Nghiên cứu biện pháp đốn tỉa cành tỉa quả và tình hình sâu bệnh hại trên cây mận tam hoa bắc hà lào cai

Trong những năm qua nhiều đơn vị đã tiến hành các nghiên cứu nhằm đưa ra được các giải pháp hữu hiệu phục hồi và phát triển vùng mận Tam Hoa Bắc Hà tuy nhiên thực tế sản xuất cho thấy cầ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGƯT Đào Thanh Vân

THÁI NGUYÊN - Năm 2010

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chƣa từng đƣợc sử dụng để bảo vệ bất cứ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này

đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả

Trần Thị Hằng

Sau quá trình học tập và nghiên cứu đề tài, tôi đã hoàn thành bản luận văn nghiên cứu khoa học Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng tới Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên; Khoa Sau Đại học; Khoa trồng trọt;

Sở Nông nghiệp và PTNT Lào Cai; Chi cục Bảo vệ thực vật Lào Cai; Phòng Nông nghiệp Bắc Hà đã tạo điều kiện cho tôi tiến hành nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Đặc biệt tôi xin chân thành cám ơn thầy giáo- PGS.TS Đào Thành Vân

đã luôn quan tâm giúp đỡ nhiệt tình, trách nhiệm và công tâm trong suốt quá trình tôi nghiên cứu đề tài và hoàn thành luận văn

Nhân dịp này, tôi xin trân trọng gửi tới các thầy giáo, cô giáo, bạn bè đồng nghiệp và gia đình sự biết ơn sâu sắc và những lời chúc tốt đẹp nhất

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2010

Tác giả

Trần Thị Hằng

Thạc sĩ theo yêu cầu của Hội đồng bảo vệ luận văn Thạc sĩ khoa học Nông nghiệp ngày 26/11/2010

GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

PGS.TS.NGƯT ĐÀO THANH VÂN

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 3

2.1 Mục đích của đề tài 3

2.2 Yêu cầu 3

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI 3

3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài 3

3.2 Hiệu quả kinh tế xã hội 3

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 5

1.1 CƠ SỞ KHOA HỌC, LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÂY MẬN TRÊN THẾ GIỚI 5

1.2.1 Tình hình sản xuất mận trên thế giới 5

1.2.2 Nguồn gốc, phân loại một số giống mận trồng phổ biến trên thế giới 7

1.2.3 Đặc điểm sinh vật học của cây mận 11

1.3.3 Yêu cầu về sinh thái của cây mận 12

1.2.4 Các nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt 14

1.4.2 Nghiên cứu về kỹ thuật trồng và chăm sóc 15

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÂY MẬN Ở VIỆT NAM 17

1.3.1 Tình hình sản xuất mận ở Việt Nam 17

1.3.2 Nguồn gôc, phân loại, một số giống mận ở Việt Nam 18

1.3.3 Đặc điểm thực vật học của cây mận 19

1.3.4 Các nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt trên cây mận Tam Hoa 22

1.3.5 Các nghiên cứu về sâu bệnh hại 24

1.4 NHỮNG KẾT LUẬN QUA PHÂN TÍCH TỔNG QUAN 25

CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHUƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 26

2.1 VẬT LIỆU, ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU 26

2.1.1 Vật liệu nghiên cứu 26

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu 26

2.1.3.Thời gian nghiên cứu 26

2.3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của phương thức đốn tỉa cành, tỉa quả đến năng suất, chất

lượng mận Tam hoa 27

2.3.3 Nghiên cứu điều tra các đối tượng sâu bệnh hại chính trên cây mận Tam Hoa 31

2.3.4 Nghiên cứu hiệu lực của một số loại thuốc phòng trừ bệnh phấn trắng hại lá và quả mận 32

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 34

3.1 ĐIỀU TRA, ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT MẬN TAM HOA BẮC HÀ- LÀO CAI 34

3.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên, khí hậu huyện Bắc Hà 34

3.1.2 Tình hình sản xuất mận tại Bắc Hà 36

3.1.3 Đánh giá thuận lợi, khó khăn trong sản xuất mận Tam Hoa 43

3.2 NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA BIỆN PHÁP ĐỐN TỈA, CHĂM SÓC ĐẾN CÂY MẬN TAM HOA 45

3.2.1 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa, chăm sóc đến hình thái tán cây 45

3.2.2 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa, chăm sóc tới chiều dài chồi Xuân 46

3.2.3 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa, chăm sóc tới thời gian của các giai đoạn sinh trưởng chủ yếu của cây mận Tam Hoa 48

3.2.4 Ảnh hưởng của biện pháp kỹ thuật đến thời gian các giai đoạn vật hậu chủ yếu của cây mận Tam Hoa 49

3.2.6 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa tới động thái tăng trưởng đường kính quả 50

3.2.6 Ảnh hưởng của biện pháp chăm sóc, đốn tỉa tới kích thước quả 52

3.2.7 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa, chăm sóc tới kích thước, khối lượng quả 54

3.2.8 Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất 56

3.2.9 Ảnh hưởng của biện pháp chăm sóc, tỉa quả đến một số chỉ tiêu chất lượng quả 58 3.2.10 Sơ bộ hạch toán kinh tế 59

3.2.11 Ảnh hưởng của cắt tỉa đến tình hình sâu bệnh hại mận tại Bắc Hà 61

3.3 ĐIỀU TRA SÂU BỆNH HẠI TRÊN CÂY MẬN TAM HOA 63

3.3.1 Thành phần sâu hại trên cây mận Tam Hoa 63

3.4.1.Triệu chứng, tác hại của bệnh phấn trắng đối với cây mận Tam Hoa 70

3.4.2 Kết quả điều tra mức độ hại của bệnh trước và sau khi phun thuốc ở các công thức 71

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 73

1 KẾT LUẬN 73

2 KIẾN NGHỊ 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

Bảng 1.1 Tình hình sản xuất mận trên thế giới năm 2009 6

Bảng 1.2 Mức phân bón cho cây mận tại Austrailia 16

Bảng 1.3 Diện tích trồng mận ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam năm 1999 17

Bảng 1.4 Kết quả xác định đơn vị lạnh ở một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam 21

Bảng 1.4 Hướng sử dụng phân bón cho cây mận Tam Hoa Bắc Hà 23

Bảng 3.1 Cơ cấu các nhóm đất trong đất nông nghiệp huyện Bắc Hà 35

Bảng 3.2 Tình hình khí tượng Bắc Hà năm 2009 và 2010 36

Bảng 3.3 Tình hình sản xuất mận Tam Hoa qua các năm 37

Bảng 3.4 Tình hình sản xuất mận tại Bắc Hà 38

Bảng 3.5 Độ dốc đất trồng mận Tam Hoa năm 2009 40

Bảng 3.6 Tình hình bón phân cho cây mận Tam Hoa 40

Bảng 3.7 Tình hình sử dụng thuốc BVTV trên cây mận tại Bắc Hà 41

Bảng 3.8 Ảnh hưởng của đốn tạo tán, chăm sóc đến đặc điểm hình thái tán cây mận 46

Bảng 3.9 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa cành, tỉa quả đến chiều dài chồi Xuân 47

Bảng 3.10 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa, chăm sóc tới thời gian các giai đoạn sinh trưởng chủ yếu 48

Bảng 3.11 Thời gian các giai đoạn vận hậu chủ yếu của cây mận tại các công thức nghiên cứu 49

Bảng 3.12 Ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa tới động thái tăng trưởng đường kính quả mận Tam Hoa 51

Bảng 3.13 Ảnh hưởng của các biện pháp đốn tỉa đến năng suất và kích thước quả 53

Bảng 3.15 Ảnh hưởng của đốn tạo tán và tỉa quả đến các yếu tố cấu

thành năng suất và năng suất mận Tam Hoa 57 Bảng 3.16 Ảnh hưởng của đốn tạo tán và tỉa quả đến một số chỉ tiêu quả mận 59 Bảng 3.17 Sơ bộ tính toán thu, chi tại các công thức nghiên cứu (đ/cây) 60 Bảng 3.18 Mức độ bắt gặp một số sâu bệnh hại chính ở các công thức

nghiên cứu 62 Bảng 3.19 Kết quả phân loại sâu hại trên cây mận Tam Hoa 64 Bảng 3.20 Mức độ bắt gặp, cao điểm gây hại của các đối tượng sâu hại chính

trong năm 65 Bảng 4.21 Mô tả triệu chứng, vết hại của các đối tượng sâu hại 66 Bảng 3.22 Bệnh hại trên cây mận Tam Hoa Bắc Hà 68 Bảng 3.23 Triệu chứng và vết bệnh của 1 số bệnh hại mận Tam Hoa 69 Bảng 3.24 Ảnh hưởng của một số loại thuốc đến tỷ lệ bệnh phấn trắng hại

mận Tam Hoa 71 Bảng 3.25 Ảnh hưởng của một số loại thuốc BVTV đến chỉ số bệnh phấn

trắng hại mận 72

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1: Đồ thị tình hình sản xuất mận Tam Hoa qua các năm 37 Hình 3.2 Bản đồ phân bố diện tích trồng mận Tam Hoa tại Bắc Hà năm 2009 39

