Luận văn Thạc sĩ Luật Hiến Pháp và Luật Hành chính: Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay

Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật; thực trạng và đưa ra các quan điểm, giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm chi tiết nội dung của luận văn.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ

…………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LÊ VĂN QUYỀN

BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

HÀ NỘI - NĂM 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ

…………/………… ……/……

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LÊ VĂN QUYỀN

BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật hành chính

Mã số: 8 38 01 02 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN MINH TUẤN

HÀ NỘI - NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác, các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2020

Người cam đoan

Lê Văn Quyền

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Minh Tuấn đã tận tình hướng dẫn và đóng góp nhiều ý kiến khoa học trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Hành chính Quốc gia, Ban QLĐT Sau đại học cùng toàn thể các thầy, cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập của mình

Tôi xin trân trọng cảm ơn các cơ quan, đơn vị, cá nhân có liên quan đã cung cấp số liệu giúp tôi hoàn thành luận văn của mình

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới các thầy giáo, cô giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp Sự động viên giúp đỡ của thầy, cô giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp là nguồn động viên quý báu cho tôi hoàn thành luận văn này!

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2020

Học viên

Lê Văn Quyền

MỤC LỤC

TRANG MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VI PHẠM HIẾN PHÁP VÀ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT 8

1.1 Hiến pháp và các dạng thức vi phạm Hiến pháp 8

1.2 Khái niệm, đặc điểm, nội dung của bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật 13 1.3 Những tác động từ phương diện chính trị, kinh tế, pháp lý, xã hội đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật 21

1.4 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật của một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm có thể tham khảo ở Việt Nam 25

Tiểu kết chương 1 32

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 32

2.1 Thực trạng bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật trong lịch sử và trong Hiến pháp 2013 hiện hành 33

2.2 Giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay 67

Tiểu kết Chương 2 81

KẾT LUẬN 81

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới, Hiến pháp cũng có có vị trí cực kỳ quan trọng Hiến pháp không chỉ là văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất trong hệ thống pháp luật, là cơ sở, nền tảng của cả hệ thống pháp luật mà còn thể hiện ý chí của các lực lượng chính trị trong xã hội, là phương tiện quan trọng để ghi nhận, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân

Chính vì tầm quan trọng đặc biệt của Hiến pháp nên việc tôn trọng, giữ gìn và bảo vệ Hiến pháp cũng đặc biệt cần thiết Để bảo vệ Hiến pháp, các nước trên thế giới đều sử dụng kết hợp nhiều phương thức với sự tham gia của nhiều chủ thể và nguồn lực, từ bảo vệ Hiến pháp bằng chính trị, bằng kinh

tế, xã hội, từ các cơ quan nhà nước đến các tổ chức, cá nhân trong xã hội Trong số đó, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật chiếm một vị trí không thể phủ nhận, nhất là trong xu thế xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền ở các nước trên thế giới

Ở Việt Nam, Hiến pháp là kết tinh trí tuệ của toàn dân tộc, là sản phẩm đấy tranh lâu dài và bền bỉ của các thế hệ người dân Việt Nam Do đó, trách nhiệm tôn trọng, giữ gìn và bảo vệ Hiến pháp là của toàn dân và thiêng liêng Với tư cách là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội điển hình, không gì có thể thay thế pháp luật trong việc bảo vệ Hiến pháp Pháp luật nói chung, pháp luật Việt Nam nói riêng với những thuộc tính và chức năng của mình đã chứng minh đây là công cụ hữu hiệu bảo vệ Hiến pháp

Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam trong thời gian qua, bên cạnh những kết quả đạt được bước đầu, vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cả ở phương diện lý luận, thực tiễn và pháp lý Cụ thể: i) Hệ thống lý luận về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật mặc dù đã được nghiên cứu trong một số công trình song chưa thực sự toàn diện, đầy đủ và cập nhật; ii) về thực tiễn, hoạt động bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật trong thời gian qua còn nhiều bất cập trên nhiều phương diện; iii) về mặt pháp lý,

hệ thống pháp luật về bảo vệ Hiến pháp còn nhiều bất cập, hạn chế do cả những yếu tố chủ quan và khách quan; nội dung bảo vệ Hiến pháp còn khá trừu tượng, chung chung; thiết chế bảo vệ Hiến pháp chưa rõ, thẩm quyền không đủ mạnh; phương thức bảo vệ Hiến pháp còn mang tính lồng ghép, thiếu cụ thể, hiệu quả

Bảo vệ Hiến pháp được Đảng đặc biệt quan tâm Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng đã xem việc “xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến và hợp pháp trong các hoạt động và các quyết định của các cơ quan công quyền” và “xây dựng cơ chế phán quyết về những vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp” như một trong những công việc quan trọng để góp phần “tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” Đến Đại hội XII, Đảng ta tiếp tục đưa ra nhiệm vụ: Xây dựng Nhà nước pháp quyền phải tiến hành đồng bộ cả lập pháp, hành pháp, tư pháp và được tiến hành đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; gắn với đổi mới kinh tế, văn hóa, xã hội Tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp và pháp luật [7]

Chính vì những lý do trên, đặt trong bối cảnh ở Việt Nam: Đảng, Nhà nước và Nhân dân đang đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là hết sức cần

thiết và cấp thiết Đây cũng chính vì những lý mà học viên lựa chọn đề tài:

“Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay” làm Luận văn thạc

sỹ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, mã số: 8 38 01 02

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Các công trình nghiên cứu về Hiến pháp

Sách “Hiến pháp năm 2013 - Sự kết tinh ý chí, trí tuệ toàn dân tộc” do

Báo Nhân Dân phối hợp Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản Cuốn sách tập hợp đầy đủ nội dung Hiến pháp Việt Nam từ ngày thành lập nước đến nay cũng như tuyển chọn các ý kiến của các tổ chức, cá nhân đóng góp những ý kiến tâm huyết, quý báu đại diện cho trí tuệ của toàn dân tộc Bằng tâm huyết và trí tuệ của mình, đồng bào, chiến sĩ cả nước, đồng bào ta ở

nước ngoài đã hưởng ứng và tích cực tham gia đóng góp ý kiến vào Dự thảo sửa đổi Hiến pháp; tập trung nghiên cứu, thảo luận dân chủ, cởi mở và xây dựng; góp nhiều ý kiến cụ thể, thiết thực Trong cuốn sách có một số bài viết

có giá trị đối với đề tài

Sách chuyên khảo “Hiến pháp năm 2013 – Những điểm mới mang tính

đột phá” do PGS.TS Hoàng Thế Liên (Chủ biên), Nxb Tư pháp đã khái lược

những điểm mới mang tính đột phá của các chế định cơ bản của Hiến pháp năm 2013

Sách chuyên khảo “Sửa đổi Hiến pháp - Những vấn đề lý luận và thực

tiễn”, Khoa luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

(2011) đã khái quát những vấn đề cơ bản về Hiến pháp, nhu cầu và những

định hướng quan trọng trong sửa đổi Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001)

Sách chuyên khảo “Các thiết chế hiến định độc lập kinh nghiệm quốc

tế và triển vọng ở Việt Nam”, Viện chính sách công và pháp luật, Nxb Đại

học quốc gia Hà Nội (2013) Cuốn sách gồm 6 phần với nhiều giá trị cho việc

nghiên cứu đề tài, nhất là các thiết chế có liên đến bảo vệ Hiến pháp

Cuốn sách “ABC về Hiến pháp: 83 câu hỏi đáp” của các tác giả

Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Đặng Minh Tuấn, Nguyễn Minh Tuấn,

Lã Khánh Tùng, Nxb Thế giới (2013) Cuốn sách với 83 câu hỏi – đáp đã khái quát các vấn đề cơ bản của Hiến pháp như khái quát về Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp; các nội dung cơ bản của Hiến pháp Cuốn sách là tài liệu quý cho học viên khi nghiên cứu cơ sở lý luận về Hiến pháp và bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Các công trình nghiên cứu về bảo hiến

Trong số này có thể kể tới các công trình tiêu biểu như: “Xây dựng và

bảo vệ Hiến pháp - Kinh nghiệm thế giới và Việt Nam” của tập thể tác giả

Nguyễn Đăng Dung, Trương Đắc Linh, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức

Quang, Nguyễn Văn Trí (2006); Tài liệu tham khảo “Kỷ yếu Hội thảo quốc tế

về bảo hiến, Văn phòng Quốc hội, Nxb Thời đại (2009); Sách chuyên khảo

“Về pháp quyền và chủ nghĩa hợp hiến”, Nxb Lao động - xã hội (2012); Sách

chuyên khảo “Mô hình tổ chức và hoạt động của Hội đồng Hiến pháp ở một số

nước trên thế giới”, Ban Biên tập dự thảo sửa đổi Hiến pháp (1992), Nxb Chính

trị quốc gia (2013); “Xây dựng các cơ chế nhà nước bảo vệ Hiến pháp ở nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Luận văn thác sĩ Luật học, chuyên

ngành: Lý luận và Lịch Sử nhà nước và pháp luật của tác giả Trịnh Phương Thảo, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội; “Bảo hiến trong nhà nước pháp

quyền”, Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Mậu Tuân (2011), Khoa

Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội; tác giả Tào Thị Quyên (2012) với công trình

“Cơ chế bảo vệ Hiến pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; tác

giả Bùi Thanh Cương với công trình “Cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ Luật học Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014; tác giả Bùi Hải Đường với công trình “Sự lựa chọn mô hình bảo hiến ở Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015;…

