Truyện ngắn tạ duy anh nhìn từ thi pháp thể loại

Sự đổi mới quan niệm về nhà văn, quan niệm về nghệ thuật, quan niệm về hiện thực, con người, các thủ pháp nghệ thuật… đã bước đầu tạo ra một diện mạo mới cho văn học.. Nhà văn đã dùng nh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Đăng Điệp

Thái Nguyên - Năm 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Kết quả của luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Liệu

LỜI CẢM ƠN !

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp – người thày đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thày cô trong khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học trường Đại học sư phạm Thái Nguyên đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Tác giả luận văn cũng xin chân thành gửi lời cảm ơn đến người thân, gia đình và bạn bè, đồng nghiệp đã luôn giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2014

Tác giả Nguyễn Thị Liệu

MỤC LỤC

Trang Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỤC LỤC i

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH TRONG BỐI CẢNH TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 Vài nét về truyện ngắn Việt Nam đương đại 9

1.1.1 Khái lược về truyện ngắn và thi pháp thể loại truyện ngắn 9

1.1.2 Bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại 12

1.1.3 Một số thành tựu của truyện ngắn Việt Nam đương đại 14

1.2 Hành trình truyện ngắn Tạ Duy Anh 17

1.2.1 Tạ Duy Anh – cuộc đời, sự nghiệp văn chương 17

1.2.2 Tạ Duy Anh với thể loại truyện ngắn 20

1.3 Vị trí của truyện ngắn Tạ Duy Anh trong truyện ngắn Việt Nam đương đại 22

Chương 2 TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI ĐẾN THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH 26

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tạ Duy Anh 26

2.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học 26

2.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học sau

năm 1975 27

2.1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tạ Duy Anh 29

2.2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh 31

2.2.1 Nhân vật giữa “hai lằn ranh Thiện – Ác” 31

2.2.2 Nhân vật mang bi kịch của sự tha hóa 35

2.2.3 Nhân vật là nạn nhân của thù hận 39

2.2.4 Nhân vật cô đơn, lạc loài 43

2.2.5 Nhân vật đối diện với những ẩn số về thời thế và nhân thế 46

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh 48

2.3.1 Miêu tả chân dung, ngoại hình 48

2.3.2 Xây dựng nhân vật qua hành động 53

2.3.3 Xây dựng nhân vật qua đời sống nội tâm 56

Chương 3 NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH 58

3.1 Điểm nhìn trần thuật 58

3.1.1 Điểm nhìn bên ngoài 59

3.1.2 Điểm nhìn bên trong 62

3.1.3 Sự dịch chuyển và đan cài điểm nhìn trần thuật 64

3.2 Kết cấu trần thuật 66

3.2.1 Kết cấu phân mảnh – lắp ghép 67

3.2.2 Kết cấu truyện lồng truyện 69

3.2.3 Kết cấu mở 71

3.3 Ngôn ngữ trần thuật 72

3.3.1 Ngôn ngữ đời thường 73

3.3.2 Ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm 75

3.4 Giọng điệu trần thuật 81

3.4.1 Giọng điệu triết lí, suy ngẫm 82

3.4.2 Giọng điệu châm biếm, giễu nhại 84

3.4.3 Giọng điệu lạnh lùng, khách quan 87

3.4.4 Giọng trữ tình, giàu cảm xúc 89

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

quen thuộc trong hoạt động nghiên cứu, phê bình văn học những năm gần đây Trên sách báo văn nghệ, người ta nhắc nhiều đến khái niệm thi pháp tác phẩm, thi pháp tác giả, thi pháp thể loại, thi pháp thời kì… Lí thuyết thi pháp đã được

sử dụng soi chiếu nhiều hiện tượng văn học đương đại, góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề Việc nghiên cứu tác phẩm văn học dưới góc nhìn thi pháp nói chung và thi pháp thể loại nói riêng sẽ cung cấp cho người đọc chiếc “chìa khóa” để khám phá tác phẩm Và trên thực tế, nó đã đem lại cho nghiên cứu phê bình văn học những chiêm nghiệm sâu sắc, thú vị

thắng lợi, nước nhà thống nhất, dân tộc Việt Nam bước vào một chặng đường mới Cùng với sự sang trang của lịch sử dân tộc, nền văn học cũng đang có những bước chuyển mình đáng ghi nhận Trước sự biến đổi của thời đại, yêu cầu đổi mới toàn diện nền văn học nước nhà được đặt ra một cách cấp thiết Trong xu hướng vận động đó, văn xuôi Việt Nam, đặc biệt là truyện ngắn đã

và đang có những nỗ lực tìm tòi, thể nghiệm trên cả hai bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật Sự đổi mới quan niệm về nhà văn, quan niệm về nghệ thuật, quan niệm về hiện thực, con người, các thủ pháp nghệ thuật… đã bước đầu tạo ra một diện mạo mới cho văn học Sau gần một nửa thế kỉ đổi mới, chúng ta đã có một lực lượng sáng tác khá hùng hậu, một số lượng tác phẩm

đồ sộ và một không khí sôi động trong dư luận Lịch sử văn học dân tộc đã chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt cây bút trẻ đầy năng lực và nhiệt huyết như: Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái… và không thể không nhắc tới

Tạ Duy Anh, một cây bút được xem là hiện tượng nổi bật với nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo

1.3 Trong sự nghiệp văn chương của mình, Tạ Duy Anh luôn trăn trở tìm cách đổi mới tư duy, quan niệm nghệ thuật, làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức Ông đã mạnh dạn thử bút trên nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn… Nhưng ông khẳng định trên văn đàn trước hết ở thể loại truyện ngắn Tác phẩm của ông thực sự đã đặt ra được những vấn đề nghiêm túc về cuộc sống, chứa đựng những giá trị nội dung và nghệ thuật mới mẻ Nó không chỉ ẩn chứa những triết lí về cuộc sống mà còn thể hiện những chiêm nghiệm

về số phận con người, nỗi đau khổ và lòng hi sinh, tình yêu và sự khát khao hạnh phúc Từ quan niệm về hiện thực, về nhân sinh, cho đến cách tổ chức cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ, nhân vật,… truyện ngắn Tạ Duy Anh đều có những

cách tân đáng ghi nhận Sự nghiệp viết truyện ngắn của ông thực sự là “mảnh

đất màu mỡ” để cho chúng ta tìm hiểu và nghiên cứu

Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về truyện ngắn Tạ Duy Anh dưới góc nhìn thi pháp thể loại Chính vì

vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài Truyện ngắn Tạ Duy Anh nhìn từ thi pháp thể

loại nhằm nghiên cứu những đặc điểm thi pháp thể loại truyện ngắn trong các

sáng tác của Tạ Duy Anh Qua đó thấy được những đóng góp của nhà văn trong quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc Giải quyết đề tài này, chúng tôi mong muốn góp thêm một tài liệu tham khảo để làm phong phú thêm các công trình nghiên cứu về truyện ngắn Tạ Duy Anh

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu đánh giá chung về sáng tác của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh là một trong số những nhà văn đi tiên phong trong việc nỗ lực để tìm tòi, đổi mới cách viết Chính vì vậy, ông luôn giành được sự quan tâm của dư luận cũng như giới nghiên cứu phê bình Cho đến nay, các ý kiến đánh giá về tác phẩm của Tạ Duy Anh khá đa dạng, phong phú, bao gồm nhiều

ý kiến khen chê khác nhau Những bài viết về ông xuất hiện nhiều trên báo chí, các trang web và trong các luận văn thạc sĩ và khóa luận tốt nghiệp đại học

Khi đánh giá về Tạ Duy Anh, các nhà nghiên cứu đã quan tâm tìm hiểu

trên cả phương diện nội dung cũng như nghệ thuật Trong công trình Thế giới

nghệ thuật Tạ Duy Anh, ba tác giả Nguyễn Thị Hồng Giang, Vũ Lê Lan

Hương, Võ Thị Thanh Hà đã có những nhận xét hết sức khái quát về giá trị nội

dung tác phẩm Tạ Duy Anh Các tác giả này đánh giá: “Tạ Duy Anh đã mang

đến cho độc giả những day dứt, trăn trở không nguôi trước ý nghĩa làm người Xuyên qua một thế giới đầy những ám ảnh tăm tối, tàn ác vẫn lấp lánh niềm tin

và sự thương xót con người” [24, tr.243] Trên báo Pháp luật số 140/2004 cũng

có bài viết khẳng định : “Tạ Duy Anh là tác giả tâm huyết, trăn trở với số phận

con người, nhất là khi họ rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân cách Trong lăng kính đa chiều, Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lí trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người” Báo Thể thao và Văn hóa số 47/2004

lại đưa ra nhận xét: “Có thể coi ông là nhà văn của đạo đức, văn chương ông

có lúc hiện lên bằng một gương mặt thế sự, đớn đau, riết róng chuyện thánh thiện, tàn ác, liêm sỉ và vô lương nhưng không phải như những khái niệm truyền bản, chết khô mà thông qua sự cảm nhận đau đớn về số phận” Tương

tự, tác giả Thụy Khuê trong bài Tạ Duy Anh – người đi tìm nhân vật khi nghiên cứu về tiểu thuyết Tạ Duy Anh cũng nhận ra: “Mối quan tâm lớn nhất của Tạ

Duy Anh là cái vong bản đánh mất mình của con người, dưới sự giằng giật, xiêu dạt của lịch sử Trên con đường truy tìm lại chính mình cũng như khả dĩ gương mặt thực của quá khứ, con người vấp phải và bị phong tỏa bởi thói gian trá, đớn hèn, vật dục, tàn ác, kể cả trong mỗi cá nhân” [39]… Như vậy, các bài

viết nêu trên dù nhấn mạnh đến những khía cạnh khác nhau về nội dung tác phẩm Tạ Duy Anh nhưng hầu hết đều nhận thấy tác phẩm của ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề nhân sinh, nhân bản và số phận con người Cho dù viết nhiều về những vấn đề gai góc nhưng chủ ý của Tạ Duy Anh vẫn là lay thức cái thiện, hướng con người đến những giá trị tốt đẹp

