn NSNN bằng cách đưa ra các quyết định liên quan tới các khoản chi để thảo luận và cắt giảm những khoản chi chưa thực sự cần thiết, đồng thời nỗ lực khai thác mọi nguồn thu hợp lý mà nền kinh tế có khả năng đáp ứng

- Công khai, minh bạch trong quản lý ngân sách Nhà nước: Các khoản

thu - chi NSNN đều được xác định bằng số liệu chứng từ ghi sổ, quyết định, văn bản chỉ đạo của các cấp có thẩm quyền Thực hiện công khai, minh bạch trong quản lý sẽ tạo điều kiện cho cộng đồng có thể giám sát, kiểm soát các quyết định về thu - chi tài chính, hạn chế những thất thoát và đảm bảo tính hiệu quả

- Rõ ràng, trung thực, chính xác: Nguyên tắc này là cơ sở, tạo tiền đề

cho mỗi người dân có thể nhìn nhận được chương trình hành động của chính quyền địa phương và chương trình này phải được phản ánh ở việc thực hiện chính sách tài chính ở địa phương Nguyên tắc này đòi hỏi NSNN phải được xây dựng rành mạch, có hệ thống, các khoản thu - chi đều phải có trong kế

hoạch tránh việc thu sai, chi sai gây thất thoát NSNN

- Chịu trách nhiệm: Giải trình về các hoạt động ngân sách; chịu trách

nhiệm về các quyết định về ngân sách của mình Trách nhiệm đối với cơ quan quản lý cấp trên về trách nhiệm đối với công chúng, đối với xã hội Quy trách nhiệm yêu cầu phải phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị, chính quyền các cấp trong thực hiện NSNN theo kết quả công việc đạt được

1.2.4 Bộ máy quản lý ngân sách huyện

- HĐND huyện: Là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, có

nhiệm vụ quyết định dự toán thu NSNN trên địa bàn; dự toán thu - chi ngân sách địa phương và phân bổ dự toán ngân sách cấp mình; phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương; quyết định các chủ trương, biện pháp triển khai

thực hiện ngân sách; điều chỉnh dự toán ngân sách địa phương trong trường hợp cần thiết; giám sát việc thực hiện ngân sách đã được HĐND quyết định

- UBND huyện: Là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu

trách nhiệm trước HĐND cùng cấp và cơ quan Nhà nước cấp trên UBND huyện có nhiệm vụ lập dự toán thu - chi NSNN trên địa bàn; dự toán thu - chi ngân sách địa phương, phương án phân bổ dự toán ngân sách cấp mình; quyết toán ngân sách địa phương; lập dự toán điều chỉnh ngân sách địa phương trong trường hợp cần thiết trình HĐND huyện quyết định và báo cáo UBND tỉnh và

Sở Tài chính tỉnh; đồng thời tổ chức thực hiện ngân sách ở địa phương

Hình 1.2: Bộ máy quản lý ngân sách huyện

Nguồn: Luật ngân sách nhà nước nước CHDCND Lào, 2015

- Phòng Tài chính huyện: Là đơn vị chuyên môn trực thuộc UBND

huyện, có chức năng tham mưu, giúp UBND huyện thực hiện chức năng QLNN về lĩnh vực tài chính, tài sản theo quy định của pháp luật Phòng Tài chính huyện chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức biên chế và công tác của UBND huyện, đồng thời chịu sự chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ thuộc lĩnh vực quản lý ngân sách

Chi cục thuế huyện

- Chi cục Thuế huyện: Là tổ chức trực thuộc Cục Thuế, có chức năng

tổ chức thực hiện công tác quản lý thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác của NSNN (sau đây gọi chung là thuế) trên địa bàn theo quy định của pháp luật Chi cục Thuế thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm theo quy định của Luật Quản lý thuế, các Luật thuế, các quy định pháp luật khác có liên quan

- Kho bạc Nhà nước huyện: Là cơ quan trực Kho bạc Nhà nước tỉnh,

thực hiện chức năng quản lý nhà nước về quỹ NSNN và các quỹ khác của Nhà nước được giao quản lý trên địa bàn huyện