Các công trình trên đã khái quát được sự cần thiết khách quan của bảo hiến ở Việt Nam và thế giới; phân tích một số vấn đề lý luận về bảo hiến; đánh giá thực trạng một số mặt về thể chế, thiết chế, phương thức bảo hiến ở Việt Nam cũng như đề xuất xây dựng mô hình, hoàn thiện thể chế và các giải pháp khác đảm bảo tuân thủ Hiến pháp Mặc dù một số tài liệu đã được ban hành trước Hiến pháp năm 2013, song nhìn chung có giá trị tham khảo lớn cho học viên khi nghiên cứu đề tài

Các công trình nghiên cứu về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ “Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam

hiện nay” của tác giả Tạ Quốc Long, Học viện Hành chính Quốc gia, 2015

Trong luận văn này, tác giả đã tìm hiểu thực trạng pháp luật về cơ chế bảo vệ Hiến pháp theo tinh thần của bản Hiến pháp năm 2013, trên cơ sở những giá trị kế thừa, tham khảo từ lịch sử bảo hiến ở Việt Nam và trên thế giới, đề xuất giải pháp hoàn thiện bảo hiến bằng pháp luật ở Việt Nam trong điều kiện xây

dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Trọng tâm của luận văn tập trung vào cơ chế bảo vệ Hiến pháp, nhấn mạnh đến yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý bảo vệ Hiến pháp Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu của học viên

Các bài viết: “Các mô hình cơ quan bảo hiến trên thế giới và lựa chọn

mô hình phù hợp với Việt Nam” của PGS.TS Thái Vĩnh Thắng, đăng trên http://www.lapphap.vn/ (2013) đã khái quát 4 nhóm mô hình bảo hiến trên thế giới, phân tích những nét đặc trưng của mỗi mô hình và có những gợi mở cho

mô hình bảo hiến ở Việt Nam

Như vậy, qua khảo sát cho thấy có nhiều công trình ở các cấp độ khác nhau nghiên cứu về Hiến pháp, bảo hiến cũng như hoàn thiện hệ thống pháp luật với nhiều đề xuất, giải pháp có giá trị Tuy nhiên chưa thấy chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, có hệ thống, cập nhật về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay, trong khi đây vấn đề có tính hệ trọng,

có nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn cần được làm sáng tỏ Vì vậy, đề tài này được thực hiện có dựa trên việc tham khảo, tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu của các công trình trước đó và vẫn đảm bảo tính mới, không trùng lặp

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật; thực trạng và đưa ra các quan điểm, giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ thêm cơ sở lý luận bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật: khái niệm, đặc điểm, nội dung bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật; các yếu tố ảnh hưởng đến bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật và kinh nghiệm bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật của một số quốc gia trên thế giới

- Đánh giá thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam, những kết quả, hạn chế và nguyên nhân

- Trên cơ sở thực trạng, nguyên nhân ở trên, luận văn đề ra các quan

điểm và giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam

hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng

và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về nhà nước, pháp luật nói chung, về bảo vệ Hiến pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền nói riêng

Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu

cụ thể trong khi thực hiện đề tài là: phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê và các phương pháp khác

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần làm rõ thêm những vấn đề lý luận về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật, bổ sung những nhận định về thực trạng và đề xuất, chi tiết một số giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn

Những kết quả nghiên cứu của luận văn có thể là tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu, học tập về Hiến pháp, bảo vệ Hiến pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật của các tổ chức, cá nhân có quan tâm

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu nội dung gồm 2 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về vi phạm Hiến pháp và bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Chương 2: Thực trạng bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật và giải pháp hoàn thiện bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tại Việt Nam hiện nay

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VI PHẠM HIẾN PHÁP

VÀ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT

1.1 Hiến pháp và các dạng thức vi phạm Hiến pháp

1.1.1 Hiến pháp

Hiện nay có rất nhiều nghiên cứu của các học giả, nhà khoa học nên

cũng có nhiều quan điểm và định nghĩa về Hiến pháp Dù vậy, cũng cần phải

hiểu một cách chung nhất, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của một quốc gia,

dùng để xác định thể chế chính trị, cách thức tổ chức, hoạt động của bộ máy

nhà nước và bảo vệ các quyền con người, quyền công dân Hiến pháp là một

hệ thống quy định những nguyên tắc chính trị căn bản và thiết lập kiến trúc,

thủ tục, quyền hạn và trách nhiệm của một chính quyền Nhiều Hiến pháp

cũng bảo đảm các quyền nhất định của nhân dân Xét về mặt nội dung, Hiến

pháp là đạo luật cơ bản quy định các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc

gia, ấn định hình thể quốc gia, ấn định các cơ quan điều khiển quốc gia cùng

những thẩm quyền của các cơ quan ấy Hiến pháp là văn bản phản ánh tổ

chức chính trị của quốc gia

Hiến pháp là hình thức VBQPPL do Quốc hội ban hành, có giá trị pháp

lý cao nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam, quy định các vấn đề cơ bản

nhất của nhà nước như: hình thức và bản chất của nhà nước, chế độ chính trị,

chế độ kinh tế, văn hóa, xã hội; quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; tổ

chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước,… Trong ngôn ngữ hiện đại,

Hiến pháp là từ được sử dụng rộng rãi ở tất cả các nước với nghĩa luật cơ bản

của một nhà nước [40, tr.330]

Trong hệ thống pháp luật của quốc gia, Hiến pháp là đạo luật có hiệu

lực pháp lý cao nhất Hiến pháp…phải trở thành không chỉ là một đạo luật,

mà phải hơn là một đạo luật Hiến pháp không phải là một đạo luật thông

thường như những đạo luật khác, mà là một đạo luật cơ bản của nhà nước [35,

tr.66]

Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp, không được trái với Hiến pháp Vị trí tối cao của Hiến pháp là do nó phản ánh sâu sắc nhất của chủ quyền nhân dân và về nguyên tắc phải do nhân dân thông qua (qua hội nghị lập hiến, quốc hội lập hiến hoặc trưng cầu ý dân) Điều này khác với các đạo luật bình thường chỉ do quốc hội (nghị viện) gồm những người đại diện do dân bầu và ủy quyền xây dựng

Từ những phân tích trên, có thể hiểu một cách khái quát, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của một quốc gia, dùng để xác định thể chế chính trị, cách thức tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước và bảo vệ các quyền con người, quyền công dân [6, tr.13]

1.1.2 Tầm quan trọng của Hiến pháp

1.1.2.1 Đối với các quốc gia

Trong xã hội hiện đại, Hiến pháp đều được coi là đạo luật gốc của quốc gia, là nền tảng để xây dựng hệ thống pháp luật Mọi đạo luật thông thường đều nhằm để cụ thể hoá các chế định, quy phạm của Hiến pháp, và vì vậy, không được trái với Hiến pháp Khi Hiến pháp được thay thế hoặc sửa đổi, các đạo luật có những quy định trái hoặc còn thiếu so với nội dung của Hiến pháp đều phải được thay thế hoặc sửa đổi theo Điều này tạo ra tính thống nhất của hệ thống pháp luật quốc gia [6, tr.22]

Bên cạnh đó, Hiến pháp của quốc gia nào cũng đóng vai trò như là một đạo luật gốc, cơ bản và khái quát nhất, về tổ chức quyền lực nhà nước Chúng đều có những chế định (tập hợp các quy định, quy phạm) xác lập cơ cấu, các quy tắc tổ chức, vận hành và mối quan hệ giữa các cấu phần cơ bản của bộ máy nhà nước, bao gồm cơ quan lập pháp (quốc hội/nghị viện), cơ quan hành pháp (chính phủ) và cơ quan tư pháp (tòa án) Dựa trên các chế định này của Hiến pháp, các đạo luật về tổ chức nhà nước sẽ được xây dựng để chi tiết hoá những vấn đề còn chưa cụ thể Các đạo luật này chỉ có thể cụ thể hóa mà không được có những quy định trái với Hiến pháp [6, tr.26]

1.1.2.2 Đối với người dân

Một bản Hiến pháp tốt rất quan trọng với mọi người dân, xét trên nhiều phương diện Trước hết, một bản Hiến pháp tốt giúp tạo lập một nền dân chủ

thực sự, trong đó mọi người dân có thể tự do bày tỏ tư tưởng, ý kiến và quan điểm về các vấn đề của đất nước và bản thân mình mà không sợ hãi bị đàn áp hay trừng phạt Đây là tiền đề để khai mở và phát huy trí tuệ, năng lực của mọi cá nhân trong xã hội, cũng như để phòng, chống lạm quyền và tham nhũng Bất cứ Hiến pháp nào trên thế giới đều có thể được đặt dưới một câu hỏi: Hiến pháp này được làm ra để thể hiện cái tinh thần gì vậy? Dân chúng chỉ cần biết cái tinh thần ấy một cách tỏ tường và chân thật là đã có thể phát biểu ngay đó là Hiến pháp của mình hay của ai

Thomas Payne – lý thuyết gia nổi bật của cách mạng Mỹ đã khẳng định: Hiến pháp là một văn bản không phải của chính quyền mà là của dân chúng tạo ra một chính quyền, và một chính quyền không có Hiến pháp là một chính quyền không có luật [41]

Một bản Hiến pháp tốt cũng đồng nghĩa với việc ghi nhận đầy đủ các quyền con người, quyền công dân phù hợp với các chuẩn mực chung của cộng đồng quốc tế, cũng như các cơ chế cho phép mọi người dân có thể sử dụng để bảo vệ các quyền của mình khi bị vi phạm Hiến pháp tốt là công cụ pháp lý đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ dân quyền và nhân quyền Cuối cùng, một bản Hiến pháp tốt, với tất cả những ưu điểm nêu trên, sẽ tạo ra sự