Không chỉ đánh giá về nội dung, các nhà nghiên cứu cũng đã chỉ ra sự đổi

mới về nghệ thuật trong tác phẩm của Tạ Duy Anh Trong bài viết Tạ Duy Anh

– Đi tìm nhân vật, tác giả Dương Thuấn đã khẳng định những cách tân của Tạ

Duy Anh trong việc tiếp cận hiện thực “Tác giả đã thoát khỏi hoàn toàn lối

viết truyền thống, quen thuộc là hiện thực che phủ bởi nhiều lớp mùng màn, miêu tả dầm dề, hành động chậm chạp, ngôn ngữ sạch bóng, trơn tru Anh chọn phương pháp tiếp cận hiện thực đa diện, đa chiều và gần nhất” [61]

Tác giả Việt Hoài trong bài Tạ Duy Anh giữa lằn ranh thiện ác thì ghi nhận Tạ Duy Anh đã bắt kịp với lối viết của các nhà văn trên thế giới “sự lao

động nghiêm túc của nhà văn thể hiện nỗ lực tìm tòi, đổi mới cách viết của mình Nhà văn đã dùng những kĩ thuật viết hiện đại của thế giới, những phá cách về mặt cấu trúc đa thanh, phức điệu, điểm nhìn mới từ một bào thai trong bụng mẹ và lăng kính nhận thức đa chiều, Việt hóa các mô típ trong văn học thế giới, cách viết ẩn dụ, ngôn ngữ hiện thực, huyền ảo” Cũng trong bài viết

này, tác giả đã nhận xét về thế giới nhân vật của Tạ Duy Anh Việt Hoài cho

rằng: “Nhân vật của Tạ Duy Anh không có sự trung gian, nhờ nhờ, xam xám về

ngoại hình Người xấu thì cực xấu như lão Khổ, lão Phụng… người đẹp thì như hoa như ngọc như Quý Anh, bà Ba, như những sản phụ chờ sinh Nhưng bản chất con người thì luôn ở ranh giới thiện – ác Nhân vật nào cũng luôn bị đặt trong trạng thái lựa chọn – đấu tranh với xã hội, với môi trường, với kẻ thù, với người thân, với chính bản thân mình” [35]

Như vậy có thể thấy, xuyên suốt các bài viết các tác giả đều thống nhất khi xác nhận những nỗ lực của Tạ Duy Anh trong việc đổi mới văn học trên cả hai phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Các nhận xét, đánh giá đó đã phần nào cho thấy vị trí của Tạ Duy Anh trong giai đoạn văn học thời kì đổi mới

2.2 Đánh giá về truyện ngắn Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh là cây bút xuất sắc không chỉ trong lĩnh vực tiểu thuyết mà thành công đầu tay của ông là truyện ngắn Truyện ngắn của ông thường đi vào

những mảng tối khuất lấp của hiện thực với một cái nhìn đa diện, nhiều chiều soi rọi vào mọi ngóc cùng ngõ hẻm của đời sống, nhìn nhận lại những vấn đề của lịch sử, quá khứ và đi vào những vấn đề ngổn ngang, bề bộn của cuộc sống thời hiện đại Trong bất cứ trường hợp nào, văn ông luôn thể hiện một nỗi niềm ưu tư, một sự trăn trở về số phận con người, về sự tồn tại, sự mâu thuẫn giữa hai lằn ranh Thiện – Ác, giữa mặt thiên thần và ác quỷ trong mỗi tâm hồn con người

Bắt tay vào cầm bút từ năm 1980 với truyện ngắn Để hiểu một con người được in trên báo Lao Động nhưng tên tuổi của Tạ Duy Anh thực sự được khẳng định sau thành công của truyện ngắn Bước qua lời nguyền (1989) Tác phẩm đã đoạt giải trong cuộc thi viết về nông nghiệp và nông thôn do tuần báo Văn

nghệ, báo Nông nghiệp Việt Nam và Đài tiếng nói Việt Nam phối hợp tổ chức

năm 1989 Trong báo cáo tổng kết cuộc thi, nhà thơ Hoàng Minh Châu nhận

định về truyện ngắn Bước qua lời nguyền: “báo hiệu một tấm lòng lớn, một tầm

nhìn xa và một tài năng viết về số phận con người” Cũng theo Hoàng Minh

Châu, thông điệp mà người đọc nhận được qua truyện ngắn Bước qua lời

nguyền là “bài học lớn về quan niệm đấu tranh giai cấp, về lòng nhân ái”

Cụ thể hơn, nhà văn Nguyên Ngọc đã nhận xét: “Bước qua lời nguyền của

Tạ Duy Anh gói gọn trong mười trang cả một cuộc đời, một kiếp người, mấy kiếp người, vừa là tác giả vừa là nạn nhân của những bi kịch xã hội đằng đẵng một thời” và nhà văn đã khái quát “truyện ngắn chỉ mươi trang thôi mà sức nặng có vẻ còn hơn cả một cuốn tiểu thuyết trường thiên” [48]

Hoàng Ngọc Hiến cũng có bài bình luận đăng trên báo Nông nghiệp số 50, tháng 12/1989, trong đó khẳng định “Đọc truyện của Tạ Duy Anh, một câu hỏi

được đặt ra: giã từ thế kỉ XX bão táp và máu lửa này và chuẩn bị bước vào thế

kỉ XXI “lí trí và nhân bản”, những lời nguyền nào là đáng nguyền rủa, những lời nguyền nào nhân loại trước sau phải bước qua? Phải chăng truyện ngắn Tạ

Duy Anh là tín hiệu của một dòng văn học mới, dòng văn học “Bước qua lời nguyền?” [31]

Như vậy có thể thấy Bước qua lời nguyền không chỉ có giá trị nhân văn

mà còn là một tư tưởng có tầm thời đại Tác phẩm không chỉ là sự khởi đầu tốt đẹp đối với cá nhân nhà văn mà còn là sự đóng góp lớn vào công cuộc đổi mới nền văn học nước nhà

Các khóa luận và luận văn thạc sĩ Ngữ văn cũng dành nhiều sự quan tâm đến truyện ngắn của Tạ Duy Anh

Tác giả Phạm Thị Hương trong khóa luận Tạ Duy Anh từ quan niệm nghệ

thuật đến những đổi mới trong sáng tác truyện ngắn (ĐHSP Hà Nội, 2005) đã

nghiên cứu quan niệm sáng tác cũng như nỗ lực đổi mới trong truyện ngắn Tạ Duy Anh từ nhiều góc độ: hiện thực, con người, đổi mới về quan niệm nghệ thuật, gia tăng yếu tố kì ảo và chất tiểu thuyết trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

Luận văn Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh của Nguyễn Thị Mai

Loan (ĐHSP Hà Nội, 2004), nghiên cứu những đổi mới của Tạ Duy Anh về mặt

tư tưởng và nghệ thuật trong sáng tác về đề tài nông thôn

Nguyễn Thị Phương Thảo, trong luận văn Đặc điểm truyện ngắn Tạ Duy

Anh (ĐH Vinh, 2010), đã tập chung nghiên cứu các đặc điểm nội dung cũng

như nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy Anh Trong luận văn, tác giả đã chỉ ra một

số đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh Tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở những nhận xét khái quát, sơ bộ

Luận văn Đặc điểm truyện ngắn Tạ Duy Anh của tác giả Trần Văn Viễn

(ĐH sư phạm Tp Hồ Chí Minh, 2009) đã tiến hành khảo sát về thế giới nhân vật và một số thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

Luận văn Nghệ thuật trần thuật trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

của tác giả Lê Thị Loan (ĐH Vinh) lại đi sâu nghiên cứu về nghệ thuật trần

thuật trong tập Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh Tác giả đã chỉ ra một vài

khía cạnh về thi pháp thể loại truyện ngắn Tuy nhiên, luận văn này mới chỉ

giới hạn nghiên cứu trong một tập truyện ngắn của Tạ Duy Anh, do đó chưa thực sự có tính bao quát

Từ những kết quả nghiên cứu được tổng hợp ở trên, chúng tôi thấy, các tác giả ít nhiều đã quan tâm đến vấn đề thi pháp truyện ngắn Tạ Duy Anh Nhiều khía cạnh đã được chỉ ra như: nhân vật, cốt truyện, kết cấu, không gian, thời gian nghệ thuật Tuy nhiên để nhìn truyện ngắn Tạ Duy Anh từ phương diện thi pháp thể loại một cách có hệ thống thì chưa có Những bài viết, công trình nghiên cứu trên chính là những gợi mở quý báu giúp người viết thực hiện được mục đích của luận văn này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đi sâu tìm hiểu thi pháp truyện ngắn Tạ Duy Anh thể hiện qua các bình diện: quan niệm nghệ thuật về con người, thế giới nhân vật và tổ chức trần thuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là truyện ngắn Tạ Duy Anh dưới góc nhìn thi pháp thể loại

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi tiến hành khảo sát tất cả truyện ngắn Tạ Duy Anh từ trước đến nay, bao gồm các tập truyện ngắn sau đây:

- Bố cục hoàn hảo, Nxb Hội nhà văn, 2004

- Người khác, Nxb Hội nhà văn, 2007

- Tạ Duy Anh – truyện ngắn chọn lọc, Nxb Hội nhà văn, 2008

- Ba đào kí, Nxb Hội nhà văn, 2008

- Lãng du, Nxb Hội nhà văn, 2011

Ngoài ra, để nghiên cứu sâu hơn và làm nổi rõ những đóng góp của Tạ Duy Anh trong lĩnh vực truyện ngắn, chúng tôi có sử dụng những sáng tác của các tác giả cùng thời với Tạ Duy Anh để so sánh đối chiếu

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp cấu trúc – hệ thống

- Phương pháp thống kê – phân loại

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

- Phương pháp so sánh loại hình

- Tiếp cận theo hướng nghiên cứu thi pháp học

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp của luận văn

Luận văn đi sâu nghiên cứu Truyện ngắn Tạ Duy Anh nhìn từ thi pháp thể

loại, cung cấp một cách tiếp cận mới mang tính khái quát khoa học, phù hợp với

bản chất của văn học Qua đó hiểu thêm về truyện ngắn Tạ Duy Anh cùng với những đóng góp của nhà văn trên bước đường hiện đại hóa văn học Việt Nam Kết quả của luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc tiếp cận tác

giả Tạ Duy Anh nói riêng và truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới nói chung

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai trong ba chương:

Chương 1: Truyện ngắn Tạ Duy Anh trong bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại

Chương 2: Từ quan niệm nghệ thuật về con người đến thế giới nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

Chương 3: Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

NỘI DUNG Chương 1 TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH TRONG BỐI CẢNH TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Vài nét về truyện ngắn Việt Nam đương đại