1.2.5 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

1.2.5.1 Quản lý thu ngân sách cấp huyện

Thu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong qua trình nhà nước dùng quyền lực chính trị để thực hiện phân phối các nguồn tài chính

dưới hình thức giá trị nhằm hình thành quỹ tiền tệ của nhà nước Thu NSNN bao gồm toàn bộ các khoản tiền được tập trung vào nhà nước để hình thành

quỹ NSNN đáp ứng cho các yêu cầu chi tiêu xác định của nhà nước Quản lý thu NSNN được hiểu là quá trình nhà nước sử dụng hệ thống các công cụ

chính sách, pháp luật để tiến hành quản lý thu thuế và các khoản ngoài thuế nhằm đảm bảo tính công bằng, khuyến khích sản xuất kinh doanh phát triển,

điều tiết sản xuất, tiêu dùng

Theo Luật NSNN 2015 của Lào (Điều 15, 16, 17, 18, 19 Luật NSNN 2015), thu NSNN gồm có 4 nguồn sau (1); Nguồn thu từ thuế (thuế tiếp và thuế gián tiếp); (2) Nguồn thu không phải từ thuế; (3) Nguồn thu từ các khoản viện trợ không hoàn lại; (4) Nguồn thu từ sự đóng góp của tổ chức – xã hội

- Nguồn thu từ thuế bao gồm có thuế trực tiếp và thuế gián tiếp:

+ Thuế trực tiếp: Thuế lãi suất (tương tự thuế thu nhập doanh nghiệp ở Việt Nam); Thuế thu nhập (tương tự thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam); Thuế khoán (tương tự thuế môn bài của Việt Nam); Thuế môi trường; đồng thời phí và lệ phí cũng được xếp vào nhóm thuế trực tiếp; và các khoản thu khác

+ Thuế gián tiếp: Thuế giá trị gia tăng; Thuế tiêu thụ; Thuế sử dụng tài nguyên môi trường; Thuế xuất – nhập khẩu; và các khoản thu khác…

- Nguồn thu không phải từ thuế gồm: Tiền cho thuê; Tiền tô nhượng; Tiền đường hàng không; Tiền chia lợi nhuận; Lãi suất cho vay; Xử lý, bán tài sản tích thu; và các khoản thu khác

- Thu từ các khoản viện trợ không hoàn lại gồm 2 nguồn bằng hình thức tiền mặt và vật chất: các khoản viện trợ không hoàn lại từ chính phủ nước ngoài; các khoản viện trợ không hoàn lại các tổ chức quốc tế

- Nguồn thu từ sự đóng góp của xã hội bao gồm: Thu từ bảo hiểm xã hội; Thu từ đóng góp của xã hội và các khoản thu khác

Điều 42, khoản b) Luật NSNN năm 2015 của Lào quy định các nguồn thu vào NSNN cấp huyện bao gồm:

- Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ, thuế lãi suất và tiền chia lợi nhuận

đơn vị doanh nghiệp do cấp huyện quản lý;

- Thuế thu nhập, thuế đầu thầu, thuế tem do huyện quản lý;

- Phí, lệ phí sử dụng đất đai (thuế đất đai), tiền thuê đất đai, tiền giao quyền sử đụng đất đai do huyện quản lý;

- Thu từ tô nhượng khai thác cát sỏi, đất đen, đất đỏ do huyện quản lý;

- Tiền thuê nhà, đất đai và tài sản khác của NN do cấp huyện quản lý;

- Thu từ phí và lệ phí các dịch vụ chuyên môn do cấp huyện quản lý;

- Thu từ xử lý phạt và bán tài sản tịch thu do cấp huyện quản lý;

- Thu từ các huy động vốn và sự quyên góp cá nhân và các tổ chức do cấp huyện quản lý;