ổn định và phát triển của đất nước, qua đó giúp người dân thoát khỏi sự đói nghèo [6, tr.21]

1.1.3 Các dạng thức vi phạm Hiến pháp

Trước khi là đạo luật cơ bản, Hiến pháp phải là một đạo luật Với tư cách là đạo luật, Hiến pháp phải được tổ chức thực thi, mà đã là thực thi thì bên cạnh những hành vi thực hiện đúng, cũng có những hành vi thực thi sai, không khác nào việc thực thi các đạo luật bình thường khác

Với tư cách là đạo luật cơ bản, tức là đặc biệt, có hiệu lực pháp lý tối cao nên việc thi hành và việc vi phạm cũng đặc biệt: trước hết, chủ thể thi hành Hiến pháp là đặc biệt so với chủ thể thi hành các đạo luật bình thường khác Điểm khác căn bản của Hiến pháp với các đạo luật khác ở việc tuân thủ Hiến pháp bảo đảm ổn định chính trị, phát triển kinh tế, bảo đảm quyền con

người, quyền công dân, tạo cơ sở cho việc thực hiện các đạo luật khác Cơ quan nhà nước càng có nhiều quyền lực, càng phải có trách nhiệm, nghĩa vụ phải tuân thủ Hiến pháp

Bên cạnh việc tuân thủ là nguy cơ vi phạm Hiến pháp từ các chủ thể trong xã hội, trước hết là các cơ quan nhà nước Đó là Nghị viện/Quốc hội, cơ quan thực hiện quyền lập pháp; Chính phủ, cơ quan thực hiện quyền hành pháp; là tòa án, thông qua việc không xét xử hoặc ra những bản án trái Hiến pháp; là các đảng phái thông trong một quốc gia Khác với đạo luật thường khác, việc tuân thủ Hiến pháp không những qua các quy định, mà còn cả tinh thần của Hiến pháp

Tiếp đến là mức độ nguy hại của các hành vi vi phạm Hiến pháp, chúng gây hậu quả rất lớn, đến nhiều người và thậm chí nguy hại cho nhiều thế hệ, cản trở sự phát triển của quốc gia, các hành vi vi phạm này rất đa dạng, nhưng càng các cơ quan có quyền lực lớn càng có nhiều nguy cơ và nhiều loại vi phạm liên quan đến các chính sách, pháp luật, bầu cử

Và cuối cùng, những hành vi vi phạm này rất khó phát hiện và rất khó

xử lý Cho đến nay, mặc dù đã có gần 200 nước có Hiến pháp, nhưng chỉ mới

có dưới 10% số nhà nước có tòa án chuyên xử việc vi phạm Hiến pháp của các cơ quan và quan chức nhà nước vi phạm

Cũng như việc thi hành các đạo luật bình thường khác, thực tiễn cho thấy có hai loại hành vi vi phạm Hiến pháp chủ yếu:

Thứ nhất, hành vi hành động vi hiến (hay còn gọi là vi phạm chủ động)

là hành vi của chủ thể thực hiện hành động trái với các quy định Hiến pháp, hoặc không phù hợp với Hiến pháp Đó có thể là hành vi của cơ quan ban hành văn bản pháp luật không phù hợp hoặc trái với Hiến pháp; hành vi của một cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm thẩm quyền (lạm quyền) mà Hiến pháp trao cho; hoặc hành vi của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào nhân danh nhà nước ngăn cản hoặc hạn chế việc thực hiện quyền và tự do hợp pháp của cá nhân người dân theo quy định của Hiến pháp

Ở Việt Nam, thời gian qua đã có những văn bản hoặc đề xuất có biểu hiện vi hiến như quy định các điều kiện hạn chế kinh doanh, quy định về hộ khẩu vi phạm quyền tự do lựa chọn chỗ ở, quy định hạn chế phương tiện giao thông vi phạm quyền sở hữu

Thứ hai, hành vi không hành động vi hiến (hay còn gọi là vi phạm bị

động) là hành vi không thực hiện thẩm quyền và nghĩa vụ đã được Hiến pháp quy định Cơ quan, tổ chức, cá nhân được Hiến pháp giao thẩm quyền, nếu không thực hiện hoặc thực hiện không kịp thời những thẩm quyền và nghĩa vụ

đó thì sẽ bị coi là vi phạm Hiến pháp không hành động (unconstitutional omission) [42]

Trong các trường hợp mà cơ quan, cá nhân có thẩm quyền chậm trễ hoặc không thực hiện thẩm quyền ban hành văn bản quy định cụ thể về các quyền và tự do hiến định của người dân thì không bị coi là vi phạm Hiến pháp

ở một số nước Trong mối quan hệ giữa nhà nước và người dân, một khi nhà nước ghi nhận và khẳng định quyền và tự do của người dân trong Hiến pháp đồng nghĩa với việc nhà nước xác định nghĩa vụ, trách nhiệm của mình phải bảo đảm thực hiện Do vậy, sự thiếu hụt hay chậm trễ ban hành các VBQPPL quy định quyền và tự do hiến định của người dân cũng phải được coi là hành

vi vi phạm Hiến pháp và phải bị xem xét tính hợp hiến của hành vi không hành động của cơ quan, cá nhân được trao thẩm quyền

Ở Việt Nam, theo Khoản 2, Điều 7 Hiến pháp năm 2013 thì: Đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND bị cử tri hoặc Quốc hội, HĐND bãi nhiệm khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân Nếu chỉ dựa vào quy định trên, cử tri không thể thực hiện được quyền bãi nhiệm của mình Để hiện thực hóa quy định này nhất thiết phải có một hoặc một số văn bản có tính chất quy phạm hướng dẫn, cụ thể hóa cả về nội dung và quy trình, tuy nhiên, đến nay chúng ta vẫn chưa có trên thực tế Đây có thể coi là một dạng vi hiến không hành động

Trên thế giới, trong đó có Hoa Kỳ, luôn có những tranh luận về tính hợp hiến của các quyết định, nhất là các quyết định của Tổng thống hoặc

Nghị viện Năm 2018 Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bị cáo buộc vi phạm Hiến pháp khi quyết định tấn công Syria mà không có sự thông qua của Quốc hội theo Điều 2 của Hiến pháp Mỹ Tuy nhiên cũng phải thừa nhận rằng, thẩm quyền của Tổng thống trong Hiến pháp Mỹ có biên độ rất rộng, nhiều khi không thực sự rõ ràng cùng với chế độ đa đảng lập nên các cáo buộc có thể dẫn đến những kết luận khác nhau

Cũng giống như các đạo luật thường khác, một khi đã có hiện tượng vi phạm thì phải có sự xét xử của tòa án Nhưng khác với đạo luật bình thường khác, việc xét xử các hành vi vi phạm Hiến pháp không được các nhà nước thừa nhận ngay từ đầu Ngay cả nước Mỹ, với bản Hiến pháp thành văn đầu tiên thành khuôn mẫu của thế giới cũng rất đắn đo cho việc xét xử các hành vi

vi hiến của các cơ quan quyền lực quốc gia Trong phán quyết nổi tiếng trong

vụ án Mabury kháng Madison của Chánh án Marshall làm rạng danh tên tuổi của ông có lập luận: Hiến pháp hoặc là đạo luật tối cao, không thể thay thế bằng những phương thức bình thường hoặc nó ở hệ cấp bình thường như các đạo luật khác của ngành lập pháp và nó có thể bị ngành lập pháp thay đổi nếu muốn Nếu lựa chọn thứ nhất là đúng, thì luật mâu thuẫn với Hiến pháp không thể là luật Nếu lựa chọn thứ hai là đúng thì Hiến pháp thành văn là một nỗ lực ngu xuẩn của con người trong việc giới hạn quyền lực nhà nước trong bản chất vô giới hạn của nó [42]

1.2 Khái niệm, đặc điểm, nội dung của bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

1.2.1 Khái niệm bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Vì có các hành vi vi phạm Hiến pháp nên cần thiết phải đặt ra vấn đề bảo vệ Hiến pháp Bảo vệ Hiến pháp là tổng hợp các hoạt động được tiến hành bởi các cơ quan, cá nhân mà Hiến pháp quy định nhiệm vụ và quyền hạn nhằm bảo đảm sự tôn trọng và thi hành Hiến pháp, ngăn ngừa và xử lý mọi hành vi vi phạm Hiến pháp Nội dung cụ thể gồm: Giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và điều ước quốc tế mà quốc gia ký kết hoặc gia nhập; giải thích Hiến pháp; giải quyết khiếu kiện vi hiến (trong đó có cả

khiếu kiện liên quan đến hành vi vi phạm quyền và tự do hiến định của công dân) và xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử và trưng cầu ý dân [44]

Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật rất quan trọng Về bản chất, pháp luật

là hệ thống những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của các lực lượng trong xã hội và là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội phát triển phù hợp

với lợi ích của giai cấp mình Pháp luật là công cụ bảo vệ các quan hệ xã hội

mà nó điều chỉnh Khi có các hành vi vi phạm pháp luật xảy ra, xâm phạm đến các quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh thì các cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ áp dụng các biện pháp cưỡng chế được quy định trong bộ phận chế tài của các quy phạm pháp luật đối với các chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật, trong đó có vi phạm Hiến pháp