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Cây mận (Prunus salicina) là loại cây ăn quả hạt cứng, là một trong

những cây ăn quả đặc sản có giá trị dinh dưỡng cao Theo Guierơ mận chứa

82 % nước, 8-10 % đường bột, 1,5 % axit, Vitamin A chỉ thua có mơ và bí đỏ

và nhiều loại quả khác, chất khoáng như Fe, Ca, P, Mg, K, Mn có 0,6 % [56] Cây mận có phổ thích nghi khá rộng tại vùng ôn đới và á nhiệt đới, cây mận có thể làm cây phủ xanh đất trống đồi núi trọc, cây chắn gió, cây cảnh Mận được liệt kê trong danh sách cây trái của tổ chức Lương Nông quốc tế (FAO) [1]

Cây mận đã được trồng từ lâu ở vùng trung du, miền núi phía Bắc Việt Nam Một số giống mận địa phương như: mận Hậu, mận Tả Hoàng Ly, mận Trái Tráng Ly, mận tím… đã được người dân trồng và phần nào đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng về số lượng và chất lượng sản phẩm Cuối những năm 70 giống mận Tam Hoa của Trung Quốc được đưa vào trồng thử nghiệm tại Quảng Ninh và sau đó đã được đưa về trồng ở Sơn La và Lào Cai Qua khảo nghiệm cây mận Tam Hoa đã khẳng định được khả năng thích nghi, chất lượng sản phẩm và nhanh chóng trở thành cây trồng quan trọng trong việc xoá đói giảm nghèo và tiến tới làm giàu của người dân vùng cao

Vào những năm cuối thập kỷ 80 và đầu thập kỷ 90 của thế kỷ 20, sản xuất cây ăn quả ôn đới nhất là mận Tam hoa đã đem lại hiệu quả kinh tế thiết thực cho người dân vùng cao Bắc Hà - Lào Cai, Mộc Châu - Sơn La, tỷ trọng thu nhập từ mận Tam hoa chiếm tới 40 - 75% tổng thu nhập của nhiều hộ nông dân Diện tích trồng mận Tam Hoa không những đã nhanh chóng được

mở rộng ở Bắc Hà, Mộc Châu mà còn được nhanh chóng mở rộng ở một số vùng núi nơi có điều kiện đất đai và khí hậu tương tự

Tuy nhiên, việc phát triển cây ăn quả ôn đới nói chung và cây mận Tam Hoa nói riêng không theo quy hoạch Cây ăn quả ôn đới được trồng theo hướng tự phát, chỉ mở rộng diện tích trồng và đợi ngày thu hoạch [28] Người dân thiếu kiến thức về quản lý vườn quả, việc đầu tư, chăm sóc hàng năm như bón phân, đốn tỉa, phòng trừ sâu bệnh ít được quan tâm vì vậy vườn cây nhanh già cỗi, năng suất, chất lượng quả mận giảm mạnh Bên cạnh đó sản lượng mận hàng năm lại rất lớn, thời gian thu hoạch chỉ tập trung trong 1 tháng dẫn tới tình trạng cung vượt quá cầu, việc tiêu thụ mận Tam Hoa gặp nhiều khó khăn, giá thành sản phẩm giảm lên tục Từ thực trạng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm đã dẫn tới tình trạng người dân phá bỏ diện tích trồng mận chuyển sang trồng các cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn

Tại vùng mận Tam Hoa Bắc Hà- Lào Cai, năm 1998 diện tích mận toàn huyện là 2.100 ha [21] nhưng đến năm 2010 diện tích mận Tam Hoa chỉ còn

521 ha [25] Trong những năm qua nhiều đơn vị đã tiến hành các nghiên cứu nhằm đưa ra được các giải pháp hữu hiệu phục hồi và phát triển vùng mận Tam Hoa Bắc Hà tuy nhiên thực tế sản xuất cho thấy cần phải tiếp tục nghiên cứu, đầu tư và áp dụng nhiều biện pháp hơn nữa để cây mận Tam Hoa phát huy được hết tiềm năng trên vùng đất Bắc Hà, Lào Cai

Năng suất của cây mận phụ thuộc rất nhiều vào dinh dưỡng mà cây nhận được trong quá trình sinh trưởng, phát triển Bón đủ phân, cung cấp đủ nước và cung cấp dinh dưỡng đúng lúc là điều kiện tiên quyết đảm bảo cho năng suất mận cao và ổn định Đốn tỉa và tạo tán cho các cây ăn quả ôn đới nói chung và mận nói riêng là một điều vô cùng cần thiết Đốn tỉa, tạo tán cho mận sẽ giúp cho cây sinh trưởng tốt hơn, số cành hữu hiệu nhiều, khả năng phân hoá mầm hoa và đậu quả của mận cũng cao hơn, chu kỳ kinh tế

của cây sẽ kéo dài hơn Đặc biệt chất lượng của quả sẽ nâng lên, quả sẽ to hơn, phẩm chất của quả cao hơn khi áp dụng tỉa quả cho mận

Xuất phát từ thực tế sản xuất cây mận Tam Hoa Bắc Hà, đề tài

“Nghiên cứu biện pháp đốn tỉa cành, tỉa quả và tình hình sâu bệnh hại trên cây mận Tam Hoa Bắc Hà, Lào Cai ” nhằm đánh giá và lựa chọn được biện

pháp kỹ thuật chăm sóc kịp thời, hiệu quả

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI

3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Góp phần hoàn thiện quy trình quản lý vườn mận Tam Hoa nói riêng và cây ăn quả ôn đới nói chung ở Việt Nam

3.2 Hiệu quả kinh tế xã hội

Thông qua kết quả nghiên cứu sẽ tổng kết đánh giá được những khó khăn, tồn tại khi phát triển vùng quả ồ ạt không có quy hoạch, thiếu sự quản

lý của các cơ quan chức năng, chế độ chăm sóc vườn không đầy đủ Từ đó rút

ra bài học kinh nghiệm cho quá trình phát triển vườn quả bền vững hiện nay

và sau này

Kết quả của đề tài sẽ là một trong những cơ sở cho các cấp chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn xây dựng, mở rộng quy mô cải tạo vườn quả và áp dụng các biện pháp quản lý vườn hiệu quả Góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị của mận Tam Hoa ở Bắc Hà Ổn định được vùng sản xuất mận, tăng thu nhập cho nông dân nông dân trồng mận, cải thiện đời sống và góp phần xóa đói giảm nghèo cho bà con dân tộc ở vùng trồng mận Bắc Hà

Chương 1TỔNG QUAN

1.1 CƠ SỞ KHOA HỌC, LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

Mận là cây ăn quả lâu năm chịu ảnh hưởng rất rõ của các điều kiện ngoại cảnh thông qua các biểu hiện về sinh trưởng, phát triển, năng suất

và chất lượng quả Việc điều tra, đánh giá đúng tình hình sản xuất nêu rõ các thuận lợi, khó khăn tồn tại trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm sẽ góp phần quan trọng để xác định các biện pháp tác động hiệu quả, thiết thực

và đồng bộ

Trong lĩnh vực sản xuất đặc biệt với vườn mận nhiều năm tuổi thì chế

độ chăm sóc, đầu tư là hết sức quan trọng Đặc biệt với các vườn mận không được chăm sóc nhiều năm thì biện pháp đốn tỉa cành, tỉa quả đúng sẽ tạo điều kiện thuận lợi về chế độ dinh dưỡng, ánh sáng để cây sinh trưởng phát triển khoẻ mạnh phát huy hết tiềm năng về năng suất, chất lượng của giống

Các yếu tố như thời tiết khí hậu, chế độ chăm sóc, tuổi cây có tác động rất lớn tới sự phát sinh, gây hại của các đối tượng sâu bệnh hại đối với cây trồng nói chung và cây mận Tam Hoa nói riêng chính vì vậy việc điều tra đánh giá tình hình sâu bệnh hại trên cây trồng phải được thực hiện thường xuyên Từ thực tế phát sinh, diến biến, gây hại của các đối tượng sâu bệnh trên đồng ruộng mới xác định được biện pháp phòng trừ hiệu quả, kịp thời, đảm bảo an toàn cho sức khoẻ con người và môi trường