- Các nguồn thu khác do tỉnh, thủ đô giao cho

1.2.5.2 Quản lý chi ngân sách cấp huyện

Nếu như quá trình thu là quá trình tạo lập, hình thành ngân sách thì chi ngân sách là quá trình sử dụng ngân sách Chi ngân sách mặc dù ngược lại

với quá trình thu nhưng lại chịu sự điều khiển của quá trình thu (không thể chi nhiều trong khi thu ít và ngược lại) đồng thời, lại tạo thêm nguồn thu (đầu

tư ngân sách nhàn rỗi vào các cơ sở sản xuất, kinh doanh) Chi ngân sách là quá trình sử dụng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của Nhà nước và cụ thể là chính quyền cấp huyện

Một số yêu cầu cần đạt được trong quá trình chi ngân sách ở Lào:

Thứ nhất, thực hiện chi ngân sách đúng dự toán, tiết kiệm, hiệu quả Thứ hai, xem xét, đánh giá tính hiệu quả của chi ngân sách dựa trên hệ

- Chi đầu tư nhà nước là sử dụng vốn từ NSNN có nguồn vốn, vay vốn

và hỗ trợ vào đầu tư cơ sở hạ tầng, mua, đầu tư hoặc góp vốn doanh nghiệp chi mua tài sản cổ định có hạn sử dụng một năm trở lên

Các nhiệm vụ chi của ngân sách huyện bao gồm (Điều 43 - Luật NSNN

số 71 năm 2015):

- Chi cho việc điều hành cơ quan nhà nước, mặt trận tổ quốc và đoàn thể cấp huyện (chi thường xuyên);

- Đầu tư của nhà nước do cấp huyện quản lý (chi đầu tư phát triển);

- Chi tiền dự trữ cấp tỉnh giao cho huyện quản lý;

- Các khoản chi khác theo luật quy định;

1.2.5.3 Quản lý chu trình ngân sách nhà nước huyện

Hình 1.3: Chu trình ngân sách nhà nước huyện

Nguồn: Tác giả xây dựng

Bước 1: Lập dự toán ngân sách huyện

* Yêu cầu của việc lập dự toán ngân sách huyện:

- Phải bám sát kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương;

- Bố trí hợp lý các nhu cầu chi tiêu đảm bảo thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện, đồng thời góp phần xây dựng địa phương phát triển

- Phải lập theo đúng mục lục NSNN và biểu mẫu quy định của cơ quan tài chính

* Căn cứ lập dự toán ngân sách huyện:

- Nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo quốc phòng an ninh; chỉ tiêu nhiệm vụ của năm kế hoạch và những chỉ tiêu phản ánh quy mô, nhiệm vụ, đặc điểm hoạt động, điều kiện kinh tế - xã hội và tự nhiên

- Các quy định về thuế, chế độ thu; tiêu chuẩn định mức chi do cấp có thẩm quyền quyết định; các chế độ chính sách hiện hành làm cơ sở lập dự toán thu chi ngân sách Trường hợp cần sửa đổi, bổ sung tiêu chuẩn, định mức, phải được nghiên cứu và ban hành trước thời điểm lập dự toán ngân sách

- Những quy định về phân cấp quản lý KT-XH, phân cấp quản lý ngân sách giữa tỉnh và huyện

Lập dự toán

NSNN huyện

Chấp hành NSNN huyện

Quyết toán NSNN huyện

* Nội dung dự toán ngân sách huyện: Dự toán ngân sách huyện gồm 02

phần: dự toán thu ngân sách huyện và dự toán chi ngân sách huyện; dự toán chi tiết thu – chi theo chương, loại, khoản, mục, tiểu mục của Mục lục NSNN

* Phân bổ, giao ngân sách huyện: Sau khi huyện nhận được quyết định

giao nhiệm vụ thu - chi ngân sách của UBND tỉnh, Phòng Tài chính có tránh nhiệm giúp UBND trình HĐND huyện quyết định dự toán thu - chi ngân sách huyện, phương án phân bổ ngân sách cấp huyện; UBND có tránh nhiệm báo cáo UBND tỉnh, Sở Tài chính Dự toán ngân sách huyện và Dự toán phân bổ ngân sách huyện đã được HĐND huyện quyết định Căn cứ vào Nghị quyết của HĐND huyện, UBND huyện quyết định giao nhiệm vụ thu - chi ngân sách cho từng cơ quan, đơn vị trực thuộc huyện; nhiệm vụ thu - chi