Khái niệm bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật có nhiều tương đồng với

cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật Có thể hiểu, cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là tổng thể các quy phạm pháp luật xác định hệ thống các chủ thể (cơ quan nhà nước, cá nhân) được Hiến pháp quy định (trực tiếp hoặc gián tiếp) nhiệm vụ và quyền hạn tiến hành các hoạt động bảo vệ Hiến pháp, cùng với phương thức vận hành, các điều kiện đảm bảo hoạt động cho hệ thống đó để tiến hành hoạt động bảo vệ Hiến pháp, nhằm bảo đảm sự tôn trọng, giữ gìn Hiến pháp, ngăn ngừa và chống lại mọi hành vi vi phạm Hiến pháp [13, tr.34] Trong khi cơ chế bảo vệ Hiến pháp tập trung vào 3 nội dung chính là thể chế, thiết chế và phương thức, điều kiện vận hành thì bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật tập trung vào hệ thống thể chế (tất nhiên sẽ cũng sẽ đề cập đến thiết chế, hình thức, thủ tục bảo vệ Hiến pháp nhưng tập trung dưới góc độ các quy định của pháp luật)

Tuy nhiên, cũng cần hiểu, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật không chỉ

có những quy phạm vật chất mà cần phải có cả những quy phạm để thủ tục để đưa các quy phạm vật chất vào thực tiễn đời sống

Có thể hiểu, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là tổng hợp các hoạt động được tiến hành bởi các cơ quan, cá nhân mà Hiến pháp quy định nhiệm

vụ và quyền hạn nhằm bảo đảm sự tôn trọng và thi hành Hiến pháp, ngăn ngừa và xử lý mọi hành vi vi phạm Hiến pháp

1.2.2 Đặc điểm của bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Một là, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là một nguyên lý, sự lựa chọn

tối ưu trong nhà nước pháp quyền của xã hội hiện đại Nhà nước pháp quyền

là một tất yếu, một xu hướng chung của cả nhân loại Nhà nước pháp quyền đòi hỏi các chủ thể trong xã hội, không phân biệt là cơ quan nhà nước hay doanh nghiệp, công dân phải tuân thủ pháp luật, trước hết là tôn trọng, tuân thủ Hiến pháp Muốn vậy, công cụ để nhà nước, nhân dân thực hiện việc bảo

vệ Hiến pháp – thành quả đấu tranh của mỗi quốc gia, dân tộc và cả loài người, không có gì có thể tốt hơn pháp luật Pháp luật – với những đặc trưng vốn có của mình, có khả năng bảo vệ Hiến pháp hữu hiệu nhất, hiệu quả nhất

và dân chủ nhất

Hai là, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật bị chi phối bởi nhiều yếu tố:

chính trị, hình thức nhà nước, trình độ phát triển kinh tế, xã hội và quốc tế Trong đó yếu tố chính trị và hình thức nhà nước ở mỗi quốc gia, mỗi giai đoạn phát triển sẽ chi phối đên pháp luật về bảo vệ Hiến pháp Xu hướng chung, xã hội càng hiện đại, văn minh thì quyền con người, quyền công dân càng được tôn trọng, Hiến pháp càng được quan tâm bảo vệ nhưng cũng vì thế mà các hành vi vi hiến cũng tinh vi hơn, khó phát hiện và xử lý hơn

Ba là, về bản chất, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật vừa là bảo vệ tính

tối thượng của Hiến pháp, vừa là bảo vệ chính bản thân hệ thống pháp luật Trong xã hội, nếu Hiến pháp không được tôn trọng, Hiến pháp bị xâm phạm thì các văn bản luật, văn bản dưới luật cũng khó được tuân thủ một cách nghiêm túc Mặt khác, bảo vệ Hiến pháp cũng là bảo vệ chế độ chính trị, nhà nước và quốc gia – dân tộc, bởi lẽ Hiến pháp là gốc rễ của mỗi quốc gia, mỗi chế độ, việc bảo vệ gốc rễ này là cơ sở để phát triển mọi mặt của đời sống xã hội

Bốn là, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật đòi hỏi pháp luật phải hoàn

thiện, đồng bộ, chủ thể áp dụng pháp luật phải có năng lực, đạo đức công vụ (và cả đạo đức chính trị và trách nhiệm với nhân dân) Đây vừa là yêu cầu của

mỗi nhà nước và là yêu cầu của xã hội Trong xã hội Việt Nam hiện nay, vấn

đề đạo đức chính trị, đạo đức công vụ và tinh thần phục vụ nhân dân của bộ máy nhà nước, đội ngũ cán bộ, công chức đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc xây dựng hệ thống chính sách, pháp luật và thực hiện pháp luật Đó cũng là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ Hiến pháp

1.2.3 Nội dung cơ bản bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là một nội dung phức tạp, có thể xem xét ở nhiều góc độ khác nhau: từ chủ thể, nội dung, phương thức, ngành luật,… Mỗi cách tiếp cận sẽ có đặc điểm riêng, nội dung khác nhau Pháp luật

là công cụ, nhưng pháp luật phải do các chủ thể sử dụng để bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng, tuân thủ với những phương thức phù hợp với vị trí, chức năng, thẩm quyền của từng chủ thể Do đó, có thể xem xét nội dung pháp luật

về bảo vệ Hiến pháp trên 3 phương diện: chủ thể, nội dung và phương thức

Thứ nhất, pháp luật về những chủ thể có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp

Để bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật thì hệ thống pháp luật (bao gồm cả Hiến pháp) trước tiên phải trả lời câu hỏi: chủ thể nào có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp Hay nói cách khác, pháp luật sẽ điều chỉnh về chủ thể bảo vệ Hiến pháp như thế nào?

Bảo vệ Hiến pháp là hoạt động đặc biệt được thể hiện ở mục đích, tính chất, nội dung Do vậy, đòi hỏi hoạt động đó phải được tiến hành bởi chủ thể đặc biệt [25] Nội dung bảo vệ Hiến pháp quyết định và chi phối phạm vi chức năng, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức có chức năng bảo vệ Hiến pháp

Ở mỗi quốc gia, mỗi giai đoạn lịch sử, chức năng bảo vệ Hiến pháp được ghi nhận trong hệ thống pháp luật sự khác nhau và có sự thay đổi theo hướng ngày càng hoàn thiện Bên cạnh đó, còn tùy thuộc vào cách tiếp cận của từng quan điểm về trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp mà xác định chủ thể, trách nhiệm và phạm vi bảo vệ Hiến pháp có sự khác nhau

Trong xã hội hiện đại, dù tiếp cận như thế nào đi chăng nữa thì Hiến pháp là biểu hiện của thành quả đấu tranh lâu dài, bền bỉ của nhân dân Hiến pháp thể hiện quyền làm chủ của nhân dân, là “khế ước xã hội” của toàn dân,

do đó trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp là nhân dân và những cơ quan nhà nước – những người được nhân dân trao quyền

Tuy vậy, nhân dân bảo vệ Hiến pháp nhưng chức năng, thẩm quyền, nguồn lực lại có những hạn chế Mặt khác, vi phạm Hiến pháp hoặc trách nhiệm tổ chức thi hành Hiến pháp (cũng được xem là một dạng bảo vệ Hiến pháp) thì trước hết thuộc về các cơ quan nhà nước, đặc biệt là cơ quan nhà nước ở trung ương Do đó, có thể khẳng định, pháp luật về chủ thể có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp phải quy phạm được cơ quan nào có chức trách, nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp; bảo vệ những gì? bảo vệ thông qua hình thức, biện pháp, thủ tục nào và hậu quả pháp lý của việc không làm tròn chức trách, nhiệm vụ của cơ quan đó?

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng có thể xem xét pháp luật về trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp

và cơ quan ở chính quyền địa phương

i) Cơ quan lập pháp với chức năng lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng và giám sát (hoặc giám sát tối cao) có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp Chẳng hạn, Quốc hội (Nghị viện) giám sát Chính phủ trong việc tuân theo Hiến pháp, tránh tha hóa quyền lực, lạm quyền

ii) Cơ quan hành pháp với chức năng lập quy và quản lý, điều hành quốc gia phải đảm bảo đúng các nguyên tắc, quy phạm và tinh thần của Hiến pháp Chẳng hạn, pháp luật các nước (trong đó có Việt Nam) quy định Chính phủ ban hành các văn bản dưới luật phải phù hợp với Hiến pháp, luật

Chính phủ là cơ quan thực hiện quyền hành pháp, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ

có nhiệm vụ quản lý, điều hành thường xuyên các hoạt động thuộc mọi lĩnh vực đời sống xã hội, nên “chiếm” lợi thế là chủ thể trực tiếp nắm bắt được trước và sâu sát nhất những yêu cầu bức thiết do cuộc sống đặt ra Thêm vào

đó, là việc giữ trong tay mọi nguồn lực khoa học và vật chất dồi dào của đất nước, cùng số lượng công chức, chuyên gia đông đảo có trình độ chuyên môn cao, kinh nghiệm thực tiễn phong phú nên hơn ai hết, Chính phủ là người hiểu

rõ xã hội cần gì? và cũng là người có điều kiện thuận lợi để biến “sự hiểu rõ”

đó thành dự án chính sách cụ thể Bởi thế, việc chủ động phát hiện nhu cầu xã hội và đưa ra giải pháp đúng đắn để kịp thời làm tròn “sứ mệnh” hành pháp của mình tự nó đã là “bản năng” của Chính phủ Từ đó, tất yếu dẫn đến quyền khởi xướng, hoạch định và quyết định thực hiện chính sách quốc gia của Chính phủ, trường hợp vượt thẩm quyền thì trình Quốc hội quyết định dưới dạng dự án luật