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÂY MẬN TRÊN THẾ GIỚI

1.2.1 Tình hình sản xuất mận trên thế giới

Mận được xếp vào danh sách cây trái có sản lượng lớn trên thế giới, cây mận được xếp sau cây dứa <Đào < Lê < Xoài < Chuối bột < Hồng < Táo tây < Nho < chuối < Quả có múi [2]

Hiện nay mận được trồng ở nhiều nước trên thế giới như châu Phi, Bắc

Mỹ, châu Âu và châu Á Diện tích mận những năm gần đây liên tục tăng, năm

2007 là 2414355 ha với sản lượng 9616771 tấn, năm 2008 là 2500364 ha với sản lượng 10217435 tấn, đến năm 2009 là 2.525.048 ha với sản lượng

Bảng 1.1 Tình hình sản xuất mận trên thế giới năm 2009

Địa điểm Diện tích (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (tấn)

Nguồn FAO năm 2009 [61]

Mỹ là nước có diện tích trồng mận lớn nhất với 37.955 ha, sản lượng đạt 561.366 tấn/năm, Pháp có 18.000 ha với sản lượng 150.000 tấn/năm

Ở khu vực châu Á, Trung Quốc có diện tích trồng mận chiếm 92,88 % diện tích toàn châu với 1.663.115 ha, sản lượng là 5.373.001 tấn/năm chiếm 82,91 % sản lượng toàn châu Á [61].

1.2.2 Nguồn gốc, phân loại một số giống mận trồng phổ biến trên thế giới

1.2.2.1 Nguồn gốc

Hầu hết các nhà khoa học nghiên cứu về nguồn gốc cây mận [7], [9] đều cho rằng trên thế giới cây mận có 3 trung tâm khởi nguồn nên có 3 nguồn gốc khác nhau Căn cứ vào trung tâm khởi nguồn có thể phân làm 3 hệ chính:

- Hệ Âu, Á: loại mận này có nguồn gốc từ châu Âu, được phân bố ở

phụ cận châu Âu và tây châu Á Giống chủ yếu là mận châu Âu (Prunus domestica L) , mận Anh Đào (Prunus cerasifera Ehrt), mận Gai Đen (Prunus spirosa L), mận Uchindơ (Prunus ínititia L)

- Hệ Bắc Mỹ: có nguồn gốc ở châu Mỹ, phân bố ở bắc châu Mỹ, giống

chủ yếu là mận Mỹ (Prunus americana Marsh), mận Gia Nã Đại (Prunus kugra Ail), mận quả thịt (prunus hortulana Bailey), mận Thiện Nga (Prunus mosoniana W & H), mận lá hẹp (Prunus angustilifolia Marsh)

- Hệ Đông Á: có nguồn gốc từ Trung Quốc, giống chủ yếu là mận

Trung Quốc (Prunus salicina L), mận U Liên Ly (Prunus ussuriensio Kovet Kost), mận Hạnh (Prunus gimonii Garr) Mận là một trong những cây ăn quả

được trồng sớm nhất ở Trung Quốc và đã có trên 3000 năm lịch sử Trong sách cổ ghi chép như “Kinh Thi” có ghi „nước Trung Hoa có cây đào, cây mận”, “trên đời có cây mận là cây được trồng giữ lại”, sách “Quân tử” có ghi

“đất tốt trồng cây mận cây mai” [7]

Trên thế giới mận được phân bố ở hầu hết các châu lục, nơi có khí hậu mát mẻ và có mùa đông lạnh để phân hoá mầm hoa [56], [11], [12]

1.2.2.2 Phân loại

Cây mận có tên khoa học là Prunus salicina thuộc họ hoa hồng Roraceae, họ phụ mận Prunoideae, nhóm mận Prunus Trên thế giới có 3 loại

mận chính đó là:

- Mận châu Âu (Prunus domestica L): đây là cây ôn đới, loại cây này

đòi hỏi nhiệt độ thấp trong mùa đông, nếu trồng ở xứ nóng cây không ra hoa kết quả Mận châu Âu trồng phổ biến ở Nga, Nam Tư, Đức, Rumani, Mỹ Cây mọc thẳng đứng, gỗ màu nâu sẫm, cành có hoặc không có gai, lá to và xanh đậm, phía dưới mặt lá màu xanh nhạt, mép lá có răng cưa tròn Hoa mọc đơn hoặc mọc thành chùm có 2-3 hoa Quả có nhiều hình dạng, kích thước khác nhau: quả hình tròn, hình trứng, hình quả lê, hình tròn dài

- Mận châu Mỹ (Prunus americana Marsh) Cây chịu rét tốt, trồng

nhiều ở châu Mỹ Thân cây cao, cành có nhiều gai, phiến lá hình chuỳ màu hồng hoặc vàng

- Mận Trung Quốc (Prunus salicina L): loài mận này đòi hỏi ít lạnh hơn mận châu Âu, được trồng phổ biến ở Trung Quốc, Nhật Bản, miền Bắc Việt Nam, vùng Địa Trung Hải Cây có bộ tán hình mâm xôi hay hình tháp, thân gỗ nhỏ, vỏ cây màu nâu xám, cành nhẵn không có lông Lá xanh có hình tròn dài hoặc hình trứng đảo ngược, đầu lá nhọn hoặc hơi nhọn, mép lá có răng cưa nhỏ Hoa nhiều, mọc thành chùm có 3 hoa, cánh hoa có màu trắng, vàng, tím hoặc xanh, rất sai quả, năng suất cao, chất lượng tốt Cây mận là cây gỗ nhỡ, cành mảnh dẻ, lá hình bầu dục, mép lá có răng cưa, hoa màu trắng và lưỡng tính, vỏ quả mỏng Hoa mận có công thức K5C5A30G1 [9], [56] Các giống thuộc loài mận này hiện nay được trồng phổ biến ở các nước châu Á: Trung Quốc, Hàn Quốc, Việt Nam

Một số giống mận chính trên thế giới là [7]:

- Mận Tuy: cây to, tán rộng, quả to hình tròn dẹt, khối lượng quả trung bình 45 g/quả Vỏ quả màu đen, vàng hoặc tím, vị quả thơm ngọt, chín vào trung tuần tháng 7 Trồng nhiều ở tỉnh Triết Giang- Trung Quốc

- Mận Kim Đường: cây nhỏ, mọc thẳngquả tròn, khối lượng qua rtrung bình 30- 40 g/quả Vỏ quả màu xanh, vị quả chua ngọt, quả chín trung tuần tháng 7 Trồng ở tỉnh Triết Giang- Trung Quốc

- Mận Gia Khánh: thế cây mạnh, tán cây hình chuỳ tròn đảo ngược, quả hình tròn dẹt, khối lượng quả trung bình 42,4 g/quả Vỏ quả màu đỏ thẫm, vị quả ngọt, quả chín hạ tuần tháng 7 Trồng ở tỉnh Giang Tô- Trung Quốc

- Mận Tam Hoa: trồng ở tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc Cây to, tán cây mở rộng, quả gần hình tròn, khối lượng quả trung bình 35-70 g/quả Vỏ quả màu vàng, vị ngọt có mùi thơm, thu hoạch vào tháng 6

- Mận Tim Trâu Bắc Kinh: trồng ở Bắc Kinh Cây mọc khoẻ, tán cây to khá mở rộng, quả có hình dạng quả tim, khối lượng quả trung bình 64,9- 77,5 g/quả Vỏ quả màu xanh hoặc đỏ tươi, đỏ tím Thu hoạch vào thượng tuần tháng 7

- Mận Methley: là một loại mận châu Âu, chín rất sớm, quả trung bình hơi nhỏ, vỏ quả màu tím hồng, thịt quả màu hồng nhiều nước Quả ngọt, sản lượng cao, chín không đều, cây chịu rét tốt

- Mận Chiro: là giống mận châu Âu, chín sớm có màu vàng, hoa trung bình và to, hình tròn, đẹp mã, sản lượng cao, tự thụ phấn tốt

- Mận Simka: là giống mận châu Âu, quả to nhỏ đều nhau, vỏ quả màu

đỏ tím thẫm, thịt quả màu trắng vàng, vị ngọt, khả năng tự thụ phấn thấp

- Mận Red heart: là giống mận châu Âu Quả có tâm đỏ, độ to nhỏ trung bình, vỏ quả đỏ thẫm thô ráp, thịt quả màu đỏ như máu, hơi dóc hạt, không tự thụ phấn