1.1.1 Khái lược về truyện ngắn và thi pháp thể loại truyện ngắn

Truyện ngắn là một khái niệm quen thuộc nhưng cách hiểu về nó không đơn giản Cho đến nay, có nhiều nhà nghiên cứu lí luận phê bình đã đưa ra cách hiểu về truyện ngắn:

Theo nhà văn người Nga Pautopxki thì: “Truyện ngắn là truyện viết ngắn

gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như cái bình thường và cái bình thường hiện ra như cái không bình thường” [45] Aimatov lại chú ý đến đặc

trưng lao động nghệ thuật của truyện ngắn Ông cho rằng: “Truyện ngắn giống

như một thứ tranh khắc gỗ, lao động nghệ thuật ở đây đòi hỏi chặt chẽ, cô đúc, các phương tiện phải được tính toán một cách tinh tế, nét vẽ phải chính xác”

[45] Nhấn mạnh đến vai trò của chi tiết, Nguyễn Công Hoan quan niệm:

“Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi

tiết” [59]

Để có một cái nhìn thống nhất và toàn diện hơn về truyện ngắn, chúng tôi

khảo sát một số khái niệm truyện ngắn trong các cuốn: Từ điển thuật ngữ văn

học, Từ điển văn học và 150 thuật ngữ văn học Nhìn chung, các tác giả đều

thống nhất coi truyện ngắn là “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ”, “được viết bằng văn

xuôi, đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội” và

“thích hợp với việc tiếp thu liền mạch, đọc một hơi không nghỉ”

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng Truyện ngắn so với tiểu thuyết thường có ít nhân vật, sự kiện hơn Nếu như tiểu thuyết thường hướng tới chiếm lĩnh đời

sống trong sự đày đặn và tính toàn vẹn của nó thì truyện ngắn thường phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người Xét

về thi pháp thể loại truyện ngắn, người ta thường xét tới các yếu tố: cốt truyện, kết cấu, nhân vật, không – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu…

Cốt truyện là chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch Truyện ngắn là thể loại thuộc phương thức tự sự vì vậy truyện ngắn cũng

có cốt truyện Cốt truyện là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội, thể hiện cái nhìn của nhà văn đối với cuộc sống, có sức mạnh hấp dẫn và lôi cuốn người đọc Chuỗi sự kiện, biến cố ấy được hình thành chủ yếu dựa trên hành động của nhân vật, được tổ chức theo quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc

lộ ý nghĩa Trên cơ sở đó, mỗi tác giả và ngay ở mỗi tác phẩm cũng thể hiện một phương thức xây dựng riêng Việc tìm hiểu thi pháp cốt truyện vì vậy không phải là tìm hiểu truyện đó kể cái gì mà là phát hiện dụng ý và quan niệm của tác giả được thể hiện trong tác phẩm

Nhà văn khi sáng tạo truyện ngắn thường chú ý đến cách tổ chức tác phẩm Kết cấu truyện ngắn do đó cũng đa dạng và phong phú như chính cuộc sống muôn màu trong thực tế Truyện ngắn có thể được kết cấu xâu chuỗi theo trình tự thời gian hoặc theo hành động, sự kiện, kết cấu tâm lí, kết cấu lắp ghép hoặc kết cấu đồng hiện Nhìn chung thì các thủ pháp kết cấu trong truyện ngắn thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn và quyết định sự thành công của truyện ngắn Trong cách xây dựng truyện ngắn, nhà văn cũng chú ý đến phần mở đầu

và đoạn kết câu chuyện Có vô số cách mở đầu truyện ngắn Nhưng quan trọng

câu mở đầu phải là “một thứ âm chuẩn” giúp cho việc tạo nên âm hưởng chung

cho toàn bộ truyện ngắn Nhà văn một khi đã tìm ra được cách vào truyện tức là

họ đã tìm ra cách dẫn câu chuyện đó theo một nhịp điệu riêng Vì hướng tới hiệu quả tác động duy nhất, truyện ngắn cũng cần phải xây dựng đoạn kết một cách độc đáo và ấn tượng Cách chấm dứt câu chuyện của mỗi nhà văn sẽ thể hiện tài năng sáng tạo của họ Trước đây truyện ngắn thường được kết thúc

bằng một kết cục có hậu, giải quyết hoàn toàn các vấn đề Truyện ngắn hiện đại thường chọn loại kết thúc mở, cũng có thể gọi là kết thúc không có hậu Câu chuyện dừng lại nhưng vấn đề, sự kiện, nhân vật do nhà văn nêu ra vẫn ám ảnh, day dứt người đọc Nhà văn không phải là người hướng dẫn, “răn dạy” bạn đọc

mà họ chỉ gợi ra vấn đề bằng cách kể câu chuyện đó, còn người đọc thì tiếp nhận câu chuyện như một cuộc đối thoại ngầm về cuộc sống đang từng ngày biến động không ngừng

Nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong tác phẩm văn học Theo Trần Đình Sử, nhân vật là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ Các yếu tố thông thường của một nhân vật gồm có: tên gọi, nguồn gốc, ngôn ngữ, hành động, tâm lí, tính cách, số phận… Nhân vật là điều kiện thiết yếu đảm bảo cho sự miêu tả thế giới của văn học có được chiều sâu và tính hình tượng Nhờ có nhân vật với những lời nói, hành động tương tác mà cốt truyện được hình thành Nó được xem như là chìa khóa để nhà văn bước vào thế giới hiện thực, tiếp cận những đề tài, chủ đề mới mẻ, miêu tả và khái quát các loại tính cách

xã hội Và do đó, nhân vật văn học còn có khả năng giúp nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người Vì vậy việc tìm hiểu nhân vật không phải là liệt kê hàng loạt những chi tiết về nhân vật đó Điều quan trọng

là phân tích được, chỉ ra được dụng ý của tác giả, quan niệm tư tưởng của tác giả về cuộc sống, con người

Không – thời gian nghệ thuật tức là không – thời gian được xây dựng trong tác phẩm nghệ thuật Trong truyện ngắn đó là bối cảnh để nhân vật sinh sống, hoạt động Tuy nhiên, nó không chỉ đơn thuần là cái bối cảnh sống của nhân vật mà nó còn thể hiện dụng ý nghệ thuật của nhà văn Không – thời gian trong tác phẩm văn học chịu sự chi phối của quy luật tâm lí và ý đồ sáng tác

của tác giả Tìm hiểu thi pháp không – thời gian nghệ thuật là tìm hiểu ý đồ nghệ thuật, quan niệm của nhà văn về cuộc sống

Ngôn ngữ là chất liệu của tác phẩm văn học Bởi văn học chính là nghệ thuật ngôn từ Có ngôn ngữ mới có cốt truyện, có nhân vật, có không – thời gian nghệ thuật… Cũng từ ngôn ngữ đó mà hình thành giọng điệu của nhà văn Viết như thế nào cho sâu sắc, cho hấp dẫn với nhà văn luôn là một thử thách Với việc tiếp nhận thì ngôn ngữ, giọng điệu là một trong những yếu tố góp phần tạo nên vẻ đẹp, sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm

Trên đây là một số nét khái quát về thi pháp thể loại truyện ngắn Có thể nhận thấy truyện ngắn là một thể loại văn học gần gũi với đời sống hàng ngày

Nó mang những đặc trưng rất riêng so với các thể loại khác Tuy nhiên ở bất cứ thể loại nào cũng vậy, sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối để tiện cho việc tìm hiểu, nghiên cứu

1.1.2 Bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại

Sau thành công của đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, sự đổi mới

tư duy văn học đã tạo nhiều điều kiện cho các thể loại vận động và phát triển Văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 gắn liền với cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Nó thực hiện nhiệm vụ chính trị là phục vụ cách mạng, cổ vũ chiến đấu Chính vì vậy, khuynh hướng sử thi, cảm hứng lãng mạn, âm hưởng ngợi

ca là những vấn đề chủ đạo chi phối đời sống văn học Người ta đánh giá giá trị của tác phẩm thông qua nội dung phản ánh, lấy hiện thực được phản ánh trong tác phẩm làm thước đo cho sự tiến bộ của nghệ thuật Đánh giá về giai đoạn

văn học này, Nguyễn Minh Châu viết: “Tôi không hề nghĩ rằng mấy chục năm

qua, nền văn học cách mạng không có những cái hay, không để lại được những tác phẩm chân thực Nhưng về một phía cũng phải nói thật với nhau rằng: Mấy chục năm qua, tự do sáng tác chỉ có đối với lối viết minh họa, với những cây bút chỉ quen với công việc cài hoa, kết lá, vờn mây cho những khắc

khổ đã có sẵn mà chúng ta quy cho đấy là tất cả hiện thực đời sống đa dạng

và rộng lớn”.[20]

Bước ra khỏi cuộc chiến, hiện thực cuộc sống đã thay đổi, đặc biệt là dưới

sự ảnh hưởng của không khí đổi mới, văn học đã thực sự được “cởi trói” Tư tưởng tự do dân chủ đã mang đến cho văn học nước nhà một “luồng sinh khí

mới” Các nhà văn được quyền “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” [18] Hiện thực phản ánh được mở rộng Đó không chỉ là hiện

thực cuộc chiến tranh trường kì gian khổ nhưng tất yếu thắng lợi của cả dân tộc

mà nó còn là hiện thực đời sống ở mỗi cá nhân, mỗi số phận Con người cũng được nhìn nhận đa chiều đa diện hơn Bên cạnh âm hưởng ngợi ca thì âm hưởng phê phán những thói hư tật xấu, những khuyết tật của đời sống xã hội

cũng trở nên đậm đặc Có thể nói, sau “Lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ

minh họa”, nền văn học nước ta đã có sự trưởng thành vượt bậc cả về số lượng

và chất lượng sáng tác Văn học giai đoạn này thực sự đã gặt hái được nhiều thành công trong việc phơi bày những góc khuất của hiện thực, nhận chân lại

các giá trị lịch sử, “nói lên sự thật trần trụi, đưa ra khỏi bóng tối, phơi bày dưới

mắt mọi người tất cả các mặt tiêu cực của xã hội, của đời sống đất nước sau chiến tranh, các mặt trước đây vẫn bị dồn nén lại, che dấu cẩn thận” [49] Mỗi

nhà văn bằng những trải nghiệm của mình đang dần xác lập một hệ tiêu chí mới cho văn học gắn bó với cuộc sống, với con người Chính nhu cầu cách tân, nhu cầu tái tạo lại chính mình là khát khao thường trực của các nhà văn Việt Nam thời hiện đại Hơn lúc nào hết họ ý thức được nhiệm vụ cao cả của mình, tự do sáng tạo theo quan điểm chính trị của riêng mình, với lập trường của nhân dân và dân tộc, khai thác cuộc sống và con người trên nhiều bình diện Vì thế mà con người hiện lên trong văn học đương đại rất phức tạp, toàn diện, đa chiều Nó không còn là những nhân vật lí tưởng, nguyên phiến, đơn trị, mà nó xuất hiện với tất cả những thói tật, cả rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ…