Như vậy, bằng quyền hoạch định chính sách, quyền trình dự án luật trước Quốc hội, Chính phủ đã chuyển hóa một cách tự nhiên hoạt động hành pháp của mình thành hoạt động “phối hợp” quan trọng theo đúng tinh thần Hiến pháp, mở đầu cho quá trình lập pháp của Quốc hội Vì thế, tiếp nối quá trình này bằng quyền xem xét, thông qua dự án luật, tức làm luật, Quốc hội trước nhất, cần chú trọng làm tốt vai trò thẩm tra và chủ yếu là hướng vào việc đánh giá, nhận định về sự phù hợp của chính sách trong dự án luật với nguyện vọng của Nhân dân [14]

iii) Cơ quan tư pháp với chức năng xét xử, bảo vệ pháp luật sẽ xem xét tính hợp hiến, hợp pháp của các hành vi (nhất là các quyết định, hành vi của

cơ quan, người có thẩm quyền) theo thủ tục tố tụng Tùy theo mô hình tổ chức

bộ máy các nước trên thế giới mà thẩm quyền bảo hiến của các tòa án là khác nhau, nhưng nhiều nước đã giao cho tòa án thẩm quyền phán quyết các dự luật, quyết định, hành vi vi hiến Một số nước lại giao quyền tuyên bố một dự luật vi hiến thuộc một cơ quan thuộc nghị viện hoặc một thiết chế độc lập Một số nước không cho phép tòa án được phán quyết đối với các văn bản có tính quy phạm (trong đó có Việt Nam)

iv) Các cơ quan của chính quyền địa phương nhìn chung có chức năng

tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên, tổ chức quản lý xã hội theo quy định của pháp luật Nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp được bảo đảm khi thực hiện các chức năng, nhiệm vụ cụ thể Ví dụ như trong hoạt động quản lý xã hội, phải bảo đảm quyền con người, quyền

công dân được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật Ở Việt Nam, hai thiết chế của chính quyền địa phương là HĐND và UBND

Thứ hai, pháp luật quy định những nội dung cần bảo vệ Hiến pháp, hay

nói cách khác, bảo vệ Hiến pháp sẽ trả lời câu hỏi: bảo vệ cái gì? Tùy theo thể chế chính trị - pháp lý mỗi quốc gia, thời kỳ mà những phương diện này được quy định khác nhau Bảo vệ Hiến pháp là bảo vệ chủ quyền nhân dân, bảo vệ chế độ chính trị, nền tảng pháp lý của nhà nước; bảo vệ những giá trị trường tồn và cao quý nhất trong xã hội Bảo vệ Hiến pháp có thể tiếp cận trên nhiều phương diện, nhưng trước hết là: i) bảo vệ sự tuân thủ nguyên tắc, quy phạm được thể hiện trong Hiến pháp; ii) bảo vệ tinh thần cốt lõi của Hiến pháp

i) Pháp luật phải bảo vệ sự tuân thủ nguyên tắc, quy phạm được thể hiện trong Hiến pháp Không thể có nhà nước pháp quyền mà không có một bản Hiến pháp tốt về phương diện bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, được tôn trọng và tuân thủ, trước hết là đối với các cơ quan và cá nhân công quyền Một trong những điều kiện cơ bản đảm bảo cho Hiến pháp được tôn trọng, tuân thủ, được áp dụng trong cuộc sống hàng ngày chính là hiệu lực của Hiến pháp: hiệu lực pháp lý cao nhất và hiệu lực áp dụng trực tiếp Cả hai cấp độ hiệu lực này của Hiến pháp cần phải được xác định trong Hiến pháp [43]

Hiến pháp điều chỉnh các quan hệ xã hội căn bản nhất, quan trọng nhất nên các quy phạm Hiến pháp vừa có tính chất cụ thể, tường minh và phải được viện dẫn trong thực tiễn áp dụng pháp luật cũng như sự tuân thủ của các

cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp cũng như toàn xã hội

ii) Pháp luật phải bảo vệ tinh thần của Hiến pháp Vì tính chất của một đạo luật gốc nên Hiến pháp của các nước nhìn chung đều ngắn gọn, súc tích,

cô đọng, vì vậy sẽ có nhiều nội dung không được quy phạm trực tiếp trong Hiến pháp, điều này đặt ra cho các cơ quan, tổ chức cá nhân khi tổ chức triển khai Hiến pháp, tổ chức thi hành pháp luật và quản lý xã hội bằng pháp luật phải nắm được những giá trị, tư tưởng, quan điểm định hướng của Hiến pháp

để đưa Hiến pháp vào đời sống Do tính chất đa dạng của đời sống xã hội từ

nhiều góc nhìn khác nhau nên pháp luật về bảo vệ Hiến pháp cũng đa dạng không kém Chúng ta phải bảo vệ tinh thần của Hiến pháp trong hoạt động xây dựng pháp luật, thi hành pháp luật, bảo vệ pháp luật; bảo vệ tinh thần pháp luật của các cơ quan nhà nước, của xã hội và nhân dân; bảo vệ tinh thần của Hiến pháp trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội, đối ngoại… Điều này đặt ra đòi hỏi trước hết cho bộ máy xây dựng, hoàn thiện pháp luật phải hiểu sâu sắc, bản chất, toàn diện những nội dung của Hiến pháp, từ đó nắm bắt được “sợi chỉ đỏ xuyên suốt” của Hiến pháp để cho ra đời những văn bản “tương thích” với Hiến pháp và phù hợp với đời sống Tiếp đến, trách nhiệm đặt ra đối với những tổ chức, cá nhân trong thực hiện pháp luật bảo đảm đúng tinh thần Hiến pháp, đúng quy định của luật, văn bản dưới luật

Thứ ba, pháp luật về những phương thức bảo vệ Hiến pháp

Để bảo vệ Hiến pháp phải có cơ chế tổ chức thực hiện, tức là hình thức, phương pháp, thủ tục để bảo vệ Hiến pháp Nếu không có cơ chế này, những quy phạm về bảo vệ Hiến pháp không thể đi vào thực tiễn Để đạt được mục đích đó, việc bảo vệ Hiến pháp không chỉ bao gồm hoạt động mang tính pháp

lý đơn thuần mà còn cả hoạt động mang tính chính trị Tuy nhiên, những hành động chính trị thường phải được các nhà nước thể chế hóa thành các quy định pháp luật Do đó, bản chất pháp luật về phương thức bảo vệ Hiến pháp vừa thể hiện tính nhân dân, tính quyền lực nhà nước và cả quan điểm, định hướng của lực lượng chính trị lãnh đạo (đảng lãnh đạo) trong xã hội

Nội dung, chủ thể bảo vệ Hiến pháp, như đã phân phân tích ở trên đa dạng, không đồng nhất giữa các nước, các giai đoạn lịch sử, do đó, hình thức, phương pháp, thủ tục bảo vệ Hiến pháp cũng không có một khuôn mẫu chung Tuy vậy, xét từ góc độ tổ chức quyền lực nhà nước, pháp luật về bảo

vệ Hiến pháp cũng có những điểm tương đồng, nhất là cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước Pháp luật hiện đại nói chung có một số phương diện bảo vệ Hiến pháp cơ bản [26]:

i) Quy định pháp luật về giám sát tính hợp hiến của các VBQPPL và điều ước quốc tế mà quốc gia ký kết hoặc gia nhập Trên cơ sở hoạt động này,

cơ quan có thẩm quyền bảo vệ Hiến pháp sẽ loại trừ, vô hiệu hóa các VBQPPL không phù hợp, trái với Hiến pháp hoặc đề nghị cơ quan nhất định phải ban hành VBQPPL theo đúng thẩm quyền hiến định

ii) Quy định pháp luật về giải thích Hiến pháp Hiến pháp chứa đựng những nguyên tắc và khung pháp lý rất rộng, trừu tượng, ổn định trong thời gian dài, cần phải được giải thích chính thức của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền: thông qua giải thích chính thức, nội dung và ý nghĩa của các quy định của Hiến pháp được hiểu một cách thống nhất, phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội cụ thể Theo đó, Hiến pháp phát huy được vai trò của mình là nhân tố đảm bảo cho sự ổn định và phát triển của một chế độ chính trị

- xã hội, là nền tảng pháp lý của một nhà nước dân chủ, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân [10, tr.5]

iii) Quy định pháp luật về giải quyết khiếu kiện vi hiến (trong đó có cả khiếu kiện liên quan đến hành vi vi phạm quyền và tự do hiến định của công dân) Pháp luật một số nước quy định, quyền khởi kiện trước cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với những hành vi vi hiến Cơ quan bảo vệ Hiến pháp ra phán quyết về tính hợp hiến hay không hợp hiến của hành vi bị khiếu kiện, buộc cơ quan hoặc cá nhân có liên quan phải thực hiện hoặc không thực hiện một hành vi nào đó nhằm khôi phục lại trật tự hiến định, bảo đảm và bảo

vệ quyền và tự do hiến định của công dân

iv) Quy định pháp luật xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử và trưng cầu ý dân Bầu cử và bỏ phiếu trưng cầu ý dân là hai hình thức dân chủ hiến định, vì vậy, hoạt động bảo vệ Hiến pháp cũng bao hàm việc giám sát tính hợp hiến của các cuộc bầu cử và trưng cầu ý dân

1.3 Những tác động từ phương diện chính trị, kinh tế, pháp lý, xã hội đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

1.3.1 Yếu tố chính trị

Yếu tố chính trị là tiền đề, cơ sở nền tảng quan trọng đối với việc bảo

vệ Hiến pháp bằng pháp luật Hệ thống chính trị (các đảng phái, nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội) cùng với quan điểm, đường lối, định hướng sẽ tác