- Mận Ozark Premier: là giống mận châu Âu Quả to, có màu đỏ tươi,

vỏ quả mịn, thịt quả màu vàng, chất lượng trung bình, chín không đồng loạt,

tự thụ phấn không kết quả

- Mận Califonia Blue: được trồng ở Mỹ, giống mận này chín sớm, quả

to, hạt dóc, hơi chua, chất lượng tốt

- Mận Stanley: là giống mận được trồng rộng rãi ở Bắc Mỹ, quả trung bình và to Mầu quả xanh tím, thịt quả màu vàng xanh, hạt dóc, thịt quả cững, dòn, vị ngọt, phẩm chất trung bình, cây mọc dài, thế cây mạnh

- Mận Bluefre: giống mận này có nguồn gốc từ nước Mỹ Quả to, ngọt, hương vị tuyệt, thịt quả cứng, sau khi chế biến thịt quả vẫn giữ được màu xanh Thân cao, thế cây mạnh, kết quả sớm, sản lượng cao, chịu rét tốt

- Mận Italian: được trồng rộng rãi ở phương tây Quả to, vỏ quả màu tím đậm, thịt quả màu vàng xanh, sau khi đun chín quả có màu rượu nho thẫm, hạt dóc Là giống dùng để ăn tươi và chế biến tốt

- Mận Tổng Thống: là giống mận châu Âu chín muộn Quả to, hình tròn, vỏ quả màu tím đạm, thịt quả màu vàng, thịt mịn, chịu được vận chuyển

xa, cần phải bố trí cây truyền phấn

1.2.3 Đặc điểm sinh vật học của cây mận

1.2.3.1 Giai đoạn sinh trưởng

Mận là cây ăn quả thân gỗ nhỏ, lá rụng vào mùa đông Thời kỳ cây còn non sinh trưởng nhanh, trong 1 năm cành có thể sinh trưởng đạt tới 2-3 lần Tuổi thọ của cây tuỳ thuộc vào chủng loại giống, kỹ thuật trồng trọt Mận trồng bằng hạt có tuổi thọ cao hơn cây ghép và triết, giống mận Trung Quốc

có tuổi thọ cao hơn giống mận châu Âu Sự nảy mầm tương đối mạnh, cây ra 2-3 đợt lộc mỗi năm vào vụ Xuân, Hè, Thu Chồi lá phát sinh ở ngọn cành và

từ nách lá mọc cả chồi lá và chồi hoa Sau khi thu hái quả thì chồi ngọn của cành quả năm trước vươn dài thành cành quả mới và kéo dài liên tục trong 4-5 năm liền [4], [7]

1.3.2.2 Giai đoạn phát triển

Cây mận ra hoa từ tháng 12 đến tháng 2 tuỳ giống, đến tháng 5,6,7 quả chín, quả chín kéo dài trong gần 1 tháng Cây trồng bằng hạt sau 6 năm mới cho quả, cây ghép và chiết sau 2-4 năm thì có quả và sau 6-8 năm thì bước vào thời kỳ sai quả Với một số giống mận như mận Tam Hoa không thể nhân giống bằng hạt [4], [7]

Cành quả phân ra làm 3 loại là cành quả dài, trung bình và ngắn Giống mận Trung Quốc có vị trí kết quả chủ yếu là ở cành quả ngắn, loại cành quả dài và trung bình tuy phát dục tốt, các đốt mầm hoa nhiều nhưng do ở đầu cành thường nảy ra các cành mới dinh dưỡng tiêu hao nhiều nên dễ bị rụng hoa, rụng quả Hiện tượng cây mận tự thụ phấn không thành quả tương đối phổ biến do đó nhất định phải thụ phấn phối hợp Vào thời kỳ cuối của hoa và quả non hiện tượng rụng hoa, rụng quả tương đối nghiêm trọng do đó mỗi cành quả ngắn có nhiều hoa có thể nở từ 10- 20 hoa nhưng số lượng quả đậu chỉ từ 1-4 quả [12], [33], [56]

Sự sinh trưởng phát dục của quả có thể chia làm 3 thời kỳ:

- Thời kỳ thứ nhất: từ sau khi thụ phấn đến khi bắt đầu hạt cứng: Thời

kỳ này sự sinh trưởng của quả tương đối nhanh, cây rất cần nước và phân để cung cấp đủ dinh dưỡng cho việc phát triển quả Nếu có sương muối và mưa

đá trong thời kỳ này quả sẽ rất dễ rụng

- Thời kỳ thứ 2: từ khi hạt được cứng lên chuyển từ màu trắng sữa sang màu nâu Quả sinh trưởng chậm, chủ yếu là sự sinh trưởng phát dục của hạt

- Thời kỳ thứ 3: quả to lên và sinh trửng rất nhanh cho tới khi quả chín Đây là giai đoạn cây mận rất cần phân và nước để quả phát triển và chuẩn bị cho phân hoá mầm hoa năm sau [7]

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc đậu hoa ở cây ăn quả tuỳ thuộc vào 2 yếu tố: tinh bột (Hydrrat carbon) và chất kích thích sinh trưởng Sự ra hoa là sự cân bằng giữa chất ức chế sinh trưởng tăng và kích thích sinh trưởng giảm Hoa mận trổ vào cuối màu Đông đầu mùa Xuân, khi hoa nở nếu thời tiết ấm, nắng khô, ít mây mù, không mưa phùn thì việc thụ phấn thụ tinh thuận lợi, tỉ lệ đậu quả sẽ cao [7], [33]

1.3.3 Yêu cầu về sinh thái của cây mận

Cây mận yêu cầu chặt chẽ đối với các yếu tố khí hậu thời tiết như: nhiệt

độ, lượng mưa, ẩm độ, ánh sáng Những yếu tố này tác động đồng thời và chịu ảnh hưởng lẫn nhau và mức độ ảnh hưởng có liên quan chặt chẽ đến bản chất các giống

1.3.3.1 Nhiệt độ và ánh sáng

- Nhiệt độ và ánh sáng: cây mận có yêu cầu đặc biệt với nhiệt độ, trong năm phải có 1 thời kỳ nhiệt độ hạ thấp để cây phân hoá mầm hoa Theo các tác giả thì nhu cầu về lạnh của cây mận là 700- 1000 giờ với nhiệt độ thấp hơn hoặc bằng 7,20C Nhiệt độ quá cao về mùa hè 39- 400

C là không thích hợp, khi nhiệt độ cao lá vàng, không ra lộc mới được [7], [9], [12]

Ánh sáng càng nhiều càng thuận lợi cho sinh trưởng phát triển của cây mận nhất là thời kỳ hình thành hoa

1.3.3.2.Lượng mưa và độ ẩm

Điều kiện khí hậu ở vùng nguồn gốc của cây mận có lượng mưa hàng năm là 1.650 mm trong đó tháng mưa nhiều nhất (tháng 6) là 263 mm, tháng khô nhất (tháng 1) là 94 m Ẩm độ không khí ở vùng này vào tháng 6 là 83 %, tháng 1 là 70 % [60]

Mận là cây chịu khô hạn giỏi nhưng mận cần nước để đâm chồi nảy lộc, nếu mưa nhiều ở thời kỳ nở hoa thì ảnh hưởng lớn tới sự ra hoa đậu quả Nhiệt độ thấp và môi trường ẩm là điều kiện quan trọng cho thời kỳ quả mận phát triển Thiếu nước vào tháng 3,4 thì quả rụng nhiều, quả bị nứt, quả nhỏ

và hương vị kém Nếu mưa nhiều và ẩm độ không khí quá cao trong thời kỳ quả chín thì quả sẽ bị nứt [7] do vậy phải đảm bảo nhu cầu về chế độ nước cho cây mận

Cây mận tương đối thích nghi với khí hậu ẩm, độ ẩm không khí cao Ở các vùng khô hạn lượng mưa dưới 300 mm/năm nhưng có tưới vẫn đạt năng suất cao, chất lượng tốt Tuy nhiên ở vùng núi cao hay có sương mù, độ ẩm cao lá mận hay bị bệnh nấm gây hại [12]

1.3.3.3 Yêu cầu về dất

Cây mận có bộ rễ ăn nông nên ít đòi hỏi về đất Cây mận mọc khá tốt trên đất chỉ có độ sâu 40 cm, mận có thể trồng được ở đất nông nhưng phải thoáng và dễ thoát nước [12], [20], [62] Vì sản lượng mận khá cao, đất nông thì khả năng cung cấp nước và dinh dưỡng ít do đó nên chọn đất thịt chứa nhiều dinh dưỡng, nếu đất nhẹ tỉ lệ mùn thấp thì tăng cường bón nhiều phân đặc biệt là phân chuồng [62]