Có thể nói, văn học thời kì đổi mới đã có những khám phá tìm tòi mới khi

đi vào phản ánh những ngổn ngang, bề bộn của cuộc sống con người thời hiện đại Đó là sự chuyển đổi không chỉ về số lượng tác giả, chất lượng tác phẩm mà còn là sự chuyển đổi về tư duy nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo Đánh giá về văn học đương đại, một số độc giả cho rằng văn học hiện nay có cái nhìn bi quan về con người và cuộc sống bởi những mặt trái của xã hội và con người được thể hiện một cách lộ liễu trên trang giấy chứ không được chải chuốt bóng bẩy, lí tưởng hóa như trước Nhưng trên thực tế, thể hiện những mặt trái của xã hội và con người không phải là cái nhìn bi quan mà đó là tiếng nói thẳng thắn, đầy lạc quan, hi vọng vào thiên lương, vào những mầm mống tốt đẹp ở đời Đấy mới là điều cao cả mà văn học hướng tới Ý thức được điều này, các nhà văn hôm nay luôn tự hoàn thiện ngòi bút của mình, nỗ lực cách tân trên mọi phương diện từ nội dung đến hình thức nghệ thuật để tạo nên những thành tựu

mới đặc biệt ở thể loại văn xuôi tự sự trong đó có truyện ngắn

1.1.3 Một số thành tựu của truyện ngắn Việt Nam đương đại

Nằm trong mạch vận động chung của văn xuôi Việt Nam sau 1986, thể loại truyện ngắn với ưu thế đặc biệt đã đạt được những thành tựu đáng kể và ngày càng khẳng định vai trò, vị trí của mình trên văn đàn

Đánh giá về thành tựu của truyện ngắn Việt Nam đương đại trước hết cần phải kể đến sự phát triển vượt bậc về số lượng tác phẩm và đội ngũ sáng tác Qua một vài con số thống kê, ta có thể thấy được tốc độ phát triển của truyện

ngắn “Chỉ có ba cuộc thi truyện ngắn trên báo Văn nghệ, Hội nhà văn thành

phố Hồ Chí Minh và tạp chí Văn nghệ quân đội đã tổ chức có gần 700 truyện ngắn dự thi Nếu tính cả truyện ngắn đăng trên báo, tạp chí trong năm con số

sẽ lên hàng vạn” ; “Cuộc thi truyện ngắn 2001 – 2002 do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức có gần 2000 tác phẩm dự thi bằng số lượng truyện ngắn bốn năm 1978 – 1979, 1983 – 1984” [17] Những thống kê đó cho thấy tiềm lực rất

lớn của thể loại truyện ngắn Có thể nói, chưa bao giờ trong lịch sử văn học dân

tộc lại chứng kiến sự bùng nổ về số lượng tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn như ở giai đoạn văn học sau đổi mới Từ Nguyễn Minh Châu với một loạt các

tác phẩm như Cỏ lau, Phiên chợ Giát, Khách ở quê ra, Chiếc thuyền ngoài xa,

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bức tranh, Bến quê… đến Nguyễn

Quang Lập với Tiếng gọi phía mặt trời lặn, Nguyễn Huy Thiệp với Tướng về

hưu, Nguyễn Quang Thiều với Hai người đàn bà xóm trại, Tạ Duy Anh với Bước qua lời nguyền, Võ Thị Hảo với Biển cứu rỗi, Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên, Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Phan Thị Vàng Anh với Khi người ta trẻ, Phan Hải Triều với Một tối ở quán bar… thực sự đã mang đến

cho thể loại này một nguồn sinh lực tràn trề nhựa sống

Về đội ngũ sáng tác thể loại truyện ngắn cũng khá đông đảo Đó là cuộc chạy tiếp sức giữa ba thế hệ nhà văn, từ những cây bút đi tiên phong mở đường khai phá cho sự nghiệp đổi mới của văn học như: Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp… cho đến những nhà văn thuộc thế hệ sau đổi mới như: Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu… và thế hệ nhà văn thứ ba còn rất trẻ, được sinh ra từ những năm 70, 80 của thế kỉ trước đang

nỗ lực sáng tạo những giá trị mới cho văn học Nhiều phong cách truyện ngắn tài hoa xuất hiện với cá tính, sự sáng tạo khác nhau đã đem đến cho giai đoạn văn học này một diện mạo hết sức phong phú, mới mẻ và khác biệt

Cùng với sự gia tăng nhiều tên tuổi mới và số lượng tác phẩm, truyện ngắn thời kì này đã mở ra nhiều hướng tìm tòi tiếp cận hiện thực đời sống Bên cạnh việc tiếp tục đề cao những cái mới, tiến bộ, cái tốt, cái thiện, các nhà văn còn đào sâu khai thác những mặt trái của xã hội Hiện thực cuộc sống hiện lên muôn màu muôn vẻ Từ những mất mát của người lính trong chiến tranh đến những hận thù của dòng họ, gia tộc, sự khắc nghiệt của cái đói khát, nghèo khổ,

cô đơn, niềm hân hoan hạnh phúc, xót xa cay đắng, những vấn đề thuộc về tâm linh, tiềm thức và vô thức Bao nhiêu phức tạp của đời thường đều được

truyện ngắn phản ánh một cách chân thực Truyện ngắn giờ đây không còn là

“mũi khoan thăm dò nhỏ và nhẹ” (Nguyên Ngọc) mà đã mang sức nặng của sự

khái quát Ta có thể bắt gặp trong truyện ngắn hôm nay cái trật hẹp của cõi nhân gian rộng lớn và cái mênh mông thẳm sâu của cõi lòng nhỏ bé qua số phận của mỗi cá nhân Các nhà văn dường như đều cảm nhận được sự đổ vỡ của những trật tự đời sống, sự đảo lộn của các thang bảng giá trị, sự mất niềm tin, bơ vơ, lạc loài, vong thân, tâm trạng hồ nghi tồn tại và tình trạng bất an của con người Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đó là những câu chuyện về

sự vô nghĩa của cuộc đời, sự bê tha, nhếch nhác của con người, sự bơ vơ, lạc loài của cái đẹp; Nguyễn Bình Phương lại bị ám ảnh bởi sự khủng hoảng niềm tin, sự băng hoại đạo đức và sự đổ vỡ của những trật tự đời sống xã hội và gia đình; sáng tác của Tạ Duy Anh là nỗi khắc khoải đi tìm bản ngã, tìm một giá trị thực sự nhân bản trên cái hiện thực đổ nát, điêu tàn, là sự loay hoay lí giải những nỗi đọa đày con người từ tiền kiếp…

Đáng kể nhất là sự đổi mới trên phương diện hình thức nghệ thuật Đó là những đột phá về mặt thể loại làm nên thành công ở nhiều cây bút Để truyền tải được hiện thực bộn bề, ngổn ngang và đầy biến động của xã hội hiện đại, các nhà văn đã không ngừng nỗ lực tìm tòi đổi mới cách viết Các kĩ thuật viết truyện ngắn được chú trọng, cách tân như: dòng ý thức, sự thay đổi ngôi kể, điểm nhìn trần thuật, tính chất đa thanh của ngôn ngữ, tính cởi mở của cấu trúc tác phẩm, câu văn linh hoạt, đa dạng… Những chất liệu đời sống vào văn chương cũng nhiều hơn, mang theo cả cái ngổn ngang của hiện thực, cái oi nồng bụi bặm của phố phường Ở nhiều tác phẩm giọng giễu nhại trở thành giọng chủ đạo Hiện thực đời sống được nhìn qua lăng kính phóng đại, trào lộng Nhà văn suy tư về những nghịch lí của đời người, những con người đời thường, cười cợt, mỉa mai, châm biếm mà cũng đầy xót xa

Có thể nói, truyện ngắn Việt Nam sau 1986 đã thực sự khẳng định được vị thế trong các thể loại khi đáp ứng được nhu cầu của độc giả, tỏ ra là thể loại có

nhiều ưu thế trong chiếm lĩnh và phản ánh cuộc sống Sự đổi mới trong tư duy sáng tạo và hình thức nghệ thuật đã đem lại cho truyện ngắn những mùa gặt bội thu cả về số lượng và chất lượng tác phẩm Với những đóng góp vào thành tựu chung của nền văn xuôi đương đại, truyện ngắn đã khẳng định được vị trí và có tầm ảnh hưởng nhất đối với đời sống văn học thời kì đổi mới

1.2 Hành trình truyện ngắn Tạ Duy Anh

1.2.1 Tạ Duy Anh – cuộc đời, sự nghiệp văn chương

Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh ngày 9/9/1959 tại làng Đồng Trưa, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) Ngoài bút danh Tạ Duy Anh, ông còn nhiều bút danh khác: Lão Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tâm Ông tốt ngiệp khóa IV trường viết văn Nguyễn Du và được giữ lại trường giảng dạy bộ môn Sáng tác đến năm 2000 Ông từng làm cán bộ giám sát chất lượng bê tông tại nhà máy thủy điện Hòa Bình, làm trung

sĩ bộ binh ở Lào Cai và hiện đang là biên tập viên văn học Nhà xuất bản Hội nhà văn

Xuất hiện trên văn đàn từ thập niên 80 của thế kỉ XX, sự nghiệp văn chương của Tạ Duy Anh chưa thực sự dài so với các nhà văn cùng thời Tuy nhiên trải qua hơn ba mươi năm cầm bút, ông đã cho ra đời sáu tiểu thuyết, hàng chục tập truyện ngắn, tản văn và truyện thiếu nhi Trong đó có không ít các tác phẩm làm độc giả phải giật mình, gây “sốt” trong dư luận Điều đó chứng tỏ sức lao động bền bỉ của một cây bút giàu nhiệt huyết và đam mê

Vốn là một cậu bé “cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí”, sinh ra ở một

“làng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận”, Tạ Duy Anh không được

chuẩn bị những điều kiện thuận lợi để trở thành nhà văn Ông đã từng tâm sự:

“Tôi không được chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn Trừ cụ nội bốn đời của tôi có ít chữ nghĩa nhưng lánh tục, còn lại tôi không được thừa hưởng truyền thống văn chương như mọi người thường hỏi tôi về điều đó Thậm chí tôi còn được thừa hưởng cái không ai muốn ấy là sự thất học” [12, tr.171]

Những dòng tâm sự có phần xót xa ấy rõ ràng một nỗi ám ảnh lớn đối với nhà văn Không có may mắn thừa hưởng truyền thống văn chương từ gia đình nhưng dường như từ nhỏ Tạ Duy Anh đã có duyên với văn học Trong một lần

trả lời phỏng vấn, ông nói đùa: “Ngẫm lại thấy có duyên với nhà văn từ bé, từ

nhỏ tôi đã nhớ rất dai, đã thích phụ nữ, đã yêu rồi” [65] Trong cuốn Tạ Duy Anh, Nhân vật – tác phẩm chọn lọc, ông cũng chia sẻ: “Bi kịch lớn nhất đời tôi

là sự chối bỏ, từ trong ý thức sâu thẳm vùng đất mình sinh ra và lớn lên Tôi chạy trốn nó như chạy trốn cái chết thường khiến tôi cô đơn ngay từ buổi chưa

đi học”[12] Như vậy, có thể thấy nỗi ám ảnh suốt tuổi thơ của Tạ Duy Anh là

sự cô đơn, cô độc Trong tâm trạng đó, ông đã tìm đến với những cuộc đối

thoại tưởng tưởng với một cô bạn gái để hờn dỗi, sẻ chia: “Đó là cuộc đối thoại

được nối với nhau bằng những sợi tơ ngũ sắc, toàn những lời có cánh, thấm đẫm niềm say mê và tinh thần xả thân Đó là sự hiến mình của tôi cho cái mà sau này, tôi ý thức rất rõ ràng nó là văn chương nghệ thuật Giống như dâng tặng tình yêu, tôi không hề băn khoăn, không hề để lại mảy may cho riêng mình như một sự phòng xa nào đó Tôi kí thác một lần trọn vẹn và chung thân cho niềm đam mê cái đẹp” [12, tr.5] Có lẽ ít ai ngờ rằng, chính những cuộc đối

thoại vô thức đó đã mở ra cánh cửa để Tạ Duy Anh đến với văn chương nghệ thuật và trở thành một nhà văn tên tuổi

Bước vào làng văn, Tạ Duy Anh luôn có ý thức tự giác về trách nhiệm và

sứ mệnh của người cầm bút Trong các cuộc trả lời phỏng vấn, ông đã khẳng

định sự nghiêm túc, tỉnh táo và trách nhiệm của mình với nghề: “Khi viết, dù là

bài báo, tôi cũng chú ý từng chữ một Bất cứ sự buông thả nào đều phải trả giá” [14] Ông luôn tâm niệm: “Tôi đứng ở giữa thời cuộc này để làm được điều gì đó cho những người xung quanh” [65] Với Tạ Duy Anh, văn chương

không phải là một thứ danh vọng mà nó thực sự là lương tâm và trách nhiệm

của người cầm bút Ông viết “để cho cái ác không biến mất thì cũng vì những

trang viết của tôi mà mỗi ngày ít đi một chút, một chút như những hạt bụi”

[35] Chính vì vậy, trong suốt hơn ba mươi năm cầm bút, Tạ Duy Anh không lúc nào thôi trăn trở về sự “thay đổi” Bắt đầu từ thay đổi nghề, thay đổi cách

sống, đến thay đổi cách nghĩ, thay đổi lối viết, văn phong… Tạ Duy Anh đã thực hiện một cuộc thay đổi về mặt bút pháp và tư tưởng Hành trình nghệ thuật

của ông là các chặng đường sáng tạo: “Với tôi, mỗi cuốn sách chưa viết đều là

một chặng đường mới và khi viết xong rồi thì chặng đường đó đã ở lại phía sau” [46] Và cứ sau mỗi tác phẩm trình làng, nhà văn lại nhân thêm “hi vọng mình làm thay đổi được điều gì đó theo chiều hướng tốt lên” [69] Có lẽ chính

vì vậy mà ông luôn có đủ sự bình tĩnh trước những sóng gió của dư luận Vượt lên tất cả những luồng ý kiến khen chê, những sự bài xích, thậm chí bị cấm xuất bản, Tạ Duy Anh vẫn lặng lẽ sáng tác, cần mẫn trên cánh đồng chữ nghĩa

để cho ra đời những tác phẩm thực sự có giá trị

Là người khơi mở “dòng văn học bước qua lời nguyền”, Tạ Duy Anh đã

gắt hái được thành công trên nhiều thể loại Bên cạnh truyện ngắn thì tiểu thuyết là sự khẳng định chắc chắc tên tuổi của Tạ Duy Anh trên văn đàn Năm

1992, tiểu thuyết Lão Khổ ra đời được giới nghiên cứu phê bình đánh giá là

một bước tiến dài của Tạ Duy Anh trên hành trình sáng tạo nghệ thuật Hoàng

Ngọc Hiến trong một bài bình luận đăng trên Tạp chí văn học số 4/1992 đã khẳng định: “Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền để đi đến Lão Khổ Đây là một

cuốn tiểu thuyết rất quan trọng … thêm một giả thuyết văn học về bản chất và thân phận người nông dân”

Không tự thỏa mãn với chính mình, đầu năm 2002 Tạ Duy Anh lại làm

cho dư luận bùng lên ồn ào xoay quanh tiểu thuyết Đi tìm nhân vật Tác phẩm

đã cho ta thấy “một Tạ Duy Anh khác nhiều so với Tạ Duy Anh của “Bước qua

lời nguyền” hay “Lão Khổ” Nhà văn đã đạt đến lối viết đa âm hiện đại, từ cách

đặt vấn đề đầu tiên đến cấu trúc tiểu thuyết, phong cách ngôn ngữ… đều khá lạ lẫm với những gì chúng ta được biết về dòng tiểu thuyết non trẻ Việt Nam Tuy nhiên cuốn sách sau khi ra đời đã bị thu hồi bởi những hàm ngôn ẩn dụ, những

truyện cổ tích dùng làm vĩ thanh không thuyết phục được nhãn quan tuyên huấn mặc dù được giới nghiên cứu phê bình đánh giá cao Song cũng chính điều đó lại kích thích sự tò mò của độc giả, càng bị cấm nó lại càng được tìm đọc nhiều hơn

Cuối năm 2004, nhà văn tiếp tục xuất bản cuốn tiểu thuyết Thiên thần sám

hối ghi nhận những nỗ lực không mệt mỏi của tác giả trong việc tìm kiếm

những giá trị mới cho văn học Tác phẩm là sự thể nghiệm lối viết hoàn toàn mới từ việc sáng tạo nhân vật người kể truyện (bào thai) đến lối dẫn truyện, cách thức kết cấu… đều thể hiện rõ tinh thần cách tân ở tiểu thuyết hiện đại Những yếu tố phi lí, hoài nghi, tra vấn là nét riêng của tác phẩm, để lại nhiều

ám ảnh trong lòng người đọc

Tác phẩm gần đây nhất Giã biệt bóng tối (2008) cũng là một hiện tượng

văn học gây nhiều tranh cãi Tuy nhiên, hầu hết các nhà nghiên cứu đều khẳng định tác phẩm đã đạt đến độ chín ở sự “làm mới” trên nhiều phương diện như: quan niệm nghệ thuật về con người, nghệ thuật xây dựng nhân vật, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu…

Có thể nói, với những nỗ lực của Tạ Duy Anh ở nhiều thể loại, văn nghiệp của ông thực sự góp phần không nhỏ làm phong phú nền văn học Việt Nam sau đổi mới

1.2.2 Tạ Duy Anh với thể loại truyện ngắn

Không chỉ thành công ở thể loại tiểu thuyết mà Tạ Duy Anh còn khẳng định mình ở thể loại truyện ngắn Người đọc biết đến bút danh Tạ Duy Anh

cũng chính từ thể loại này

Năm 1980, Tạ Duy Anh bắt đầu hành trình sáng tạo nghệ thuật với truyện

ngắn đầu tay “Để hiểu một con người” in trên báo Lao động Tuy nhiên tác

phẩm này chưa để lại ấn tượng với độc giả Không nản lòng, ông tiếp tục viết

truyện Viết ở công trường và Nắng sông Đà nhưng cũng không gây được sự

chú ý Sự kiện đánh dấu bước ngoặt khiến ông trở thành nhà văn chuyên nghiệp

là việc ông trở thành học viên khóa IV trường Viết văn Nguyễn Du Chính ở nơi đây, những bài học lí luận về sáng tác được thu nhận đã giúp ông có định hướng sáng tác mới Ông bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về quê hương mình, về

những kí ức ở làng Đồng Ông nghiệm ra rằng: “Chính là làng tôi, làng Đồng

Trưa của tôi, đây là đất nước thu nhỏ, vũ trụ thu nhỏ, làng ấy, đất nước ấy, vũ trụ ấy, là nơi tôi sinh ra, tôi khám phá, tôi viết, đủ cho tôi viết đến hết đời”

[65] Quá trình bừng ngộ đó đã giúp ông bắt tay sáng tác truyện ngắn Lũ vịt trời

và Bước qua lời nguyền gây được tiếng vang lớn Tác phẩm đã đoạt giải trong

cuộc thi viết về nông thôn do tuần báo Văn nghệ, báo Nông nghiệp Việt Nam

và Đài tiếng nói Việt Nam phối hợp tổ chức năm 1989 Riêng truyện ngắn Bước

qua lời nguyền còn đánh dấu tên tuổi của Tạ Duy Anh trên văn đàn Tác phẩm

đã được Hoàng Ngọc Hiến dùng làm tên gọi cho một dòng văn học mới – dòng

văn học “bước qua lời nguyền” Nó đánh dấu một bước ngoặt trong hành trình

sáng tác của Tạ Duy Anh Khi nhận xét về đặc điểm truyện ngắn thời kì đổi

mới, nhà văn Nguyên Ngọc có viết: “Đặc điểm nổi bật lần này là cầm cái

truyện ngắn trong tay có thể cảm thấy cái dung lượng của nó nặng trĩu, có những truyện ngắn chỉ mươi trang thôi, mà sức nặng có vẻ còn hơn cả một cuốn tiểu thuyết trường thiên” Và nhà văn đã lấy tác phẩm Bước qua lời nguyền để làm minh chứng cho luận điểm của mình: “Bước qua lời nguyền của

Tạ Duy Anh gói gọn trong mươi trang cả một cuộc đời, một kiếp người, mấy kiếp người, vừa là tác giả, vừa là nạn nhân của những bi kịch xã hội đằng đẵng một thời” [48] Nhận định này cho thấy được sức khái quát cao độ cũng như

những giá trị của truyện ngắn Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền đã đánh dấu

sự khởi đầu tốt đẹp của nhà văn nói riêng và cũng là thành công của nền văn

học mới nói chung

Sau thành công của Bước qua lời nguyền, một số người đã tưởng Tạ Duy Anh sẽ “ngủ quên trên vinh quang”, sẽ cũng trở thành “nhà văn một tác phẩm”

như nhiều cây bút trẻ triển vọng khác Nhưng vốn mang trong mình khát vọng

thay đổi, khát vọng sáng tạo mãnh liệt, Lão Tạ đã “bước qua lời nguyền” của

chính mình để tiếp tục cống hiến cho độc giả nhiều tập truyện ngắn với nội dung phong phú và những cách tân nghệ thuật độc đáo, mới lạ Có thể kể đến

như: Gã và nàng (2000), Những truyện không phải trong mơ (2002), Truyện

ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh (2003), Ba đào kí (2004), Bố cục hoàn hảo (2004), Người khác (2007), Lãng du (2011)…

Với khát vọng “phá bỏ thị hiếu thông thường của người đọc” và tinh thần sẵn sàng “chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa để tạo ra một cảm nhận

khác, một tư duy khác” [15], con đường nghệ thuật của Tạ Duy Anh chắc hẳn

sẽ còn đi xa hơn nữa

1.3 Vị trí của truyện ngắn Tạ Duy Anh trong truyện ngắn Việt Nam đương đại

Trong văn chương nghệ thuật, nhà văn cần phải tự khẳng định sự tồn tại của mình bằng một lối viết riêng, một sự sáng tạo riêng Nhà văn Nam Cao trong một truyện ngắn của mình đã đề xuất quan điểm về sự khổ công sáng tạo

của người nghệ sĩ: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm

theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” (Đời thừa)

Tạ Duy Anh xuất hiện trên văn đàn khi những đột phá về nhận thức xã hội, quan niệm văn chương, sự đổi mới lối viết, các thể nghiệm hình thức trần thuật không còn quá lạ lẫm Đó dường như là một thuận lợi nhưng cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với nhà văn Trong bối cảnh chung của công cuộc đổi mới, Tạ Duy Anh không được phép lặp lại lối mòn của người đi trước

và càng không được lặp lại chính mình Chính trong hoàn cảnh khó khăn đó, bản lĩnh và tài năng của ông càng được bộc lộ rõ nét hơn Ông liên tiếp cho ra đời những tác phẩm gây chấn động dư luận, tạo nên nhiều tranh cãi khen – chê

Và thực sự khi nói đến văn chương sau đổi mới, người ta không thể không nhắc

đến Tạ Duy Anh như một hiện tượng văn học đã có những thể nghiệm tìm tòi, làm đảo lộn các kinh nghiệm cũ, thay đổi lối nhìn đơn giản xuôi chiều quen thuộc và làm thức dậy nhu cầu nhận thức, tự nhận thức những vấn đề của hiện tại và quá khứ

Cho đến nay, Tạ Duy Anh đã thực hiện cuộc hành trình nghệ thuật dài hơn

ba mươi năm Tương ứng với khoảng thời gian đó là hành trình đầy biến động trong tâm hồn người Việt Cùng với các nhà văn Việt Nam đương đại, Tạ Duy Anh đã cố gắng phản ánh vào trong các sáng tác của mình đời sống đương đại với nhiều bi kịch nhức nhối mà nhiều người gọi đó là cuộc khủng hoảng tinh

thần của con người hiện đại Con người hôm nay đang bị “sốc”, đang cần tìm

lối thoát trước cuộc đời vốn dĩ đa đoan, đa sự Cái cô đơn, tuyệt vọng và cả sự rách nát trong tâm hồn con người là hiện thực có thật trong đời sống tinh thần con người Do đó, việc từ bỏ lối nhìn đơn giản, dễ dãi, xuôi chiều về hiện thực

và con người đã trở thành một hướng tiếp cận mới mà văn học hướng tới Trong các sáng tác của mình, Tạ Duy Anh đã ngày càng đi sâu tìm hiểu những góc khuất của hiện thực, đào sâu vào những vực thẳm tội lỗi, tìm hiểu những biến thể của tội ác, lí giải cái ác để người ta ghê sợ Hiện thực cuộc sống và con người được phản ánh trong những sáng tác của ông luôn đem đến cho người đọc những cảm giác phức tạp: vừa đau đớn, xót xa, vừa nghẹn ngào, thương cảm… Những cảm giác đó chứng tỏ các tác phẩm của Tạ Duy Anh đã áp rất sát

đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” của cuộc đời và nêu ra được những

vấn đề nhức nhối với con người thông qua những số phận có tính bi kịch

Hơn ba mươi năm cầm bút, với hàng chục tập truyện ngắn đã xuất bản, Tạ Duy Anh đã kịp chứng tỏ là một cây bút đầy bản lĩnh, nhiều tâm huyết với

nghề và có khả năng nắm bắt đời sống một cách tinh tế Lũ vịt trời và Bước qua

lời nguyền là những truyện ngắn tiêu biểu về đời sống làng quê Việt Nam với

những thăng trầm của nó Qua tác phẩm, Tạ Duy Anh đã cung cấp một cái nhìn mới về đề tài nông thôn Việt Nam những năm sau cải cách ruộng đất Không

còn nhìn về nông thôn với những cảnh điền viên trống rong cờ mở, nông thôn hiện lên trong các sáng tác của Tạ Duy Anh với đầy những khổ đau, tăm tối, thù hận Ở đó không thiếu những điều xấu xa, tồi tệ, vừa khóc vừa cười, vừa đau lòng, vừa đáng thương… Viết về đề tài nông thôn, nhà văn tập trung xoáy sâu tìm hiểu những hạn chế, sai lầm của lịch sử, của thời đại để phơi bày trên trang giấy những thực trạng đau lòng khiến người ta bừng tỉnh Dưới ngòi bút của ông cuộc sống của những người nông dân trong thời đại làm chủ rồi mà vẫn còn chịu biết bao khổ cực, ngang trái Họ không thoát khỏi những ràng buộc, o ép từ chính những người của làng mình, những cán bộ nhân danh Đảng

và công lí, rồi những thiết chế cũ, những định kiến cổ hủ lạc hậu của một thời vẫn xiết chặt họ trong vòng vây của sự u mê, ngu muội Chỉ qua một vài lát cắt

về số phận của những người nông dân, Tạ Duy Anh đã làm tái hiện lại một không khí tù túng, ngột ngạt của những năm tháng làng quê luôn sôi sục, nhức nhối bởi các vụ quy kết, các cuộc đấu tố triền miên, thói quan liêu, hống hách,

ở đó trắng đen lẫn lộn, công lý tồn tại trong tay những kẻ chuyên quyền, xuyên

tạc… Cùng với Thời xa vắng, Mảnh đất lắm người nhiều ma, Bến không

chồng… các tác phẩm của Tạ Duy Anh đã góp phần hoàn thiện thêm bức tranh

hiện thực về làng quê Việt Nam những năm sau cải cách ruộng đất

Bên cạnh những nỗ lực đổi mới trong cách nhìn về hiện thực và con người, Tạ Duy Anh cũng đã khẳng định được mình trong những thể nghiệm táo

bạo về hình thức nghệ thuật Ông luôn quan niệm: “Sáng tác đồng nghĩa với

việc tìm tòi kĩ thuật viết… Kĩ thuật viết xét cho đến cùng là sự nỗ lực tạo ra hình thức và hiệu quả cao nhất cho tác phẩm” Từ Bước qua lời nguyền đến Lão Khổ, rồi từ Lão Khổ đến Đi Tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối… là những cố gắng liên tục của Tạ Duy Anh để ngày càng làm mới

mình ráo riết hơn Sử dụng cấu trúc phân mảnh, lắp ghép, hiện tượng phân rã cốt truyện, kết cấu theo dòng ý thức, ngôn ngữ dung tục, đời thường… đều là những đóng góp của Tạ Duy Anh cho phong trào văn học thời kì đổi mới

Trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình, Tạ Duy Anh vẫn tự nhận

mình đứng ở một vị trí khiêm nhường: “Tôi chỉ nói những điều chẳng có gì

mới”, nhưng thực chất đó là cả một hành trình lao động nghệ thuật nghiêm túc

để kiếm tìm được chỗ đứng trong lòng công chúng độc giả

Từ những đóng góp của Tạ Duy Anh trong nền văn học đương đại, có thể khẳng định rằng ông là tác giả tạo nên được nét phong cách riêng trong sáng tạo nghệ thuật và luôn làm mới thế giới nghệ thuật của mình Trong hành trình truyện ngắn đương đại Việt Nam, Tạ Duy Anh là một hiện tượng văn học, một dòng riêng giữa muôn dòng chung đang đổ về biển khơi của văn chương nghệ thuật

Chương 2

TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI ĐẾN THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tạ Duy Anh

2.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

M.Gorki từng nói: “Văn học là nhân học” Trong nghệ thuật nói chung và

văn học nói riêng, con người là trung tâm của sự phản ánh và thể hiện Mỗi nhà văn khi sáng tạo ra hình tượng nghệ thuật đều nhằm mục đích thể hiện quan niệm của mình về cuộc sống và con người Chính vì vậy khi đánh giá thành tựu của một nền văn học hay một xu hướng, một tác giả, một giai đoạn văn học, chúng ta không thể không quan tâm đến quan niệm nghệ thuật về con người của nền văn học ấy

Theo Trần Đình Sử: “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt

nghĩa, sự cảm thấy con người đã hóa thân thành các phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng văn học” [56, tr 43] Ông cũng xác định thêm rằng, không phải bất cứ cách cắt

nghĩa, lí giải nào về con người cũng là quan niệm nghệ thuật về con người, mà chỉ là những cắt nghĩa có tính phổ quát tột cùng, mang ý vị triết học, thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con người

Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Quan niệm nghệ

thuật là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ

sở của tư duy nghệ thuật” [29, tr 275]

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc cảm nhận thẩm mĩ về con người, nằm trong cách miêu tả, thể hiện của tác giả qua tác phẩm Nói cách khác, quan niệm nghệ thuật về con người là cách cắt nghĩa,

cách đánh giá, lí giải của nhà văn về tính cách, số phận, tương lai của con người thông qua hình thức nghệ thuật mà nhà văn sáng tạo ra trong tác phẩm Hiểu được quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn, chúng ta sẽ có cơ

sở để đi sâu vào thế giới nghệ thuật, tiếp tục cắt nghĩa các lớp hình tượng ẩn tàng trong mỗi tác phẩm văn chương

2.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học sau

năm 1975

“Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con

người” Nhận xét trên của nhà văn Nguyễn Minh Châu đã nói lên được sứ mệnh

cao cả của văn chương là phản ánh một cách sinh động và trung thực về con người Ngay từ những năm tháng kháng chiến chống Mĩ, Nguyễn Minh Châu đã

ghi vào nhật kí: “Hôm nay chúng ta chiến đấu vì quyền sống của cả dân tộc,

nhưng sẽ đến một ngày chúng ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con người… Chính cuộc đấu tranh ấy mới là lâu dài” Dự cảm sáng suốt đó của ông

đã được minh chứng khi văn học có một sự chuyển mình mạnh mẽ từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hòa bình sau năm 1975 Các nhà văn dành tất cả tâm lực của mình cho một cuộc đổi mới toàn diện văn chương Đổi mới quan niệm

về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài… và đặc biệt nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ và nhân bản sâu sắc

Văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt và khác thường của cuộc chiến tranh vệ quốc Do đó nó luôn bị chi phối và chịu tác động không nhỏ bởi những quy luật bất thường của hiện thực thời chiến Để phục vụ cho những nhiệm vụ cách mạng, văn học tập chung mọi cố gắng vào việc đào tạo những con người mang ý thức, trách nhiệm công dân, con người sẵn sàng chiến đấu, hi sinh cho lợi ích chung của cả dân tộc Chính

vì vậy văn học giai đoạn này thường nhìn con người ở phương diện con người

công dân, con người chính trị “Con người giải quyết mọi bi kịch, mọi vướng

mắc cá nhân là hướng về cách mạng và cộng đồng” Cảm hứng sử thi và

khuynh hướng lãng mạn đã tạo dựng nên những con người đẹp đẽ và hoàn hảo

Nếu diễn đạt theo M.Bakhtin thì“nó là con người đơn trị, dễ hiểu, đẹp đến mức

hoàn hảo, thánh thiện” Trên thực tế, chúng ta không phủ nhận sự trưởng thành

của văn học từ chống Pháp đến chống Mĩ Đó là sự thể hiện con người ngày càng trưởng thành hơn, sâu sắc và đầy đặn hơn Nhưng do chiến tranh kéo dài, nhiều nguyên tắc nhất thời trở thành quy phạm, hạn chế không nhỏ khả năng sáng tạo của văn học, trong đó có quan niệm về con người

Sau 1975, hiện thực cuộc sống có sự thay đổi, con người bắt đầu có ý thức nhìn ngắm lại chính mình Văn học không còn hô hào nói về cái lớn lao mà đào sâu vào cái tôi cá nhân lẩn khuất trong những con người đời thường Nhà văn

có cái nhìn bình tĩnh, nghiêm túc hơn về con người Đó không còn là cái nhìn mang đậm cảm hứng lãng mạn, cảm hứng anh hùng ca mà là cái nhìn hiện thực

và toàn diện Con người được khám phá như một cá thể phức tạp có số phận riêng, tính cách riêng và một thế giới tinh thần phong phú Nếu như trước năm

1975, các nhà văn có thiên hướng minh họa con người theo tiêu chí giai cấp, lựa chọn nhân vật điển hình, chú trọng tính chung sao cho phù hợp với quan điểm về sự vận động tích cực và tất yếu của đời sống thì văn xuôi sau 1975 dần

dần quan tâm đến con người ở tư cách cá nhân như một “nhân vị” độc lập Con

người được xem xét ở mọi phía, nhiều tọa độ với những khía cạnh khác nhau: con người của cõi tâm linh, vô thức; con người dục vọng, bản năng… nhưng mẫu số chung là nhấn mạnh sự không hoàn thiện của con người trong một xã hội đầy bất trắc Trong giai đoạn lịch sử mới, các nhà văn đã phá vỡ cái nhìn đơn tuyến, tĩnh tại để tạo ra một cái nhìn phức tạp hơn, đa chiều hơn và sâu sắc hơn

về con người Các nhà văn thời kì này trình bày con người như nó vốn có, không

lí tưởng hóa, không thần thánh hóa Bản chất của con người luôn có sự song

hành giữa phần “con” và phần “người”, “thiện” và “ác”, “tốt” và “xấu”… Trong con người có cả “thiên thần” và “ác quỷ”, có những cái đáng được ngợi ca, khẳng định nhưng cũng không ít điều phải lên án, phê phán… Có thể nói, “Văn

học sau 1975, ngày càng đi tới một quan niệm trọn vẹn và sâu sắc hơn về con người mà nền tảng triết học và hạt nhân cơ bản của quan niệm ấy là tư tưởng nhân bản, con người vừa là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu, vừa

là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là điểm quy chiếu, là thước đo giá trị của mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện, mọi biến cố lịch sử” [43]

2.1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tạ Duy Anh

Quan niệm nghệ thuật về con người được xem là toàn bộ cái nhìn và sự miêu tả về con người bằng các biện pháp nghệ thuật Nó thể hiện cá tính sáng tạo, thế giới quan và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Trong quan niệm nghệ thuật về con người có cái chung của thời đại, của dân tộc và của cả nền văn hóa, song lại có vai trò năng động sáng tạo của mỗi cá nhân người nghệ sĩ Mỗi nhà văn đều có những quan niệm về con người của riêng mình và luôn cố gắng tìm cách thể hiện quan niệm ấy theo một cách thức riêng

Trong cao trào đổi mới, Tạ Duy Anh xuất hiện với những truyện ngắn đặc

sắc, gây ấn tượng mạnh: Bước qua lời nguyền, Lũ vịt trời, Xưa kia chị đẹp nhất

làng… và sớm được khẳng định là cây bút xuất sắc, người đã khơi mở “dòng văn học bước qua lời nguyền” (Hoàng Ngọc Hiến) với những thông điệp nghệ

thuật sâu sắc về số phận con người

Theo quan niệm của Tạ Duy Anh, bản chất con người luôn có sự tồn tại

song hành giữa thiện và ác, tốt và xấu Ông cho rằng trong con người “có một tí

thánh thần, một tí súc vật, một tí người, một tí quỷ, một tí sâu bọ… mỗi thứ một tí” [3, tr 265] Nhà văn có thể viết về cái thiện hoặc cái ác, nhưng “cho dù viết

về cái gì thì giá trị lớn nhất mỗi nhà văn phải tạo ra là giá trị thẩm mỹ”, phải

hướng tới cái đẹp, cái chân, cái thiện Ông đã từng khẳng định: “Tôi là người

thích đi mấp mé ở phần bờ vực của cái ác và cái thiện với hi vọng có thể soi rọi vào nó ở những phần khuất lấp ít người chạm tới và sau đó nếu có thể là chiếm lĩnh bờ bên kia của cái thiện và cái ác” [15] Có lẽ với quan niệm như vậy nên

khi viết về con người, Tạ Duy Anh chủ yếu đi sâu khai thác và miêu tả những

mảng tối, những phần chưa hoàn thiện trong con người Qua đó cảnh tỉnh con người trước tình trạng tha hóa, vong thân, vong bản Với thái độ tỉnh táo, lạnh lùng, ông sẵn sàng xát muối vào lòng bạn đọc chứ không vuốt ve, ca tụng, ru ngủ họ Giọng văn của ông là giọng gây hấn, nhưng chủ ý của ông không khác

gì là đánh thức cái thiện trong mỗi con người, giúp họ sống thật hơn với lòng mình, với cuộc đời

Viết về những vấn đề bức xúc của đời sống hiện đại, Tạ Duy Anh không giới hạn ở một chủ đề nào nhưng xuyên suốt tác phẩm của ông là nỗi lo âu trường trực trước sự lệch pha giữa văn minh và văn hóa Ông hoang mang vì cái ác, cái xấu luôn tràn ngập trong xã hội từ nông thôn cho đến thành thị Tuy nhiên không giống như những nhà văn khác, Tạ Duy Anh viết nhiều về cái ác

để lay thức cái thiện trong tâm hồn con người Bởi lẽ, ông hiểu rất rõ rằng:

“Bản thân con người không thể loại bỏ hết cái ác ra khỏi đời sống nhưng có

thể và cần phải nhận thức được bản chất của nó… cách của tôi là làm cho mọi người ghê sợ và kinh tởm bạo lực bằng việc phơi bày nó” Chính vì vậy, ngòi

bút Tạ Duy Anh luôn đặt ra cho mình sứ mệnh phải viết “để cho cái ác nếu

không biến mất thì cũng vì những trang viết của tôi mà mỗi ngày ít đi một chút, một chút như những hạt bụi” [35]

Đối với yêu cầu nhận thức, đánh giá lại những vấn đề trong quá khứ, Tạ Duy Anh không nhằm tái hiện lại sự kiện lịch sử mà nhà văn quan tâm sâu sắc đến số phận con người trong cuộc nhào nặn dữ dằn, nghiệt ngã của số phận Thông qua cuộc đời với đủ những cung bậc thăng trầm của mỗi kiếp người, Tạ Duy Anh đã thể hiện một cái nhìn thẳng thắn, không khoan nhượng với tất cả những sai lầm, những mặt trái, tiêu cực Nhà văn luôn đặt nhân vật của mình trong mối quan hệ với lịch sử, thời đại để xem xét, đánh giá Chính nhờ thế, các nhân vật của Tạ Duy Anh khi đã trải qua hết thăng trầm, biến cố của một đời thường có sự bình tâm, chiêm nghiệm, nhìn nhận lại tất cả Do vậy, điều độc

giả nhận được từ tác phẩm của Tạ Duy Anh là những chiêm nghiệm sâu xa, thấm thía, đậm tính nhân văn về cuộc đời và con người