động đến bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật theo hai hướng: tích cực và tiêu cực Trước hết quan điểm của đảng chính trị sẽ có vai trò định hướng, xác lập quan điểm đối bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội, một trong những phương thức lãnh đạo quan trọng là lãnh đạo việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành pháp luật của Nhà nước Đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật, Đảng ta nhất quán quan điểm: xây dựng Nhà nước pháp quyền phải tiến hành đồng bộ cả lập pháp, hành pháp, tư pháp và được tiến hành đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; gắn với đổi mới kinh tế, văn hóa, xã hội Tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp và pháp luật [7, tr.5] Quan điểm của Đảng được thể chế hoá thành Hiến pháp, pháp luật, chuyển từ quan điểm chính trị của Đảng thành pháp luật của Nhà nước và được tổ chức thực thi trên thực tế

Bên cạnh đó, yếu tố chính trị là còn là những giá trị về dân chủ, văn hoá chính trị, nó có ảnh hưởng trực tiếp, lâu dài đến việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật chỉ có thể thực hiện, thực hiện có hiệu quả nếu đặt trong môi trường dân chủ, đặt trong xã hội có văn hoá chính trị phát triển Trong xã hội dân chủ, nhân dân và các tổ chức đại diện của nhân dân cần được giám sát việc tuân thủ Hiến pháp từ hoạt động xây dựng pháp luật tới tổ chức thực hiện pháp luật, từ trung ương đến địa phương với nhiều phương thức hiện đại, đa dạng và nhà nước phải có trách nhiệm công khai, minh bạch hóa hoạt động để nhân dân giám sát Ngược lại, trong một xã hội phi dân dân chủ, quyền con người, quyền công dân bị bó hẹp, báo chí bị kiểm duyệt sẽ là mảnh đất màu mỡ để các hành vi vi phạm pháp luật (trong đó có vi phạm Hiến pháp), tham nhũng, lạm quyền phát triển

1.3.2 Yếu tố kinh tế

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, kinh tế thuộc về cơ sở hạ tầng và sẽ quyết định kiến trúc thượng tầng Hiến pháp, pháp luật là kiến trúc thượng tầng sẽ bị quyết định, chi phối bởi trình độ phát triển kinh tế, nền sản xuất, tiềm lực kinh tế của nhà nước và điều kiện sống của nhân dân Một đất

nước tiềm lực kinh tế, dân giàu, doanh nghiệp phát triển sẽ tạo tiền đề để xây dựng, hoàn thiện hệ thống thể chế, nâng cao nhận thức, văn hóa của nhân dân, góp phần phòng, chống tham nhũng – những yếu tố quan trọng góp phần giữ gìn, bảo vệ Hiến pháp Ngược lại, một quốc gia, xã hội sống trong nền kinh tế nghèo nàn, suy thoái, làm cho bộ máy có nguy cơ tham nhũng, nhân dân cùng cực, đói khổ, hệ thống pháp luật và bộ máy nhà nước yếu, thiếu và lạc hậu Điều này không chỉ dẫn đến nguy cơ bất ổn chính trị, quyền làm chủ của nhân dân dễ bị coi nhẹ mà tính tôn nghiêm của Hiến pháp cũng có thể bị xâm phạm

Như vậy, yếu tố kinh tế tác động trước hết vào nhận thức, trình độ, quan điểm của các lực lượng trong xã hội đối với bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật Tiếp đến, nó tác động đến việc quy định, thực hiện quy định và là một trong những yếu tố bảo đảm quan trọng để Hiến pháp được thực thi trong thực tiễn

1.3.3 Yếu tố pháp lý

Hiến pháp cũng là một bộ phận cấu thành của pháp luật Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật thì chính yếu tố pháp luật (bao gồm cả Hiến pháp) ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo vệ Hiến pháp Có thể coi đây là yếu tố bảo vệ từ nội tại của hệ thống pháp luật Rõ ràng, một hệ thống pháp luật hoàn thiện, đồng bộ và hiện đại sẽ bảo vệ Hiến pháp tốt và ngược lại Điều này lý giải vì sao ở các nước phát triển, cơ chế bảo hiến được thể hiện ngay trong quy định của Hiến pháp và được cụ thể hóa trong hệ thống pháp luật

Yếu tố pháp lý tác động đến việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật rất

đa dạng, có thể khái quát thành các nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, các nguyên tắc pháp lý cơ bản xác định vị trí, tính chất, tầm

quan trọng của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật Hiến pháp phải được xác định là nền tảng chính trị - pháp lý của quốc gia, vừa thể hiện quyền làm chủ của nhân dân, vừa thể hiện quan điểm chính trị của đảng cầm quyền Đặc biệt, Hiến pháp, pháp luật phải xác định được tính tối thượng của Hiến pháp trong

hệ thống pháp luật – đây là tiền đề quan trọng trong tính thiêng liêng của Hiến pháp và việc bảo đảm tôn trọng Hiến pháp trong thực tiễn

Thứ hai, pháp luật về tổ chức bộ máy bảo vệ Hiến pháp Hệ thống pháp

luật về tổ chức bộ máy bảo vệ Hiến pháp bao gồm các cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước và các cơ quan ở địa phương Pháp luật

sẽ xác định vị trí, chức năng; nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của bộ máy Nếu hệ thống pháp luật về tổ chức hoàn thiện góp phần quan trọng hoàn thiện thể chế và thực thi thể chế bảo vệ Hiến pháp hiệu quả và ngược lại

Thứ ba, pháp luật về phương thức bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Hiến pháp khó có thể giữ được sự tôn nghiêm nếu như hệ thống pháp luật không quy phạm hoàn chỉnh, đồng bộ về hình thức, phương pháp, thủ tục bảo

vệ Hiến pháp Các hình thức và thủ tục phải bảo đảm tính đa dạng, phù hợp với từng thiết chế quyền lực và cơ bản phải có ở các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp

Thứ tư, pháp luật về kiểm soát việc vi phạm Hiến pháp Đây là các quy

định về phòng ngừa, phát hiện và xử lý các tổ chức, cá nhân vi phạm Hiến pháp Nhìn chung, mọi tổ chức, cá nhân trong xã hội đều có khả năng vi phạm các quy phạm Hiến pháp (hoặc tinh thần của Hiến pháp), tuy nhiên đối với những người dân thì điều này là rất khó Chủ thể có nguy cơ vi phạm Hiến pháp và thực tiễn đã chứng minh việc vi phạm này trên thực tiễn đó là các cơ quan công quyền mà tiêu biểu nhất là cơ quan đứng đầu hệ thống hành pháp (Chính phủ) Do đó, pháp luật phải dự liệu được và phải kiểm soát được nguy

cơ vi phạm Hiến pháp từ Chính phủ, nếu không, tính tôn nghiêm của Hiến pháp có thể bị suy giảm do những hành vi vi phạm có hành động hoặc không hành động từ phía nhiều chủ thể, trong đó có Chính phủ

1.3.4 Yếu tố xã hội

Hiến pháp nói riêng, pháp luật nói chung được sinh ra từ xã hội, thực thi trong xã hội và chịu sự tác động của xã hội Các yếu tố về xã hội rất đa dạng, song có thể kể đến các yếu tố như: văn hoá, xã hội, tư tưởng… có thể ảnh hưởng đến bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật một cách trực tiếp, mạnh mẽ hoặc gián tiếp, lâu dài Chẳng hạn, trong một xã hội bảo thủ, lạc hậu, trì trệ,

pháp luật không được tôn trọng tất yếu sẽ dẫn đến nguy cơ vi phạm pháp luật mang tính phổ biến (trong đó có vi phạm Hiến pháp) Yếu tố văn hóa, trong

đó có văn hóa pháp lý trong một xã hội được giữ gìn, củng cố, phát huy sẽ không chấp nhận những hành vi vi phạm Hiến pháp và những hành vi đó sẽ bị trả giá và ngược lại Trong xã hội nếu còn mang nặng tư tưởng, quan điểm phong kiến, tư tưởng bề trên, cậy quyền thế, cơ chế xin – cho thì sẽ có khả năng dẫn đến những vi phạm Hiến pháp, pháp luật Yếu tố xã hội có thể bộc

lộ trực tiếp nhưng có khi thể hiện tiềm tàng trong suy nghĩ, ý thức của con người và ảnh hưởng đến hành vi của họ trong quá trình tương tác với xã hội

Do đó, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật rất cần chú ý đến các yếu tố mang tính xã hội

1.4 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật của một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm có thể tham khảo ở Việt Nam

1.4.1 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật của một số quốc gia trên thế giới

1.4.1.1 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Hoa Kỳ

Pháp luật Hoa Kỳ xây dựng mô hình Toà án tối cao và Toà án các cấp

có chức năng bảo hiến (bảo vệ Hiến pháp) hay còn gọi là mô hình phi tập trung Mô hình bảo hiến của Hoa Kỳ có các đặc điểm cơ bản sau đây:

(i) Tất cả các Toà án đều có quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật Ở Hoa Kỳ và những nước áp dụng theo mô hình của Hoa Kỳ tất cả các

cơ quan toà án đều có quyền xem xét tính hợp hiến của một đạo luật khi trong một vụ việc họ phải áp dụng đạo luật đó Toà án có quyền không áp dụng đạo luật đó khi có cơ sở chắc chắn rằng nó không phù hợp với Hiến pháp

(ii) Quyền bảo hiến gắn với việc giải quyết một vụ việc cụ thể (Concrete judicial review) Quyền giám sát tư pháp về tính hợp hiến của một đạo luật dù được thực hiện ở Tòa án tối cao hoặc Toà án cấp thấp đều phải được thực hiện trong điều kiện của một vụ kiện tụng cụ thể khi mà vấn đề hợp hiến của đạo luật có liên quan và cần thiết trong việc giải quyết vụ việc đó