* Điều chỉnh dự toán ngân sách: Khi có một số đơn vị dự toán phải

điều chỉnh, các đơn vị này phải điều chỉnh dự toán ngân sách của mình (chủ động hoặc theo yêu cầu của cơ quan tài chính cùng cấp hay cơ quan tài chính cấp trên), lập dự toán ngân sách điều chỉnh gửi cơ quan tài chính cấp trên hoặc cùng cấp, cơ quan kế hoạch và đầu tư Cơ quan Tài chính có trách nhiệm báo cáo UBND

Bước 2: Chấp hành dự toán ngân sách huyện:

Sau khi dự toán ngân sách huyện được phê duyệt và năm ngân sách bắt

đầu (từ ngày 01/01/năm ngân sách hiện hành) thì việc thực hiện NSNN

huyện được tiến hành Công tác chấp hành dự toán ngân sách huyện gồm các hoạt động sau:

* Tổ chức thực hiện thu ngân sách huyện

Căn cứ vào tờ khai thuế và các khoản phải nộp NSNN của các tổ chức

cá nhân có nghĩa vụ phải nộp ngân sách, cơ quan thu kiểm tra, xác định số thuế và các khoản phải nộp ngân sách và ra thông báo thu ngân sách gửi đối tượng nộp

Nếu hết thời hạn nộp tiền trong thông báo thu ngân sách mà tổ chức, cá nhân vẫn chưa thực hiện nghĩa vụ nộp thì cơ quan thu được quyền yêu cầu

ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước trích số tiền phải nộp từ tài khoản của tổ chức, cá nhân đó để nộp ngân sách hoặc áp dụng các biện pháp tài chính khác

để thu ngân sách

Phương thức thu NSNN: Toàn bộ các khoản thu của NSNN phải nộp trực tiếp vào Kho bạc Nhà nước trừ các khoản như phí, lệ phí, thuế hộ kinh doanh không cố định do cơ quan thu có thể thu trực tiếp song phải định kỳ nộp vào Kho bạc Nhà nước trong thời hạn quy định:

* Tổ chức chi ngân sách cấp huyện:

- Chi chuyển giao từ ngân sách cấp trên bổ sung cho ngân sách cấp dưới và các đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách cấp huyện

- Phối hợp với Kho bạc Nhà nước thực hiện chi trả cho các đơn vị sử dụng ngân sách cấp huyện trên cơ sở dự toán của các đơn vị

- Thực hiện kiểm tra, giám sát quá trình thanh toán, sử dụng kinh phí của các đơn vị sử dụng ngân sách huyện trực thuộc

Trong quản lý chi ngân sách nói chung và NSNN huyện nói riêng, yêu cầu cơ bản là phải đảm bảo các khoản chi được hợp lý, đầy đủ và kịp thời Muốn vậy, đối với chi NSNN cũng như chi ngân sách cấp huyện cần thực hiện những nguyên tắc sau:

+ Khoản chi được cấp phát trong dự toán

+ Đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức quy định

+ Được chủ tài khoản hoặc người được uỷ quyền quyết định chi

+ Trường hợp sử dụng vốn, kinh phí ngân sách cấp huyện để đầu tư xây dựng cơ bản, mua sắm thiết bị, phương tiện làm việc … phải tổ chức đấu thầu hoặc thẩm định giá theo quy định

Trong quá trình chấp hành ngân sách cấp huyện, nếu có sự thay đổi về nguồn thu và nhiệm vụ chi thực hiện hoặc phát sinh những công việc đột xuất như chi phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai, bão lụt,…khiến số thu và chi biến động hơn so với dự toán thì UBND cấp huyện trình HĐND cấp

huyện xem xét, điều chỉnh dự toán ngân sách cấp huyện và báo cáo UBND cấp tỉnh

* Theo dõi, giám sát việc thực hiện thu, chi ngân sách cấp huyện:

Kiểm tra hoạt động của các cơ quan chức năng như Khoa bạc Nhà nước, cơ quan thuế, cơ quan thanh tra tài chính, bộ phận tài chính các xã thuộc huyện quản lý

Bước 3: Quyết toán ngân sách huyện:

Quyết toán ngân sách cấp huyện là khâu cuối cùng trong một chu trình quản lý ngân sách, là việc xem xét của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền

về tính hợp pháp của kết quả thu chi đạt được sau một năm ngân sách đối với các cơ quan, đơn vị cấp dưới Đối với ngân sách cấp huyện, thông qua quyết toán, toàn bộ kết quả hoạt động thu, chi ngân sách cấp huyện trong một năm

sẽ được đánh giá tổng hợp, qua đó thấy được những ưu, nhược điểm, rút ra

những bài học kinh nghiệm áp dụng cho những năm ngân sách tiếp theo

Nội dung công tác quyết toán ngân sách cấp huyện được thể hiện:

- Phòng Tài chính huyện thẩm định quyết toán thu, chi ngân sách từ báo cáo của các đơn vị, bộ phận tài chính gửi đến; lập quyết toán thu, chi ngân sách cấp huyện; tổng hợp, lập báo cáo quyết toán thu, chi NSNN huyện, trình UBND cấp huyện xem xét gửi Sở Tài chính, đồng thời UBND cấp huyện trình HĐND cấp huyện phê chuẩn

- Sau khi được HĐND cấp huyện phê chuẩn, UBND cấp huyện báo cáo

bổ sung quyết toán ngân sách gửi Sở Tài chính

- Sở Tài chính tiếp tục thẩm định, tổng hợp quyết toán thu, chi ngân sách huyện để lập quyết toán thu, chi ngân sách tỉnh và trình các cơ quan chức năng theo luật định

Quyết toán ngân sách huyện phải tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản sau:

+ Về số liệu: đảm bảo chính xác, trung thực, đầy đủ

+ Về nội dung: Báo cáo quyết toán phải theo đúng các nội dung trong

dự toán giao và đúng theo mục lục NSNN

+ Về trách nhiệm: Kho bạc Nhà nước cấp huyện có trách nhiệm tổng hợp số liệu quyết toán gửi phòng Tài chính huyện Thủ trưởng các đơn vị sử dụng ngân sách huyện phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực, đầy đủ của báo cáo quyết toán của đơn vị, chịu trách nhiệm về những khoản thu, chi hạch toán, quyết toán sai chế độ

1.2.5.4 Thanh kiểm tra, xử lý vi phạm trong quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

Việc tiến hành kiểm tra, giám sát ngân sách cấp huyện là vô cùng quan trọng; đồng thời UBND cấp trên, các cơ quan chức năng, các cơ quan bảo vệ pháp luật sẵn sàng vào cuộc khi có dấu hiệu để tìm ra, ngăn chặn,

xử lý những sai phạm từ đó làm cho ngân sách huyện hoạt động theo đúng quỹ đạo, hiệu quả, nền tài chính lành mạnh Hình thức kiểm tra, giám sát bao gồm:

- Kiểm tra, giám sát định kỳ: Đó là việc kiểm tra, giám sát của các cơ quan, đơn vị chức năng theo kế hoạch nhất định

- Kiểm tra, giám sát đột xuất: Đó là việc kiểm tra, giám sát của các

cơ quan, đơn vị chức năng một cách đột xuất, thường khi có các sự việc xảy ra hoặc có đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến công tác quản lý ngân sách huyện

- Kiểm tra, giám sát thường xuyên: Đây là công tác kiểm tra, giám sát thường xuyên trong quá trình hoạt động của ngân sách cấp huyện Công tác kiểm tra, giám sát thường gắn với các cơ quan chủ quản của ngân sách huyện như ngành tài chính, Kho bạc Nhà nước, Thuế

Ngoài các bước nêu trên trong chu trình ngân sách, phân tích và đánh giá việc chấp hành ngân sách huyện là một hoạt động cần thiết cho sự phát triển của ngân sách huyện, việc phân tích và đánh giá thường xuyên thông qua các báo cáo sơ kết, tổng kết về tài chính ngân sách; thông qua các hội

nghị giao ban, hội thảo chuyên đề, thông qua các kết luận thanh tra, kiểm tra, kiểm toán ngân sách

1.2.6 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

ngân sách, chấp hành, quyết toán ngân sách, kiểm tra và thanh tra ngân sách

- Tổ chức bộ máy và trình độ của đội ngũ cán bộ quản lý cấp huyện:

Trình độ quản lý của con người là nhân tố quan trọng, quyết định sự thành công, chất lượng của công tác quản lý ngân sách Trình độ và phương pháp quản lý của đội ngũ cán bộ quản lý có tác động rất lớn đến hiệu quả của công tác quản lý nói chung và quản lý ngân sách nói riêng Nếu trình độ quản lý tốt và phương pháp quản lý khoa học thì hiệu quả quản lý sẽ rất

cao và ngược lại

- Hệ thống thông tin, phương tiện quản lý NSNN cấp huyện: Để thực

hiện chức năng quản lý NSNN theo nhiệm vụ được giao, cần phát triển hệ thống thông tin và nâng cao trình độ ứng dụng công nghệ thông tin trong quản

lý ngân sách là nhiệm vụ quan trọng của huyện Nếu hệ thống thông tin và trình độ ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách tốt thì hiệu

quả quản lý ngân sách cũng sẽ đạt kết quả tốt và ngược lại

1.2.6.2 Nhân tố khách quan:

- Cơ chế quản lý tài chính: tạo hành lang pháp lý, giúp cho quá trình

hình thành, tạo lập sử dụng các nguồn lực tài chính phục vụ tất cả các lĩnh vực ngân sách phải đảm bảo, là công cụ điều phối các nguồn lực, đảm bảo hài hòa, cân đối và công bằng, hợp lý trong công tác quản lý tài chính nói chung

và quản lý ngân sách nói riêng, giúp thực hiện nguyên tắc thu đúng và đầy đủ,

chi tiêu tiết kiệm, hạn chế tình trạng sử dụng ngân sách lãng phí, thất thoát, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách

- Nhân tố chính trị xã hội và trình độ phát triển kinh tế của địa phương:

Trong điều kiện tình hình kinh tế, chính trị, xã hội ở địa phương không có sự biến động lớn thì nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN ổn định Khi nền kinh tế, chính trị xã hội bất ổn định thì nguồn thu NSNN trên địa bàn bị ảnh hưởng, nhiệm vụ chi cho phát triển kinh tế, chi cho đảm bảo an ninh quốc phòng và giải quyết các vấn đề xã hội phải thay đổi theo chiều hướng khác Khi nền kinh tế càng phát triển khả năng tích luỹ của nền kinh tế càng lớn, khả năng chi cho đầu tư phát triển càng cao Như vậy cơ chế quản lý NSNN cũng vì thế

mà phải thay đổi cho phù hợp

- Nhân tố hội nhập kinh tế quốc tế: Hội nhập kinh tế quốc tế có vai

trò quan trọng ảnh hưởng đến hoạt động quản lý NSNN Trong phạm vi một địa phương, nếu như thị trường trao đổi hàng hoá được thông thoáng thì vùng nghèo hơn (ít vốn, đông dân) trở nên rất hấp dẫn đối với đầu tư và

có thể sử dụng nội lực của mình để tăng trưởng nhanh hơn những khu vực

có thu nhập cao, dẫn đến thúc đẩy kinh tế trên phạm vi toàn địa phương Nếu không, nhà nước phải trích một phần lớn ngân sách ra bù đắp, hỗ trợ vùng nghèo, chậm phát triển, đời sống dân cư khó khăn Điều này về lâu dài ảnh hưởng xấu đến tính chủ động trong huy động ngân sách của các khu vực nghèo, tạo ra sự ỷ lại, trông chờ vào ngân sách cấp trên, trong khi tạo gánh nặng thuế cho khu vực phát triển nhằm bù đắp cho các địa bàn nghèo Hội nhập kinh tế quốc tế đưa đến cho các địa phương nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức, khó khăn cần khắc phục Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, hoạt động quản lý ngân sách cũng cần được quan tâm, chú trọng và đổi mới theo mô hình quản lý ngân sách mới tiên tiến, hiệu quả của các nước phát triển trên thế giới