Loại đất thích hợp nhất cho cây mận là đất thịt, có tầng dầy, chua nhẹ (pH từ 5,5- 6,5) Có thể trồng mận trên đất đồi dốc thuộc phù sa cổ, sa thạch hoặch sa phiến thạch có tầng canh tác dày, thoát nước tốt Vùng đát trũng cũng trồng được mận nhưng phải lên luống đất cao, rãnh thoát nước tốt Trên

đất kiềm (pH = 8,5) cũng có thể trồng được mận nhưng phải bón phân vi lượng cần thiết

Như vậy đất nào cũng có thể trồng mận được thậm chí ngay cả đất đồi chua, độ phì kém

1.2.4 Các nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt

1.2.4.1 Nghiên cứu về biện pháp đốn tỉa tạo tán

Tỉa cành, tạo hình là biện pháp kỹ thuật giúp cho cây mận có được bộ khung cân đối, tán hợp lý, tăng khả năng quang hợp, chống chịu gió bão, giảm bớt nguồn sâu bệnh, chóng ra hoa kết quả, cho năng suất cao và có nhiệm kỳ kinh tế dài [48], [49], [63]

Theo ông Arlie A Powell, Bob Nissen, Jodie Campbell, Alan George, John thì việc tạo tán và đốn tỉa là một công việc cần thiết của các chủ vườn mận ở các nước New Zealand, các nước châu Âu và Australia Công việc tạo tán phải được thực hiện ngay sau khi trồng mận được 6 tháng [57], [63] Hiện nay ở các nước này người ta đã ứng dụng các phương pháp tạo tán sau cho mận:

Tạo tán hình phễu (Open vase): đây là một phương pháp tạo tán truyền

thống đối với cây mận và các cây ăn quả ôn đới khác Tán mận sẽ mở ra theo hình phễu Tạo tán hình phễu thường áp dụng cho những vùng đất mầu mỡ, nhiệt độ bình quân năm không quá thấp (độ cao 800-1200 so với mực nước biển), mức độ thâm canh trung bình Khi cây cao 50 - 80 cm tuỳ theo từng điều kiện cụ thể người ta cắt ngọn chính của mận Giữ lại 3 đến 4 mầm đều theo thân cây để tạo tán cho cây, không giữ các mầm và cành dưới 60 cm Các cành sẽ phát triển tạo thành một góc 450

so với thân chính Khi các mầm phát triển thành cành thì cắt cành kích thích nó phát triển theo 2 hướng của cây Từ mỗi 1 cành này có thể hình thành 6 – 8 cành chính cho cây Cây mận

sẽ có bộ khung cành phát triển đều theo 4 hướng, cây thấp chiều cao không vượt quá 3 mét thuận lợi cho thu hoạch

Tạo tán hình rẻ quạt (Palmette): phương pháp tạo tán hình rẻ quạt rất

thích hợp với một số giống mận và áp dụng trong điều kiện thâm canh cao

Cây được tạo tán hình rẻ quạt sẽ cao từ 2,5 – 3,0 m và phải có một thân chính Tuỳ theo từng điều kiện khi cây cao 60 – 80 cm người ta sẽ chọn cho cây một thân chính khoẻ mạnh nhất, chọn cành và kéo các cành này về 2 phía của thân để tạo cành chính, các cành tạo thành một góc 450

với thân chính Cây sẽ có 5 tầng cành mỗi tầng cách nhau 60 cm

Vườn mận tạo tán rẻ quạt được trồng dày hơn so với tạo tán hình phễu, khi trồng mận người ta phải thiết kế sao cho tán của cây mận sẽ được chiếu vuông góc với ánh sáng mặt trời Cây phát triển cành ngang theo hàng, thường sử dụng hệ thống dây thép chống đỡ Tạo tán theo hình rẻ quạt các cành đều nhận được nhiều ánh sáng và dễ dàng đốn tỉa và phòng trừ sâu bệnh

Tạo tán 1 thân chính hay tạo tán hình trụ (Paller): phương pháp tạo tán

hình trụ này thích hợp cho những cây và những giống có yêu cầu độ lạnh cao

Buộc thân cây vào cọc, mỗi một mối buộc cách nhau 50 cm Cắt loại những cành song song với thân chính và những cành to hơn 1/3 thân chính, uốn cành nằm ngang, hơi vặn nhẹ cành không uốn vuông góc, uốn cành hướng về phía Nam Dùng dây buộc ghì cành vào với thân chính Tán cây sẽ được tạo trong những năm đầu Cọc dùng làm trụ đỡ có chiều cao 3 m

Biện pháp tỉa quả đã được ứng dụng ở nhiều vùng trồng mận trên thế giới Tỉa quả có thể được tiến hành từ ngay khi cây ra hoa nhưng cũng có thể tiến hành vào lúc cây đã đậu quả Ở Pháp kích thước của đường kính cành mang quả sẽ là cơ sở để quýêt định số quả sẽ để lại trên cành Ở Australia người ta để khoảng cách giữa các quả trên cành là 5 cm Việc tỉa quả phải hoàn thành trước khi hạt quả trở nên cứng [57], [63]

1.4.2 Nghiên cứu về kỹ thuật trồng và chăm sóc

Mật độ trồng cây mận ở các nước có khác nhau Ở Trung Quốc trồng với khoảng cách 4 x 5 m hoặc 4 x 4 m tương đương 625 cây/ha [19] Ở Mỹ người ta trồng với khoảng cách 5 x 5 m khoảng 400 cây/ha [64] Ở Austrailia

trồng mật độ 400- 450 cây/ha với dạng tán hình phếu và tán hình trụ mật độ 1000- 1.800 cây/ha [57], [63]

Nghiên cứu về phân bón :

Ở Trung Quốc các vùng mận truyền thống như: Hồ Nam, Phúc Kiến, Triết Giang, Tứ Xuyên, Hà Nam, Hà Bắc có tập quán bón phân cho mận bằng nước phân chuồng [7], ở tỉnh Quảng Đông với mận chính vụ và mận muộn từ

30 tuổi trở lên cứ 100 kg quả tươi thì bón 3 kg sun phát đạm, 2,3 kg supe lân

- Năm 4- 5: Bón 4 tuần trước thu hoạch và 2 tuần sau thu hoạch với 150

g ure + 300 g supe lân + 150- 200 g Kali sun phát/ 1 lần

- Năm 6- 15 : Lượng phân hàng năm tăng 20- 30 % đến năm thứ 15 đạt

1200 g ure + 1200 g supe lân+ 1200 g Kali sun phát

Ở Australia bón 30 kg phân hữu cơ/ năm, phân vô cơ bón 3 lần/năm với

nước/cây/ngày, mỗi tuần tưới 2-3 lần Thời kỳ cây mang quả tưới 40- 60 lít /cây/ngày, tưới 2-3 lần/tuần tuỳ kích thước cây và cấu tượng của đất [57], [62], [63]

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÂY MẬN Ở VIỆT NAM

1.3.1 Tình hình sản xuất mận ở Việt Nam

Vùng phân bố tự nhiên của mận ở Việt Nam ở trên những vùng núi cao Mận trồng chủ yếu ở vùng núi phía Bắc, các vùng núi phía Bắc khu 4 cũng trồng được mận song chỉ là các giống mận chua Ở miền Nam có Đà Lạt cũng trồng được mận nhưng năng suất, chất lượng không tốt lắm Có nhiều giống mận được trồng ở Việt Nam nhưng nhiều nhất là giống mận Tam Hoa

Các địa phương đã phát triển thành vùng mận Tam Hoa chuyên canh như Bắc Hà và Sa Pa (Lào Cai) (2.165 ha), Mộc Châu (Sơn La) (2.000 ha), Lạng Sơn (625 ha), Bắc Kạn (607 ha), Cao Bằng (605 ha) [3], [18], [19], [44] Năm 1998 nước ta có khoảng 6- 7 ngàn ha mận Tam Hoa, sản lượng ước tính trên 15 ngàn tấn quả tươi [55]

Bảng 1.3 Diện tích trồng mận ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam năm 1999

Tên tỉnh

Diện tích trồng (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (tấn/năm)