(iii) Quyền bảo hiến chỉ được xem xét khi có sự liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của đương sự đề nghị xem xét tính hợp hiến của đạo luật

đó Quy định này được Tòa án tối cao giải thích là nếu không có những quy định này thì phạm vi quyền giám sát sẽ rất rộng và mang tính trừu tượng thì

(v) Toà án không xem xét vấn đề hợp hiến của một đạo luật khi đạo luật đó liên quan đến một số vấn đề chính trị như tổ chức công quyền và vấn

đề ngoại giao… Các Toà án ở Hoa Kỳ kể cả Tòa án tối cao sẽ không xem xét tính hợp hiến của một đạo luật, nếu đạo luật đó liên quan đến các vấn đề chính trị như công việc đối nội, đối ngoại của Chính phủ, hình thức tổ chức quyền lực của các tiểu bang, mối quan hệ giữa các nhánh quyền lực của Nhà nước liên bang và các tiểu bang Tuy nhiên, Tòa án tối cao của liên bang lại

có quyền xem xét một vấn đề nào đó có phải là vấn đề chính trị hay không, một hành vi chính trị nào đó có lạm quyền hay không

(vi) Khi một đạo luật bị tuyên bố là vi hiến thì đạo luật đó không còn giá trị áp dụng Theo nguyên tắc án lệ, khi Tòa án tối cao tuyên bố một đạo luật là vi hiến thì phán quyết này của Tòa án tối cao sẽ có giá trị áp dụng đối với các vụ án tương tự sau này của các Toà án cấp dưới Do đó trên thực tế,

có thể coi đạo luật đó không còn giá trị áp dụng nữa [29]

Về thẩm quyền bảo vệ Hiến pháp của Tòa án, thực chất việc giám sát tính hợp pháp của Hiến pháp được thực hiện bởi Tòa án tối cao, do các thẩm phán có trình độ cao tiến hành Khi xét xử, Tòa án có quyền tuyên một luật là

vi hiến và theo nguyên tắc luật đó không thể thi hành, Nghị viện phải sửa đổi

hoặc xây dựng một luật mới Đây là một quyền rất quan trọng của Tòa án mà đến Tổng thống hay Nghị viện cũng không thể can thiệp Bên cạnh đó, Tòa án tối cao có quyền giải thích Hiến pháp, điều này khắc phục tình trạng chung chung của Hiến pháp, bảo đảm Hiến pháp được thực thi trên thực tế và nếu việc giải thích Hiến pháp gắn với một vụ việc cụ thể nào đó thì có thể trở thành án lệ

1.4.1.2 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Đức

Khác với mô hình Hoa Kỳ, đây là mô hình bảo hiến tập trung Các nước lục địa châu Âu không trao cho tòa án tư pháp thực hiện giám sát Hiến pháp mà thành lập một cơ quan đặc biệt để thực hiện chức năng bảo hiến, có

vị trí độc lập với quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Cơ quan này được gọi

là Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến, Viện Bảo hiến Thẩm phán là những người có chuyên môn nghiệp vụ cao, được bổ nhiệm hay bầu cử theo một chế độ đặc biệt

Pháp luật quy định ở Đức, Tòa án Hiến pháp có thẩm quyền như sau: xem xét tính hợp hiến của các văn bản luật, các điều ước quốc tế mà Tổng thống hoặc Chính phủ đã hoặc sẽ tham gia ký kết, các sắc lệnh của Tổng thống, các nghị định của Chính phủ, có thể tuyên bố một văn bản luật, văn bản dưới luật là vi hiến và làm vô hiệu hoá văn bản đó; xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử Tổng thống, bầu cử nghị viện và trưng cầu ý dân; tư vấn

về tổ chức bộ máy nhà nước, về các vấn đề chính trị đối nội cũng như đối ngoại; giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền giữa các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp, giữa chính quyền trung ương và địa phương; giám sát Hiến pháp về quyền con người và quyền công dân

Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức đóng vai trò quan trọng trong nhiệm

vụ bảo vệ quyền cơ bản của công dân Mọi người đều có quyền khiếu nại tại Tòa án Hiến pháp Liên bang khi họ cho rằng quyền cơ bản của họ hay các quyền tương tự quyền cơ bản bị vi phạm bởi một văn bản hay quyết định của chính quyền nhà nước Tòa án sẽ phá án bảo vệ các quyền của người dân một cách cụ thể chống lại sự vi hiến đồng thời từ đó giáo dục các chủ thể có thể vi

hiến không hành xử tương tự do tính cưỡng chế và uy tín của tòa án Việc giải thích Hiến pháp của tòa án còn có tác dụng phát triển pháp luật khi một đạo luật bi coi là vi hiến không còn giá trị thì nó sẽ được thay thế bằng đạo luật hoàn thiện hơn [13, tr.47]

1.4.1.3 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Pháp

Theo pháp luật, ở mô hình này, Hội đồng Hiến pháp vừa mang tính chất chính trị vừa mang tính chất tư pháp vì ngoài 9 thành viên có nhiệm kỳ 9 năm còn có các cựu Tổng thống là thành viên đương nhiên vô thời hạn Cứ 3 năm thì Hội đồng Hiến pháp lại bổ nhiệm mới 1/3 thành viên Ở Pháp theo Hiến pháp 1958, Hội đồng bảo hiến được trao thẩm quyền xem xét các đạo luật trước khi công bố Điều 61 Hiến pháp 1958 quy định: Những đạo luật về

tổ chức, trước khi ban hành, các quy tắc của hai viện, trước khi ban hành đều phải đệ trình lên Hội đồng bảo hiến xem xét các văn kiện đó có phù hợp với Hiến pháp hay không Để phù hợp với Hiến pháp, các đạo luật khác trước khi thi hành cũng phải đệ trình Hội đồng bảo hiến bởi Tổng thống, Thủ tướng hay Chủ tịch của hai viện [29]

Hội đồng Hiến pháp của Pháp cũng có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật đó có hiệu lực Một số đạo luật được thông qua trước Hiến pháp 1958 nhưng theo quy định của Hiến pháp 1958 thì những quan hệ

xã hội do các đạo luật đó điều chỉnh nay thuộc lĩnh vực điều chỉnh của hành pháp Trong trường hợp này, Chính phủ có quyền tự do sửa đổi các đạo luật

đó bằng cách thông qua các sắc lệnh tương đương sau khi đã tham khảo ý kiến của Hội đồng nhà nước (Conseil d, Etat) Tuy nhiên, những đạo luật được ban hành sau năm 1958 có những quy định không thuộc phạm vi của lập pháp thì Chính phủ chỉ có thể sửa đổi đạo luật đã ban hành bằng một sắc lệnh tương đương nếu Hội đồng bảo hiến (Conseil constitutionel) tuyên bố đạo luật

đó có tính cách lập quy (Điều 37 Hiến pháp) Thực hiện quyền bảo hiến, Hội đồng Hiến pháp của Pháp ngày 16/7/1971 đã tuyên bố một đạo luật đã được Nghị viện thông qua là vi hiến vì nó trái với quyền hội họp đã được quy định trong Hiến pháp 1958

Theo pháp luật ở mô hình này, chỉ được giám sát tính hợp hiến của văn bản được phê chuẩn bởi nghị viện nhưng chưa được ban hành bởi tổng thống

Ưu điểm của mô hình là cho phép giám sát tính hợp hiến của VBQPPL được tiến hành ngay trước khi văn bản được ban hành nên hạn chế đáng kể số văn bản vi hiến, đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật Tuy nhiên, đó cũng là nhược điểm chính của mô hình ở chỗ cơ quan bảo hiến có thể can thiệp quá sâu quy trình lập pháp của nghị viện [29]

Bên cạnh đó, Hội đồng Hiến pháp còn có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về bầu cử và trưng cầu dân ý; thẩm quyền tư vấn; giám sát hiến pháp đối với việc phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và Nghị viện; kiểm tra tính hợp hiến của của các vấn đề liên quan đến quyền con người

Về hiệu lực của các phán quyết, quyết định của Hội đồng bảo hiến là quyết định chung thẩm, không thể bị xem xét hay xét xử lại bởi bất cứ cơ quan, tổ chức nào và có hiệu lực pháp lí bắt buộc đối với tất cả các bên có liên quan Tuy nhiên, Hội đồng bảo hiến vẫn cho khiếu nại đối với các lỗi kĩ thuật khi soạn thảo văn bản [13, tr.42]

1.4.1.4 Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Trung Quốc

Theo pháp luật Trung Quốc, Cu Ba và một số nước khác thì trong cơ cầu tổ chức bộ máy không có cơ quan bảo hiến chuyên biệt Các nước này đều có quan điểm chung là Quốc hội (Nghị viện) là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, không những là cơ quan lập hiến, lập pháp duy nhất mà còn là

cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất Với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất Quốc hội phải tự quyết định tính hợp hiến của một đạo luật Nếu Quốc hội trao quyền này cho một cơ quan khác phán quyết thì Quốc hội không còn là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất nữa Quan điểm trên đây

có hạt nhân hợp lý của nó, tuy nhiên cũng phải thừa nhận rằng nếu một cơ quan vừa lập pháp vừa tự mình phán quyết đạo luật do mình làm ra có vi hiến hay không thì cũng chẳng khác gì tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” Ngay

từ thời kỳ La Mã người ta đã khẳng định rằng “Nemo jus sibi dicere potest” nghĩa là không ai có thể tự mình phán xét mình được [29] Với tư cách là cơ

quan quyền lực nhà nước cao nhất, Quốc hội phải tự quyết định tính hợp hiến của một đạo luật Nếu quốc hội trao quyền này cho một cơ quan khác phán quyết thì quốc hội không còn là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất nữa