Trên đây là những nét khái quát về một số đặc điểm nổi bật trong quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Tạ Duy Anh Bằng việc quan tâm đến những vấn đề hiện thực gai góc và số phận con người bên miệng vực của cái ác trước bao thăng trầm của lịch sử - xã hội, tác phẩm của Tạ Duy Anh

đã mở ra những chiều sâu mới mẻ về con người và nhân thế Những câu chuyện về con người trong sáng tác của Tạ Duy Anh luôn có phần kì bí, khó hiểu, nhưng điều đó càng tạo ra động lực để thôi thúc những độc giả yêu cái mới, tìm tòi sáng tạo để đi vào chiều sâu suy nghĩ khi đến với tác phẩm của nhà văn họ Tạ này

2.2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

Quan niệm nghệ thuật về con người chi phối mạnh mẽ các yếu tố khác của nội dung và hình thức nghệ thuật trong tác phẩm, đặc biệt là nhân vật Trong truyện ngắn, nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơi thể hiện một cách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả Quan niệm nghệ thuật về con người và sự miêu tả nhân vật luôn gắn liền với nhau, trong đó quan niệm về con người có ý nghĩa chi phối, định hướng cách thức sáng tạo nhân vật

Do sự chi phối của quan niệm về con người trong truyện ngắn Tạ Duy Anh gồm các kiểu nhân vật sau:

2.2.1 Nhân vật giữa “hai lằn ranh Thiện – Ác”

Khám phá con người khi nó mấp mé trên bờ của cái thiện – cái ác là một nguyên tắc quan trọng trong việc xây dựng nhân vật của Tạ Duy Anh Nói đến cái thiện, cái ác là nói đến một khía cạnh trong phẩm chất, nhân cách con

người Văn học thời kì đổi mới không còn là kiểu nhân vật “đơn trị” hoặc chỉ

xấu, hoặc chỉ tốt như văn học giai đoạn trước nữa Con người trong văn học đương đại nói chung và trong sáng tác của Tạ Duy Anh nói riêng là con người

“đa trị” Nó luôn có cả tốt và xấu, thiên thần và ác quỷ, rồng phượng và rắn rết

Sự đối đầu của những nét tính cách đối lập ấy tạo nên những tầng vỉa sâu thẳm

và phức hợp bên trong con người Con người trong ranh giới mong manh ấy luôn phải lựa chọn, đấu tranh để chiến thắng chính mình, để không trượt dốc xuống bờ vực của cái ác

Bước vào thế giới nhân vật trong các sáng tác của Tạ Duy Anh, chúng ta

có thể nhận thấy, “nhân vật của ông không có sự trung gian, nhờ nhờ, xam xám

về ngoại hình”, “nhưng về bản chất thì con người luôn ở giữa hai lằn ranh Thiện – Ác” [35] Con người luôn bị đặt trong trạng thái phải lựa chọn, phải

đấu tranh với xã hội, với môi trường, với kẻ thù, với người thân và với chính bản thân mình để giữ vững phần Người cao quý Đó chính là tư tưởng nổi bật trong hầu hết các sáng tác của Tạ Duy Anh Các nhân vật của ông sau khi thực hiện những hành động ác đều có những phút giây ăn năn, dày vò, tự vấn lương tâm và có những hành động sám hối, phục thiện

Lão Quán trong Gã thọt là một điển hình cho kiểu nhân vật như vậy Lão

vốn là kẻ đàn ông quen thói hành hạ, đánh đập vợ “Gã tìm ra cái thú hoang dã

hành hạ vợ bất cứ lúc nào” Và trong một lần vô tình, gã đã gây nên tội ác với

chính đứa con trai độc nhất của mình: “gã dang tay tát một cái như trời giáng

vào mặt thằng bé Thằng bé tắt lặng đi như bị cắt cổ, đầu nghẹo sang một bên rồi ngã vật xuống” [2, tr.161] Sau lần ấy, lão trở về sống âm thầm bên cạnh

đứa con trai tật nguyền Hàng ngày lão lao động cật lực để duy trì cuộc sống tối

đơn giản cho hai cha con “Đúng bảy giờ, lão rón rén vén màn lay gọi con dậy

Giây phút lặng thầm nhìn vào khuôn mặt con là giây phút lão Quán kinh sợ nhất” [2, tr.147] Bởi đó là lúc lão phải đối mặt với chính tội ác mà mình đã

gây ra Gương mặt của con đồng hành với sự nhắc nhở lão về một tội ác trong

quá khứ bao giờ cũng làm “tim lão buốt nhói” Lão sống trong sự ân hận, dày

vò và chính vì thế lão càng muốn dành cho con sự chăm sóc nhiều hơn nữa

“Lão muốn gấp gáp bù đắp cho con, mong được sống những giờ phút thanh

thản, lão không tiếc con thứ gì kể cả những vòi vĩnh tai quái” [2, tr.166] Thế

nhưng mọi mong mỏi chuộc lại lỗi lầm với con đều không thể thực hiện được

sau cái chết đột ngột của Quân – con trai lão “Lão đổ sụp xuống, tiều tụy như

một ông già tám mươi” Lão đã âm thầm đưa đến một quyết định: đào huyệt

bên cạnh mộ con và tự chôn sống chính mình, tự chấp nhận một hình phạt là

tìm đến cái chết để chuộc tội với con Cái chết của lão thật thê thảm: “đất lấp

vừa đến ngực, hai tay dang như hình cây thánh giá” [2, tr.167] Cái chết đó

phần nào thể hiện được ước nguyện xưng tội, muốn được gột sạch tội ác mà lão

đã gây ra Hành động của lão Quán là hành động ăn năn, hối cải, thể hiện khát vọng hướng thiện, mong được mọi người tha thứ

Cũng như lão Quán, đô Binh trong Người thắng trận cũng lựa chọn cái

chết để chuộc lại lỗi lầm mà mình đã gây ra Vốn là một đô vật cừ khôi được nàng Đoan Trang để ý, ngầm chọn làm ý chung nhân, đô Binh tham gia vào hội vật bốn xứ để đem vòng nguyệt quế vinh quang về cho làng, thay cho lễ ra mắt các cụ Sau khi loại bỏ hết các đô vật lừng danh, đô Binh tham gia vào trận trung kết gặp đô Sơn Tây Nhưng trong trận đấu này, đô Binh đã không gặp may Chàng rơi vào tình thế hiểm nghèo bị đô Sơn Tây bốc lên vai, hoặc phải chấp nhận thua cuộc hoặc phải chấp nhận cái chết Trong tình huống lựa chọn

căng thẳng ấy, đô Binh đã đi đến quyết định: “xẻ một nhát như dao chém khiến

đô Sơn Tây ngã khụy xuống trong giây lát, máu xối từ cơ thể đô Sơn Tây làm bãi vật rực lên một màu đỏ” Để có được nàng Đoan Trang, đô Binh đã bất

chấp tất cả, kể cả việc hạ sát đối thủ để trở thành “người thắng trận” Những tưởng sau chiến thắng ấy, nàng Đoan Trang sẽ là người vui mừng và tự hào nhất Thế nhưng ngay khi kết thúc trận đấu, nàng đã vĩnh viễn ra đi bằng cách tìm đến cái chết Bởi lẽ nàng hiểu rằng khi chiến thắng đi liền với tọi ác thì nó không thể nào mang lại tình yêu và hạnh phúc cho con người Sau khi hiểu được nguyên nhân cái chết của nàng Đoan Trang, đô Binh đã tìm đến đúng nơi mình đã hạ sát đối thủ, dùng tay tự rạch bụng mình cho đến chết với mong

muốn chuộc lại lỗi lầm và nhất là xứng đáng với tình yêu của nàng Đoan Trang Con người giữa hai lằn ranh Thiện – Ác trong truyện ngắn Tạ Duy Anh luôn phải đứng trước những sự lựa chọn khắc nghiệt như vậy, nhưng cuối cùng

họ luôn lựa chọn khổ đau thay vì hạnh phúc để bảo toàn bản chất Thiện lẩn khuất trong mỗi con người

Không quá khắc nghiệt như lão Quán, đô Binh nhưng nhân vật “tôi” trong

Bước qua lời nguyền cũng luôn phải rằn vặt trong trạng thái lựa chọn giữa

Thiện và Ác, giữa tình yêu, hạnh phúc và lòng thù hận của giai cấp, dòng họ

Suốt những năm tháng tuổi thơ, tâm hồn của “tôi” luôn “thấm đẫm những hồi

ức kinh hoàng” về lòng thù hận, về tội ác của lão Hứa Đã không ít lần, “tôi”

tham gia vào những hành động trả thù giai cấp bằng việc “đấu tố” con gái của

kẻ thù Nhưng rồi khi lớn lên, “tôi” dần nhận ra sự vô nghĩa của những mối thù truyền kiếp, cảm nhận rõ hơn những nỗi đau khổ mà thù hận mang lại cho con

người “Tôi” đã dũng cảm “bước qua lời nguyền” để đến với Quý Anh – con

gái lão Hứa Sự lựa chọn của “tôi” đã gặp phải không ít khó khăn, trở ngại Đó

là sự phản đối của người cha, của dòng họ và của cả nhưng người dân làng Đồng luôn u mê, tăm tối vì thù hận Thế nhưng tình yêu và những giá trị tốt đẹp

bên trong con người đã chiến thắng “Tôi và Quý Anh, hai kẻ trong trắng như

nhau, tội lỗi như nhau đã bước qua lời nguyền, đã ân xá cho nhau trong sự chứng kiến của các thiên thần” [4, tr.80] “Tôi” đã dũng cảm vượt qua thù hận

để lựa chọn tình yêu và bảo vệ tình yêu của mình Đó là sự lựa chọn đúng với lương tâm của một con người để giữ được những điều tốt đẹp, để xóa đi cái ác,

sự thù hận để cuộc sống lại nảy mầm yêu thương

Viết về cuộc sống của con người trong xã hội hiện đại, ngòi bút Tạ Duy Anh tỏ ra khá am hiểu trong việc phơi bày những góc khuất, những hạn chế, tiêu cực Con người như một trò chơi trong thế giới của bóng tối Ở đó trắng đen lẫn lộn, thật giả khôn lường và khoảng cách của con người từ cái thiện đến cái ác cũng đang dần rút ngắn lại Trong cái giới hạn mong manh ấy, con người