Diện tích trồng

Diện tích cho sản phẩm

1.3.2 Nguồn gôc, phân loại, một số giống mận ở Việt Nam

1.3.2.1 Nguồn gốc

Hầu hết các giống mận trồng ở miền Bắc nước ta đều có nguồn gốc từ Trung Quốc ở lưu vực sông Trường Giang và khu vực Tây Bắc của Trung Quốc Tại Việt Nam, cây mận đã được trồng đã lâu nhưng không chính xác năm nào Tại miền Bắc vẫn còn những cây mận khoảng 50- 60 tuổi vẫn cho thu hoạch Trong thời kỳ Pháp đô hộ, người Pháp có mang một số giống mận trồng ở Sa Pa (Lào Cai) nhưng cây sinh trưởng rất chậm

Cây mận Tam Hoa là giống vùng Quảng Đông (Trung Quốc), được nhập về Việt Nam trồng khảo nghiệm ở huyện Hoành Bồ tỉnh Quảng Ninh năm 1970 Từ đó giống mận Tam Hoa được mở rộng trồng ở nhiều nơi, đến nay được kết luận là phù hợp với vùng núi phía Bắc như: Lạng Sơn, Hà Giang, Sơn La, Lào Cai

Ở Lào Cai, cây mận Tam Hoa đã khẳng định được những đặc tính tốt là: chín sớm, quả to và có màu sắc đẹp đặc trưng của giống, quả ngọt, phù hợp với điều kiện thời tiết và đất đai ở Bắc Hà Đến năm 1985 tại huyện Bắc

Hà, cây mận Tam Hoa được trồng đại trà ở khu vực thị trấn Bắc Hà, xã Na Hối, Bản Phố, Lùng Phình [7], [26], [44]

1.3.2.2 Phân loại, các giống mận chính ở Việt Nam

Theo GS.TS.Trần Thế Tục [42] và theo GS Vũ Công Hậu [12] thì ở Việt Nam có 5 nhóm giống mận chủ yếu:

* Mận Chua (mận dại): là giống phổ biến được trồng ở đồng bằng và trung du Quả chín đỏ hoặc vàng, hoa ra sớm trước tết âm lịch 1 tháng, quả chín vào tháng 5, chất lượng quả không tốt có vị rất chua và chát đắng Giống này thường được trồng bằng hạt, giá trị sử dụng thấp, sản phẩm chủ yếu là làm ô mai, mứt, mận

* Mận Thép: trồng phổ biến ở các xã ven sông Hồng, Yên Bái, Phú Thọ Có giống chín sớm ra hoa trước tết Quả chín sớm vào đầu tháng 5, màu

vàng, khối lượng quả trung bình 10- 25 g/quả Hạt nhỏ, thịt quả giòn hơi chua Giống mận này tương đối thích nghi với vùng thấp miền Bắc

* Mận Máu: được trồng ở Cao Bằng, Sa Pa (Lào Cai) Khối lượng quả trung bình 15- 30 g/quả Khi chín vỏ và thịt quả có màu tím trông như máu, vị ngọt, quả đẹp do đó được nhiều người ưa chuộng sử dụng Quả chín vào đầu tháng 7

* Mận Hậu: trồng nhiều ở vùng Bắc Hà, Mường Khương tỉnh Lào Cai Quả to, khối lượng quả trung bình 20- 30 g/quả Khi chín quả có màu xanh vàng, thịt quả rất giòn, độ Brix là 8-10% nhưng vị độ chua thấp nên quả có vị ngọt Khi chín quả nhũn nên vận chuyển đi xã khó khăn Thời gian chín vào trung tuần tháng 7 Giống này chỉ thích hợp với điều kiện vùng cao, vùng thấp trồng được nhưng cây phát triển chậm và khó ra hoa kết quả

* Mận Tam Hoa: là giống có tiềm năng năng suất cao, cây sau trồng

5-7 năm cho năng suất 50- 5-70 kg quả/cây, nhiều nơi chăm sóc tốt và điều kiện thời tiết phù hợp cho năng suất 200- 250 kg/cây ở tuổi 10 Mận Tam Hoa quả màu xanh phớt tím, ruột quả đỏ thắm Quả to khối lượng quả trung bình đạt 20- 30 gr, quả to nhất đạt 60 gr Độ Brix đạt 12- 13 %, hàm lượng a xít 0,4- 0,6 %, do vậy vị quả rất ngọt

Ngoài các giống trên hiện nay ở Việt Nam còn có nhiều giống tốt ở các vùng Sa Pa, Bắc Hà, Mường Khương tỉnh Lào Cai, Đồng Văn ở Hà Giang như giống mận Tả Hoàng Ly, Trái Tráng Ly

1.3.3 Đặc điểm thực vật học của cây mận

- Rễ: cây mận có bộ rễ ăn không sâu, hệ thống rễ tơ hút nước và dinh dưỡng chủ yếu ở lớp đất mặt (sâu khoảng 25 cm trở lên) do vậy cây chịu hạn kém đặc biệt là thời kỳ ra hoa, ra lộc và quả lớn Rễ ăn ngang, chiều ngang gấp đôi chiều rộng tán cây Trên rễ mận có các mầm ngủ có thể nảy mầm thành cây con [40], [42], [49], [56]

- Thân, cành: mận thuộc loại thân gỗ nhỡ (một số giống có 1 thân chính

và 2-3 thân phụ), cây cao trung bình, cành mảnh dẻ, tán xoè rộng, sức nảy chồi

mạnh Hình dáng của cây phụ thuộc vào giống, các giống mận Đắng, mận Chua, mận Thép có tán hình trứng ngược, mận Tam Hoa có hình mâm xôi dẹt Chiều cao, đường kính tán của một số giống mận ở tuổi 8 là: mận Tam Hoa cao 2,85 m, đường kính tán 5,44 m; Mận Chua cao 3,2 m, đường kính tán 3,4 m; Mận Thép cao trung bình 4,25 m, đường kính tán 3,85 m [42], [56]

- Lá: hình bầu dục, gân lá nổi rõ, mép lá có răng cưa, đỉnh lá hơi nhọn hoặc tù Màu sắc lá tuỳ thuộc vào giống Mận là cây rụng lá vào mùa Đông, đây là thời kỳ cây phân hoá mầm hoa và chuẩn bị ra lộc, nếu rụng lá triệt để trong mùa Đông sẽ cho năng suất cao [42]

- Hoa: hoa mận màu trắng, mọc đơn hoặc thành chùm có 2-5 hoa, là hoa lưỡng tính nhưng nếu tự thụ phấn sẽ khó đậu quả Mận ra hoa vào cuối mùa Đông đầu mùa Xuân xung quanh dịp tết âm lịch Thời gian ra hoa phụ thuộc vào giống, các giống mận Chua thường nở hoa sớm hơn các giống mận Ngọt [42], [56]

- Quả: mận thuộc loại quả hạch, vỏ quả nhẵn và mỏng, lúc còn xanh vỏ quả màu xanh, lúc chín tuỳ giống mà có màu xanh, vàng, tím Khi chín trên

vỏ có lớp phấn trắng Quả to hay nhỏ, hạt dóc hay không là tuỳ theo giống Mận thường chín vào tháng 5, 6 và kéo dài sang tháng 7, các giống mận chua chín sớm hơn giống mận ngọt [42], [56]

Nghiên cứu về yêu cầu sinh thái của cây mận, GS.TS Trần Thế Tục cho rằng [42]: thời tiết thuận lợi cho việc ra hoa thụ phấn thụ tinh là trong thời kỳ

ra hoa có nhiều ngày nắng ráo sau đó lại có mưa rào rồi trời lại quang

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng: thời tiết khí hậu tháng 12, tháng 1 có tương quan chặt chẽ đến năng suất mận Vì mận là cây ôn đới nên rất cần có mùa Đông lạnh để phân hoá mầm hoa do vậy nếu trong 1 tháng nhiệt độ thấp (70C), độ ẩm không khí thấp dưới 73 % thì năm đó mận được mùa, ngược lại thì mất mùa mận [18]

Mỗi giống mận thích hợp với vùng sinh thái khác nhau và đòi hỏi điều kiện sinh thái chặt chẽ hơn Giống mận Chua yêu cầu về sinh thái không chặt chẽ bằng giống mận ngọt nên có vùng phân bố rộng hơn

Qua nghiên cứu, TS Lê Đức Khánh [14] đã xác định đơn vị lạnh (CU) tại một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam có đủ điều kiện để phát triển cây

ăn quả ôn đới đó là:

Bảng 1.4 Kết quả xác định đơn vị lạnh ở một số tỉnh miền núi phía Bắc

TB tối thấp ( 0

Như vậy là có 16/21 điểm quan trắc có đơn vị lạnh CU thích hợp để phát triển cây ăn quả ôn đới

1.3.4 Các nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt trên cây mận Tam Hoa

Mận có thể trồng 2 vụ trong năm Vụ Xuân trồng tháng 2,3 vụ Thu trồng vào tháng 8,9 nhưng tốt nhất là trồng vào vụ Xuân khi cây mận rụng lá và chuẩn bị đâm chồi sẽ có tỉ lệ sống cao nhất Khoảng cách trồng phổ biến là 4

x 5 m hoặc 5 x 5 m với mật độ trung bình 400 cây/ha [40], [56]

Tỉa cành, tạo hình là biện pháp kỹ thuật giúp cho cây mận có được bộ khung cân đối, hợp lý, tăng khả năng quang hợp, chống chịu gió bão, giảm bớt nguồn sâu bệnh, chóng ra hoa kết quả, cho năng suất cao và có nhiệm kỳ kinh tế dài [12], [42], [56]

TS Đặng Vũ Thị Thanh và cộng sự đã thực hiện các thí nghiệm tạo tán tỉa cành trên vườn mận Tam Hoa và cho rằng: tạo tán tỉa cành có ảnh hưởng rất lớn đến số lượng quả trên cành, ở vườn tuổi 3-4 số quả trên cành của cây đốn tỉa đạt trung bình 59,8 quả trong khi đó cây không đốn tỉa số quả chỉ đạt 39,3 quả Đặc biệt hiệu quả của việc đốn tỉa ở vườn tuổi 6-7, số quả trên cành cây không tỉa là 41,7 quả/cành (100%), công thức tỉa nhẹ là 53,1 quả/cành (129%) và công thức tỉa theo thí nghiệm là 90,4 quả/cành (219%) [36]

Giáo sư Vũ Công Hậu [11], [12] cho rằng: cây mận có nhu cầu dinh dưỡng cao nhất là đạm và kali Hàm lượng các chất dinh dưỡng trong lá mận phản ánh tình hình dinh dưỡng của cây do vậy người ta thường phân tích lá mận để làm căn cứ bổ sung dinh dưỡng cho cây Thiếu đạm các đợt lộc của cây mọc yếu, cành lá bé, màu vàng, rìa lá hơi cong, lá rụng sớm, hoa và quả rụng nhiều Thiếu đạm quá lâu cây thấp, bé, tuổi thọ của cây ngắn nhưng nếu quá nhiều đạm thì quá trình phân hoá mầm hoa giảm Thời kỳ mận ra hoa cần nhiều kali nhưng từ khi đậu quả đến lức thu hoạch hàm lượng kali trong lá giảm dần

Bón phân cho mận tuỳ thuộc vào điều kiện đất đai, tuổi cây và tình trạng sinh trưởng thể hiện qua số đo đường kính tán cây để bón số lượng phân

thích hợp Bón phân cho mận thường bón cân đối N:P:K và bón vào các thời kỳ: trước lúc ra hoa, bón thúc quả và sau thu hoạch Có thể áp dụng phương pháp bón phân vào đất cho rễ hấp thụ hoặc bón qua lá [40], [41], [52], [53]

Theo tiến sĩ Đặng Vũ Thị Thanh [36]: các mức phân bón có ảnh hưởng tới sự phát triển của cây mận Tam Hoa Chiều dài chồi và diện tích lá tỷ lệ thuận với mức phân bón Mức phân cao (830 g ure+ 850 g supe lân+ 415 g KCL/năm) có chiều dài chồi và diện tích lá là 43,50cm và 29,79cm2

lớn hơn mức phân thấp (625 g ure+ 750 g supe lân+ 310g KCL/năm) với chiều dài chồi 33,50cm và diện tích lá 22,74cm2

Sau khi tiến hành phân tích, đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp huyện Bắc Hà, Viện Thổ nhưỡng Nông hoá đã đề xuất hướng sử dụng phân bón cho cây mận Bắc Hà [55] theo tuổi cây và thời kỳ sinh trưởng :

Bảng 1.4 Hướng sử dụng phân bón cho cây mận Tam Hoa Bắc Hà

ĐVT : Kg/cây

1 năm 3 năm 5 năm 10 năm >10 năm

Super lân 0,1 0,2 0,5 0,7 0,8- 1,0 Clorua kali 0,1 0,15 0,3 0,5 0,6- 0,8

(Viện Thổ nhưỡng Nông hoá)

Khi áp dụng tổng hợp các biện pháp bón phân, đốn tỉa cành, phòng trừ sâu bệnh trên cây mận Tam Hoa cho thấy: cây sinh trưởng, phát triển tốt Khối lượng quả trung bình đạt 26,85 g, chiều cao quả là 3,06 cm, chiều rộng quả đạt 3,41 cm trong khí đó ở công thức đối chứng bón phân và chăm sóc theo tập quán của người dân thì khối lượng quả trung bình đạt 22,75 g, chiều cao quả là 2,95 cm, chiều rộng quả đạt 3,23 cm [50]

1.3.5 Các nghiên cứu về sâu bệnh hại

Tiến sĩ Lê Đức Khánh và cộng sự [15], Viện Bảo vệ thực vật [48]: trên cây mận có 54 loại côn trùng, nhện hại mận trong đó có 14 loài sâu hại phổ biến là: Rệp mận, Bọ ăn lá; Bọ ăn lá, Bọ gạo, Bọ gạo, Sâu đục ngọn, Sâu đục

lá, sâu ăn lá, Bọ nẹt xanh, Bọ nẹt, Ruồi đục quả, Nhện đỏ Trong đó 2 loài rệp được xác định là những đối tượng gây hại nghiêm trọng nhất

Trên cây mận đã điều tra phát hiện 16 loài bệnh hại Một số bệnh quan

trọng được phát hiện như chảy gôm do vi khuẩn Pseudomonas syringae và nấm Leucostoma sp, bệnh sẹo đen quả do nấm Phytophora sp, bệnh phấn trắng (Podasphaera tridactila), bệnh thủng lá do vi khuẩn Xanthomonas và

nấm Cercospora có ý nghĩa quan trọng với vùng trồng mận Bắc Hà, Mộc Châu [34], [35]

Bệnh phấn trắng gây hại cho lá và quả mận từ mùa Xuân nhưng phát triển mạnh vào tháng 7-8, bệnh xuất hiện ở các tỉnh Lào Cai, Sơn La, Hoà Bình, Phú Thọ, Yên Bái, Hà Giang Bệnh thối quả gây hại từ tháng 4 đến tháng 6 trên cây mận tại Lào Cai, Sơn La Bệnh sẹo đen quả gây hại mạnh tại Sơn La, Lào Cai trong cuối tháng 3 đầu tháng 4 trên quả mận non [34], [35]

Để giảm thiểu sự gây hại của các đối tượng sâu bệnh hại đối với cây mận nên dùng nhiều biện pháp Dùng phương pháp phòng trừ tổng hợp (IPM)

để khống chế sâu bệnh dưới ngưỡng gây hại, bảo vệ thiên địch giữ cân bằng

về mặt sinh học và không gây ô nhiễm môi trường

Theo quy trình của Bộ Nông nghiệp và PTNT [4] và Vũ Khắc Nhượng [20] thì quy trình phòng trừ sâu bệnh hại trên mận là: đối với côn trùng có thể dùng thuốc Selecron 500 ND pha nồng độ 0,1 %, trebon 10 EC pha nồng độ 0,5-1 %, riêng với nhện nên dùng Ortus 5 SC pha nồng độ 1 %, rệp sáp phun Supracide 20 EC pha 0,1 % Đối với bệnh phun Tilt super 300 ND pha 0,1 %, bệnh chảy gôm nên cạo vỏ và phun Aliette 80 WP pha 0,3 % hoặc quét Boóc

đô đặc 1 % lên vết bệnh

Các nghiên cứu cụ thể về diễn biến và gây hại, biện pháp phòng trừ một

số đối tượng sâu bệnh hại chính trên cây mận Tam Hoa [8] đã chỉ ra rằng: Có thể phòng trừ bệnh phấn trắng hiệu quả bằng thuốc Zineb, Ridomin, Kasai, Anvil, Dacomin Phòng trừ hiệu quả đối tượng rệp hại mận Tam Hoa bằng thuốc Trebon, Bassa, phun định kỳ 2 lần trong năm vào tháng 12 khi cây rụng hết lá và đang hình thành nụ hoa và phun lần 2 vào trung tuần tháng 2 khi kết thúc nở hoa đậu quả và hình thành quả non Phòng trừ bệnh sẹo đen quả mận hiệu quả khi phun thuốc vào thời điểm trước ra hoa và sau hình thành quả 10-

15 ngày bằng các thuốc Benlat C, Oxyclorua đồng, Ridomil, Zineb

1.4 NHỮNG KẾT LUẬN QUA PHÂN TÍCH TỔNG QUAN

- Mận là cây ăn quả có nguồn gốc ở vùng ôn đới và á nhiệt đới thuộc miền bắc Trung Quốc giữa giữa 240

00 – 72020‟ vĩ độ Bắc và châu Âu Mận được trồng ở nhiều nước trên thế giới nhưng phổ biến nhất là ở châu Á, châu

Âu, châu Phi, châu Mỹ, Nam Mỹ và Australia

- Trên thế giới có nhiều giống mận khác nhau Ở Việt Nam có một số giống mận nhưng phổ biến nhất là mận Tam Hoa vì có chất lượng tốt

- Cây mận yêu cầu rất chặt chẽ đối với các yếu tố khí hậu thời tiết như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, lượng mưa

- Thành phần sâu bệnh hại trên cây mận rất đa dạng, diễn biến phát sinh gây hại chịu tác động của nhiều yếu tố như thời tiết khí hậu, chế độ thâm canh chăm sóc nên việc điều tra, nghiên cứu thành phần sâu bệnh hại, khảo nghiệm các loại thuốc phòng trừ cần được thực hiện thường xuyên

- Lào Cai là tỉnh miền núi phía Bắc có điều kiện khí hậu, đất đai thích hợp để phát triển cây mận Cây mận Tam Hoa là cây trồng quan trọng trong việc xoá đói giảm nghèo và tiến tới làm giàu của người dân vùng cao Bắc Hà, là thương hiệu cho cây ăn quả ôn đới vùng cao Lào Cai nên việc nghiên cứu các biện pháp khôi phục, phát triển vùng mận Tam Hoa Bắc Hà

là rất quan trọng

Chương 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHUƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.1 VẬT LIỆU, ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

2.1.1 Vật liệu nghiên cứu

- Cây mận Tam Hoa: cây thí nghiệm là cây mận Tam Hoa 12- 14 tuổi được trồng ở xã Na Hối huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai

- Phân bón NPK, phân chuồng, thuốc bảo vệ thực vật, vật liệu tủ gốc

- Các dụng cụ sử dụng trên vườn để đốn tỉa: cưa, kéo cắt cành, bình phun thuốc BVTV

- Thuốc Score 250EC: tác động nội hấp, thuộc nhóm độc III, thuốc rất

ít độc đối với ong mật và ký sinh có ích

- Thuốc Ridomil 68 WG: thuốc có tác dụng nội hấp, thuốc thuộc nhóm độc III, trừ được nhiều loại nấm bệnh

- Thuốc Anvil 5 SC: thuốc có tác dụng nội hấp, thuộc nhóm độc III, trừ các loại nấm bệnh phấn trắng, gỉ sắt, lem lép hạt…

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu tại huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai

2.1.3.Thời gian nghiên cứu

Bắt đầu tiến hành từ tháng 12 năm 2009 đến hết tháng 6 năm 2010

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 - Điều tra, đánh giá tình hình sản xuất cây mận Tam Hoa tại huyện Bắc Hà, Lào Cai

2 - Nghiên cứu, áp dụng biện pháp đốn tỉa cành, tỉa quả theo quy trình của Austrailia trên cây mận Tam Hoa ở Bắc Hà

3 – Nghiên cứu điều tra các đối tượng sâu bệnh hại chính trên cây mận Tam Hoa ở Bắc Hà – Lào Cai

4- Nghiên cứu khảo nghiệm một số loại thuốc phòng trừ bệnh phấn trắng trên cây mận Tam Hoa

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1 Điều tra, đánh giá tình hình sản xuất cây mận Tam Hoa tại Bắc Hà, Lào Cai

Thu thập các số liệu thứ cấp của các cơ quan chức năng: phòng Kinh tế, phòng Thống kê, trạm Khuyến nông, trạm Bảo vệ thực vật về tình hình sản xuất cây mận tại địa phương (diện tích trồng, tình hình sinh trưởng và phát triển của cây trồng, năng suất, chất lượng quả, giá thành sản phẩm, thị trường tiêu thụ, trình độ thâm canh của người trồng mận, hướng phát triển )

Điều tra nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) để xác định các thuận lợi, khó khăn trong sản xuất mận

Phỏng vấn trực tiếp người dân với các câu hỏi theo phiếu điều tra

Tổng hợp và phân tích số liệu Xin ý kiến chuyên gia và đưa ra các nhận xét, khuyến nghị

2.3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của phương thức đốn tỉa cành, tỉa quả đến năng suất, chất lượng mận Tam hoa

Thí nghiệm 1 : Ảnh hưởng của phương thức đốn tỉa cành, tỉa quả đến sinh trưởng, phát triển và năng suất, chất lượng mận Tam Hoa

- Công thức 1: đốn tỉa cành, tạo tán + Không tỉa quả

- Công thức 2: đốn tỉa cành, tạo tán + Tỉa quả khi quả có đường kính 0,5 cm

- Công thức 3: đốn tỉa cành, tạo tán + Tỉa quả khi quả có đường kính 1 cm

-Công thức 4: đốn tỉa cành, tạo tán + Tỉa quả khi quả có đường kính 0,5

cm và có đường kính 1 cm

-Công thức 5: đối chứng Để tự nhiên (canh tác của nông dân, không tạo tán, không tỉa quả)

Thí nghiệm tiến hành trên vườn mận 12 năm tuổi, xã Na Hối, huyện Bắc Hà Mỗi công thức là 3 cây, 3 lần nhắc lại Tổng số cây trong thí nghiệm

là 45 cây Bố trí theo kiểu chọn cây đồng đều trên vườn sản xuất của Nông dân theo phương pháp nghiên cứu cây ăn quả lâu năm của Trần Thế tục (1992)

+ Tỉa cành mùa Hè: thường được tiến hành sau thu hoạch 2 – 3 tuần

Mục đích của kỳ tỉa cành này là tạo cho ánh sáng đến được đều khắp tán cây giúp cho cây sinh trưởng và phát triển tốt tạo tiền đề cho phân hóa mầm hoa của năm sau Không đốn tỉa nặng trong thời gian này

Tiến hành cắt bỏ những cành mọc thẳng ở giữa thân cây để cho cây thông thoáng tạo điều kiện cho những mầm mới mọc có thời gian tích luỹ chất dinh dưỡng, phân hoá mầm hoa trước mùa Đông Cắt bỏ phần cành ngay phía trên mắt mầm và chú ý không nên đốn quá đâu làm cho cây bị tổn thương và suy yếu

+ Tỉa cành mùa Đông: mục đích của tỉa cành mùa Đông là loại bỏ

những cành cho quả đã hoá gỗ trong mùa xuân, mùa hè và tạo điều kiện để

tỉa quả tốt hơn Tỉa cành mùa Đông phải tiến hành vào lúc trời còn lạnh cây còn đang ở trong giai đoạn nghủ nghỉ

Loại bỏ những cành vô hiệu, những cành quá yếu Tỉa cành mọc chụm phía trong tán cây Tỉa bớt chỉ giữ lại những cành 1 năm cách nhau khoảng 30

cm, loại bỏ những cành mọc thấp hơn 50 cm Cắt bỏ một phần đầu cành ngay phía trên mắt mầm, cắt ngọn các cành bên dài quá 40 cm

- Tỉa quả

Tiến hành tỉa quả khi quả có đường kính 0,5 cm, 1 cm và kết thúc tỉa trước khi hạt cứng Dùng tay tỉa bớt các quả quá dày để tạo khoảng cách giữa các quả từ 5-7 cm

- Bón phân:

+ Phân hữu cơ bón 1 lần/năm: bón 30 kg/cây vào cuối mùa đông

+ Phân vô cơ:

- Tủ gốc: tủ cỏ khô, rơm rạ, cây dong riềng dầy 10- 15 cm quanh năm để giữ ẩm cho cây và hạn chế cỏ dại Bón quanh gốc dưới tán cấy,

tủ cách gốc 20 cm để chống mối hại gốc cây

* Phương pháp theo dõi:

Tiến hành đo, đếm các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển, các yếu tố cấu thành năng suất, chất lượng quả trong quá trình sinh trưởng- phát triển của cây

- Các chỉ tiêu về năng suất và yếu tố cấu thành năng suất

+ Trọng lượng quả (g): khi thu hoạch tiến hành phân loại quả theo đường kính quả (quả có ĐK> 4,5 cm, ĐK>3,5 cm, ĐK< 3,5 cm) Lấy ngẫu nhiên mỗi loại 10 quả ở các cây nghiên cứu cân xác định khối lượng quả sau

đó tính khối lượng trung bình quả/cây