Quan điểm trên đây có hạt nhân hợp lý của nó Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng nếu một cơ quan vừa lập pháp vừa tự mình phán quyết đạo luật do mình làm ra có vi hiến hay không thì cũng rất khó

1.4.2 Bài học kinh nghiệm có thể tham khảo đối với Việt Nam

Việc lựa chọn xây dựng mô hình bảo hiến nói riêng, pháp luật về bảo

vệ Hiến pháp nói chung bị chi phối bởi nhiều yếu tố, trong đó có lý thuyết chi phối tổ chức quyền lực nhà nước, hệ thống pháp luật; chế độ chính trị, cấu trúc nhà nước… Do đó việc nghiên cứu, tiếp thu bài học kinh nghiệm cho Việt Nam cần chú trọng đến tính phổ biến, đặc thù và phù hợp với điều kiện Việt Nam

Thứ nhất, mỗi nước tùy thuộc vào thể chế chính trị, cách thức tổ chức

bộ máy nhà nước và kiểm soát quyền lực nhà nước mà quy định pháp luật về bảo vệ Hiến pháp khác nhau Pháp luật về bảo vệ Hiến pháp trên thế giới khá

đa dạng, song có thể nhận thấy, đa số các quốc gia trên thế giới trao thẩm quyền bảo vệ Hiến pháp cho tòa án nói chung (hoặc tòa án chuyên trách bảo

vệ Hiến pháp) hoặc thành lập cơ quan bảo vệ Hiến pháp chuyên trách, chỉ có một số ít quốc gia quy định cơ quan lập pháp đồng thời là cơ quan bảo hiến như Việt Nam Việc pháp luật quy định cơ quan lập pháp đồng thời là cơ quan bảo vệ Hiến pháp có thể sẽ dẫn đến 2 hạn chế: i) cơ quan này không thể kiểm soát được cơ quan lập pháp, hiện tượng “vừa đá bóng vừa thổi còi có thể xảy ra”; ii) không chuyên trách vào nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp nên hiệu quả không cao

Thứ hai, việc thành lập cơ quan chuyên trách bảo vệ Hiến pháp là cần

thiết, nhưng việc đảm bảo các điều kiện cho cơ quan này hoạt động hoạt động

có hiệu quả lại càng cần thiết và quan trọng hơn Bởi vì nếu một thiết chế thành lập ra mà hoạt động không có hiệu quả thì sẽ lãng phí ngân quỹ nhà nước và tiền thuế của nhân dân đóng góp cho Nhà nước sẽ không sử dụng

đúng mục đích đặt ra Điều kiện chủ yếu để cơ quan bảo hiến hoạt động có hiệu quả đó là tính chất độc lập của nó [29]

Thứ ba, qua khảo cứu khái quát pháp luật về bảo vệ Hiến pháp của một

số quốc gia trên thế giới cho thấy, phương thức bảo vệ Hiến pháp khá đa dạng, nhưng phổ biến nhất là thông qua hoạt động giám sát và phán quyết của tòa án Ở Việt Nam, hoạt động giám sát việc tuân theo Hiến pháp đã được quy định, song việc xem xét một quyết định, hành vi (hành động hoặc không hành động) có vi phạm Hiến pháp hay không bởi tòa án chưa được ghi nhận Do

đó, có thể tham khảo kinh nghiệm nước ngoài về xây dựng cơ chế bảo vệ Hiến pháp thông qua hoạt động tài phán bởi tòa án

Như vậy, theo quy định của pháp luật hiện hành, ở Việt nam đã hình thành một cơ chế bảo hiến với thiết chế và nội dung giám sát Hiến pháp tương đối cụ thể Tuy nhiên chúng ta chưa có một cơ chế nào để giám sát chính hoạt động của Quốc hội và giám sát tính hợp hiến của các đạo luật, nghị quyết do Quốc hội ban hành Nhiều thiết chế quan trọng trong giám sát và bảo vệ Hiến pháp như thẩm quyền huỷ bỏ, đình chỉ văn bản trái Hiến pháp trong thực tiễn hầu như không được áp dụng Qua nghiên cứu cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở các nước trên thế giới, chúng ta tiếp thu được những kinh nghiệm làm cơ sở đề xuất những giải pháp hữu hiệu phục vụ việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát và bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam

Vấn đề là cần tham khảo áp dụng cách tổ chức cơ chế bảo hiến nào, vận dụng những định chế nào phải tính rất kỹ, phải nghiên cứu rất sâu chứ không vận dụng máy móc bởi ở mỗi nước một kiểu, có hình thức bảo hiến khác nhau Chúng ta tham khảo kinh nghiệm xây dựng và vận hành cơ chế bảo vệ Hiến pháp của các nước trên thế giới vì các nước này đã đi trước nhưng đồng thời phải xuất phát từ thực tiễn Việt Nam [12]

Tiểu kết chương 1

Về bản chất, bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là tổng thể các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, quy định những nội dung bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật; quy định những chủ thể có trách nhiệm bảo

vệ Hiến pháp cũng như phương thức bảo vệ Hiến pháp và các vấn đề khác có liên quan nhằm bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng, giữ gìn và các hành vi vi phạm Hiến pháp phải bị xử lý theo quy định của pháp luật Bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật vừa là tất yếu, vừa mang tính khách quan

Nội dung pháp luật bảo vệ Hiến pháp rất đa dạng, trong đó trước hết phải trả lời được các câu hỏi: pháp luật về bảo vệ Hiến pháp là bảo vệ cái gì? chủ thể nào có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp? phương thức bảo vệ Hiến pháp như thế nào? Bên cạnh đó, việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật cần đặt trong tổng thể các điều kiện về chính trị, kinh tế, pháp lý, xã hội của mỗi quốc gia, mỗi giai đoạn và việc tham khảo kinh nghiệm bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật một số quốc gia trên thế giới để rút ra những giá trị có thể tham khảo ở Việt Nam là việc làm cần thiết nhằm giữ gìn được sự tôn nghiêm, tối thượng của Hiến pháp

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT

VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN BẢO VỆ HIẾN PHÁP

BẰNG PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Thực trạng bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật trong lịch sử và

trong Hiến pháp 2013 hiện hành

2.1.1 Khái quát về bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam từ

năm 1945 đến nay

2.1.1.1 Giai đoạn 1945 – 1959

Trước năm 1945, đã có nhiều người Việt Nam lên tiếng về việc quốc

gia cần có Hiến pháp, tuy nhiên, điều kiện lịch sử và tương quan giữa các lực

lượng chính trị khi đó không cho phép ra đời một bản Hiến pháp Chỉ sau khi

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, chế độ phong kiến bị lật đổ và

nền cộng hòa được thiết lập, nhân dân Việt Nam mới thực sự có điều kiện để

ban hành một bản Hiến pháp Bảo vệ Hiến pháp (bảo hiến) từng bước được

thừa nhận là một nguyên tắc cơ bản của bất kỳ nhà nước pháp quyền nào Yêu

cầu này được đặt ra ngay từ khi con người phát minh ra Hiến pháp Nhưng chỉ

từ sau năm 1945, cơ chế bảo hiến mới được tập trung làm rõ về mặt lý luận và

thực thi mạnh mẽ ở một số quốc gia, đặc biệt là ở Cộng hòa Liên bang Đức

Ở Việt Nam, Hiến pháp năm 1946 là bản Hiến văn ghi nhận thành quả

cách mạng Tháng Tám năm 1945 của toàn thể nhân dân Việt Nam, dưới sự

lãnh đạo của Đảng và đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh Nhân dân là người

sáng tạo nên lịch sử cách mạng của mình nên nhân dân là nguồn gốc của

quyền lực chính từ cái cội nguồn sâu xa ấy, mà Hiến pháp ghi nhận: Tất cả

quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt

giống nòi, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo [27, tr 1]

Trong giai đoạn 1945 - 1959, bảo vệ Hiến pháp, ngoài một số quy định

mang tính khái quát tại Hiến pháp còn được quy định trong các sắc lệnh như:

Sắc lệnh số 64/SL ngày 23/11/1945 về thành lập Ban thanh tra đặc; Sắc lệnh

số 09/ SL ngày 29/11/1947 về tiếp nhận, giải quyết đơn tố giác của nhân dân; các sắc lệnh về tổ chức Thanh tra có chức năng thanh tra, giám sát việc tuân theo Hiến pháp giám như: Sắc lệnh 138B/SL ngày 18/12/1949, Sắc lệnh 261/SL ngày 28/3/1956 ; các luật như: Luật cải cách ruộng đất năm 1953, Luật về chế độ báo chí năm 1957, Luật quy định quyền tự do hội họp năm

1957, Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 1958 cũng có những quy định về bảo vệ Hiến pháp

2.1.1.3 Giai đoạn 1980 – 1991

Theo Hiến pháp 1980 cơ chế bảo hiến là sự phân tán đan xen vào chức năng nhiệm vụ của nhiều cơ quan nên sự tập trung làm nhiệm vụ bảo hiến không đạt kết quả như mong muốn Tính quan liêu, thành tích chủ nghĩa lan tràn đã phủ mờ những yếu kém thậm chí là sự vi hiến của nhiều cơ quan, tổ chức và người có trách nhiệm [13, tr.57]

Quốc hội tiếp tục là thiết chế lập hiến và bảo hiến quan trọng nhất Điều 83, Hiến pháp năm 1980, Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn: