Mô hình tiểu thuyết lê văn trương và sức hấp dẫn của mô hình này

Bên cạnh đó là những ý kiến ghi nhận sự ảnh hưởng đặc biệt của tiểu thuyết Lê Văn Trương với công chúng đương thời: Tiểu thuyết gia họ Lê là người dám đứng ra mạnh dạn chủ trương một lý

LÊ THỊ NGÂN

MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG

VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2012

LÊ THỊ NGÂN

MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG

VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả đƣợc nêu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2012

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

LÊ THỊ NGÂN

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS Nguyễn Đăng Mạnh - người thầy đáng kính đã tận tình hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này

Tôi xin chân thành cám ơn bà Lê Thị Giáng Vân - con gái út nhà văn

Lê Văn Trương đã cung cấp cho tôi nhiều tư liệu quý báu về cuộc đời, văn nghiệp

và tác phẩm của nhà văn để hoàn thành luận án này

Tôi xin gửi lời cám ơn chân thành tới cơ sở đào tạo Đại học Thái Nguyên, đơn vị đào tạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành khóa học và trình bày luận án này

Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đến các đồng nghiệp của tôi đã chia sẻ nhiều tư liệu và kinh nghiệm quý báu liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân đã động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2012

Tác giả luận án

Lê Thị Ngân

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của luận án 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Xu hướng phê phán 2

2.2 Xu hướng khẳng định 8

2.3 Tiểu kết 19

3 Mục đích, đối tượng và văn bản nghiên cứu 20

3.1 Mục đích, đối tượng nghiên cứu 20

3.2 Văn bản nghiên cứu 21

4 Phương pháp nghiên cứu 21

5 Đóng góp mới của luận án 22

6 Bố cục của luận án 22

PHẦN NỘI DUNG 23

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM MÔ HÌNH VÀ CÔNG CHÚNG CỦA TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG 23

1.1 Khái niệm mô hình 23

1.1.1 Khái niệm mô hình trong khoa học và đời sống 23

1.1.2 Mô hình trong nghệ thuật, văn chương 23

1.2 Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trương 25

1.2.1 Vấn đề công chúng của văn học và sự hình thành lớp công chúng mới nửa đầu thế kỷ XX 25

1.2.2 Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trương 29

1.3 Tiểu kết chương 1 34

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT NGƯỜI HÙNG - ĐẶC ĐIỂM THỨ NHẤT

CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT TIỂU VĂN TRƯƠNG 36

2.1 Tính cách nhân vật người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương 36

2.1.1 Sự đa dạng về nhân vật 36

2.1.2 Sự thống nhất về tính cách 42

2.2 Nhân vật người hùng của Lê Văn Trương với khát vọng vượt thoát thân phận của mình 47

2.2.1 Thành phần xuất thân của nhân vật người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương 47

2.2.2 Sự đổi ngôi - khi nhân vật người hùng của Lê Văn Trương chiến thắng 49

2.3 Một số kiểu nhân vật người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương 55

2.3.1 Người hùng trong trường đời 55

2.3.2 Người hùng trong tình yêu 63

2.4 Tiểu kết chương 2 72

CHƯƠNG 3: CỐT TRUYỆN LY KỲ, NHỮNG CẢNH XỨ LẠ - ĐẶC ĐIỂM THỨ HAI CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG 74

3.1 Sức hấp dẫn của cốt truyện ly kỳ trong tiểu thuyết, truyện kí truyền thống đối với đại chúng 74

3.1.1 Quá trình hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XX 74

3.1.2 Thị hiếu của đại chúng: ưa thích cốt truyện ly kì 76

3.2 Một số loại cốt truyện chủ yếu của tiểu thuyết Lê Văn Trương 79

3.2.1 Cốt truyện phiêu lưu 79

3.2.2 Những truyện tình éo le 84

3.2.3 Những cảnh xứ lạ 90

3.2.3.1 Truyện đường rừng và nét riêng của tiểu thuyết Lê Văn Trương 90

3.2.3.2 Sức hấp dẫn của những miền đất lạ 93

3.2.3.3 Sự khám phá phong tục, văn hoá vùng cao 98

3.3 Tiểu kết chương 3 103

CHƯƠNG 4: CHỦ ĐỀ ĐẠO LÝ VÀ KẾT THÚC CÓ HẬU-

ĐẶC ĐIỂM THỨ BA CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG 105

4.1 Chủ đề đạo lý và kết thúc có hậu trong tiểu thuyết luôn phù hợp với thị hiếu của đại chúng bình dân 105

4.1.1 Quan niệm mới của các nhà tiểu thuyết Việt Nam hiện đại về vấn đề giáo huấn trong văn chương 105

4.1.2 Lê Văn Trương với lối đi riêng, trở về truyền thống 109

4.2 Chủ đề đạo lý trong tiểu thuyết Lê Văn Trương 112

4.2.1 Điểm khác biệt giữa nhân vật người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương với nhân vật siêu nhân của Nietzsch 112

4.2.2 Đạo lý mang tính truyền thống 115

4.2.3 Đạo lý mang tính thiết thực 125

4.2.4 Đạo lý mang tính dân tộc, lòng yêu nước 130

4.3 Kết thúc có hậu 136

4.4 Tiểu kết chương 4 140

PHẦN KẾT LUẬN 142

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 145

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Lê Văn Trương nổi lên như một hiện tượng đặc biệt Sức viết của Lê Văn Trương không dễ mấy ai có được, nếu không nói là chưa ai có được Riêng tiểu thuyết đã 247 cuốn Ngoài tiểu thuyết, ông còn viết truyện ngắn, phóng sự, bút ký, thơ và kịch Ông tạo ra được một kiểu nhân vật

Người hùng "được cả một thời chấp nhận và say mê"

Nhưng tiểu thuyết Lê Văn Trương có nhiều luồng ý kiến đánh giá khác nhau, thậm chí trái ngược nhau

Có nhiều ý kiến đánh giá: Văn Lê Văn Trương dễ dãi, dây cà ra dây muống, rườm rà, luộm thuộm; Lê Văn Trương hay triết lý, nhưng ồn ào và áp đặt; Nhân vật

Người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương là thứ anh hùng rơm, huyênh hoang,

có những hành vi bất thường, nhiều khi không thực

Bên cạnh đó là những ý kiến ghi nhận sự ảnh hưởng đặc biệt của tiểu thuyết

Lê Văn Trương với công chúng đương thời: Tiểu thuyết gia họ Lê là người dám đứng ra mạnh dạn chủ trương một lý thuyết luân lý; Với những trang văn nồng nàn, mạnh mẽ, thể hiện những khát vọng cháy bỏng của con người, nhà văn đã xây dựng hình tượng người hùng quyết liệt và ngang tàng; Triết lý sức mạnh và nhân vật người hùng của ông đã ảnh hưởng tới thế hệ thanh niên thời đó rất sâu đậm; Thực tế

đã cho thấy, Lê Văn Trương tự tạo riêng cho mình một vị trí trong văn học Việt Nam hiện đại những năm đầu thế kỷ XX

Qua những ý kiến trái ngược nhau nói trên, thấy nổi lên một vấn đề: Tiểu thuyết Lê Văn Trương không hẳn đã đặc sắc hơn một số tác giả khác, nhiều tác phẩm bộc lộ rõ nhược điểm về mặt nghệ thuật, trong đó có hiện tượng lặp lại của nhiều yếu tố (đến mức có thể mô hình hoá được), nhưng các tác phẩm của ông vẫn

có sức hấp dẫn đặc biệt đối với công chúng văn học đương thời, ảnh hưởng không

nhỏ tới tư tưởng của tầng lớp thanh niên, khiến ông trở thành nhà văn có sách best

seller nhất thế kỷ Tác phẩm của ông trong suốt một thời gian dài luôn được " nhà xuất bản chờ bản thảo viết xong để in, độc giả chờ sách ra để đọc" [25;212]

Câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trương thuộc hạng xoàng, nhưng lại có sức hấp dẫn đông đảo độc giả như vậy? Lê Văn

Trương đã có lối viết phù hợp với tầm đón đợi của công chúng? Hiện tượng Lê Văn Trương có phải là một kiểu tồn tại văn học?

Đã có nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu tìm cách giải thích sức chinh phục độc giả của Lê Văn Trương ở các góc độ khác nhau Nhưng vấn đề đó cho đến nay vẫn chưa được lý giải một cách đến độ và thoả đáng

Luận án Mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương và sức hấp dẫn của mô

hình này hi vọng đóng góp vào việc lý giải vấn đề nói trên

Bên cạnh đó, Lê Văn Trương cũng là một người chịu thiệt thòi về thái độ đánh giá chưa thật sự công bằng của giới phê bình văn học trong suốt một thời gian dài với những gì ông đóng góp cho văn học Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX

Người đời gần như lãng quên "người hùng" một thuở "Với các nhà văn, dù đã qua

đời hay còn sống, chúng ta nên công bằng và trung thực" [13]

Tác giả luận án hy vọng sẽ góp phần đánh giá một cách công bằng, khách quan, những đóng góp của Lê Văn Trương đối với văn học nước nhà từ góc độ tâm

lý tiếp nhận văn học của độc giả

2 Lịch sử vấn đề

Trong các nhà văn đương thời, Lê Văn Trương là một trong những người được đọc nhiều nhất đồng thời cũng là người bị công kích một cách ồn ào nhất Đã bao người chê bai ông giễu cợt ông, nhưng cũng đã có không biết bao độc giả say

mê ông, thậm chí sống theo những hình tượng nhân vật của ông Cho đến nay, theo thống kê sơ bộ của chúng tôi, có khoảng trên dưới 50 công trình lớn nhỏ viết về Lê Văn Trương và tiểu thuyết của ông

2.1 Xu hướng phê phán

Tác phẩm của Lê Văn Trương đã từng bị công kích khá nhiều Đồng nghiệp chê ông viết dễ dãi, dây cà ra dây muống Người khó tính chê ông triết lý rẻ tiền Người sống an phận không thích sự phá cách, ngang tàng, bất cần trong lối sống của những “người hùng” của ông Có người không ưa ông từ tác phẩm đến phong cách,

lôi cả chuyện đời tư của ông lên mặt báo Cứ như thế, hình thành định kiến về Lê Văn Trương Nhiều nhà nghiên cứu gạt ông ra khỏi lịch sử văn học, hoặc có nhắc đến thì cũng với một thái độ không mấy trân trọng

Nhóm Tự lực văn đoàn gọi Lê Văn Trương là “hạng triết học nửa mùa" Họ nhận xét: “không bao giờ ông Lê Văn Trương chịu bỏ mất dịp dạy luân lý, dù ông

ấy viết tiểu thuyết hay phóng sự” Họ tỏ thái độ: “Chúng tôi rất ghét cái lối văn tâm

lý vô nghĩa lý của Lê Văn Trương" [43;16] Nhóm Phong hóa gọi ông là “huyênh

hoang tôn ông” Những lời chỉ trích như thế có phần gay gắt nhưng không phải không có căn cứ

Giữa nhóm Tự lực văn đoàn và Lê Văn Trương có sự cạnh tranh trong thị trường văn học đương thời nên những nhận xét như vậy âu cũng là điều dễ hiểu Nhưng có những nhà phê bình không thuộc nhóm nào cũng viết về Lê Văn Trương với những lời lẽ không mấy thiện cảm

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã dành tới 41 trang giới thiệu

về Lê Văn Trương, nhưng thái độ phê phán khá gay gắt Về cách viết, theo Vũ

Ngọc Phan, ở Lê Văn Trương “còn thấy cả những cái rớt lại của lối văn tiểu thuyết

cổ vào lớp Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn”, “kém về cả hành văn lẫn về truyện”,

“cốt truyện “đặc phường tuồng” rõ ra truyện một phim chớp bóng” [55;292] Còn

về nội dung, tác giả Nhà văn hiện đại đánh giá văn chương Lê Văn Trương là thứ

văn nặng về thuyết luân lý, nhiều nhân vật, “người thì là người hùng mà cử chỉ và

ngôn ngữ lại là cử chỉ và ngôn ngữ của con nít” [55;300] Nhà phê bình Vũ Ngọc

Phan còn đưa ra một số nhận xét không mấy thiện cảm về một vài tác phẩm cụ thể

của Lê Văn Trương Bàn về cuốn Trước cảnh hoang tàn Đế Thiên Đế Thích -

một tác phẩm đầu tay của Lê Văn Trương, Vũ Ngọc Phan viết: “…văn viết còn cổ

lỗ và hầu hết các truyện đều xây dựng sơ sài” [55;290] Nhận xét về cuốn Chồng

chúng ta, tác giả Nhà văn hiện đại đã đánh giá: “Trong Chồng chúng ta, văn viết

lại cẩu thả Ngoài những lời nghị luận, chỉ rặt những lời đối thoại dài dòng, những chuyện đầu Ngô mình Sở, làm cho người đọc có cái cảm tưởng như khi viết, tác giả không buồn xóa một chữ nào” [55;322] Kết thúc bài viết khá dài của mình về Lê

Văn Trương, Vũ Ngọc Phan đã kết luận: “Tiểu thuyết của Lê Văn Trương mỗi ngày

một nhiều, nhưng xét chung tất cả, người ta thấy các truyện của ông không khác

nhau mấy tý Người ta lại thấy về đường tư tưởng và ý kiến, những truyện của Lê Văn Trương chỉ có chiều rộng, không có chiều sâu….Văn ông chỉ là một thứ văn hoạt, thứ văn dễ hiểu cho người trung lưu trí thức, không có gì đặc sắc” [55;328]

Hội Thống, nhân đọc tác phẩm Sợ sống của Lê Văn Trương, đã có đôi lời

bình, in trong Tạp chí Tri Tân, số 62 ( tháng 9/1942): “Nói tóm lại, tác phẩm của

ông Lê Văn Trương chỉ có một giá trị tương đối về văn chương cũng như về tư

tưởng Riêng phần tôi, xin thú thực rằng khi đọc xong tập Sợ sống không thấy xao

xuyến trong lòng, và khi gập sách lại, cũng không thấy phấn khởi tâm hồn chút nào

Có lẽ tại những nhân vật tầm thường ở trong truyện đã không cảm hóa được tôi chăng?”[74;514]

Trong cuốn hồi kí văn học Văn sĩ thi sĩ tiền chiến, trong bài viết Khi Lê

Văn Trương viết tiểu thuyết, Nguyễn Vĩ đã dành những trang viết chân thực về

người bạn văn của mình Một cây bút có cá tính và hào phóng, một Lê Văn Trương nói tục, chửi thề, một nhà văn viết khỏe, in nhiều rồi cả đời văn tìm trong hàng trăm cuốn sách của mình, xót xa khi chẳng biết quyển nào là quyển mình ưng ý nhất

Nguyễn Vĩ nhận xét: “Anh viết nhiều cũng như anh nói nhiều, cho nên văn của anh

bị ảnh hưởng vì cái tật đa ngôn đó: rườm rà, luộm thuộm, xô bồ Nhiều lúc, anh bốc đồng, viết lung tung, không kiểm soát lại tư tưởng của mình” [145;80].

Trương Chính, trong cuốn Dưới mắt tôi (Phê bình văn học Việt Nam hiện đại), xuất bản năm 1939, khi giới thiệu về tác phẩm Một người của Lê Văn Trương,

đã chỉ ra: "Ông có lối trịnh trọng bàn cãi về những vấn đề rất thông thường Ông

thuyết lý và triết lý huyên thuyên Văn ông Lê Văn Trương lại là một thứ văn đặc biệt: nặng nề, cẩu thả, sống sượng, vô duyên" [9;127].

Một trong những cuốn sách hiếm hoi viết riêng về Lê Văn Trương là cuốn

Lê Văn Trương- mớ tài liệu cho văn- sử Việt Nam của Lan Khai, tập sách được

nhà xuất bản Minh Phương in tại Hà Nội, năm 1940 Với cách giải thích hiện tượng

Lê Văn Trương theo hướng phân tâm, vừa khách quan, vừa thông cảm, bên cạnh sự khẳng định thành công của Lê Văn Trương trong việc tạo ra một ảnh hưởng riêng trong công chúng, Lan Khai cùng một lúc cũng đã chỉ ra những cái vụng về, đôi khi ngớ ngẩn, bất cập trong hành văn cũng như trong tư tưởng của ông

Về cái thói “lắm điều” của Lê Văn Trương, Lan Khai đã phê ông một cách

khá dí dỏm: “Cái bị chê dữ nhất, ở người cũng như ở tác phẩm Lê Văn Trương, ấy

là cái thói lắm điều Phe địch của ông đã từng vin vào thói ấy mà diễu cợt ông Họ bảo ông khoác lác; họ kêu ông bằng cái danh hiệu ngộ nghĩnh: “Huyênh hoang tôn ông” Thói ấy, lắm khi, còn khiến ngay các bạn ông phải khó chịu hoặc mỉm cười

những người thường vẫn kêu ca về thói lắm điều của ông, coi thói ấy như một tai nạn Theo ý tôi, nếu có tai nạn thực, nạn nhân đầu tiên của Lê Văn Trương chẳng phải ai khác hơn chính là Lê Văn Trương vậy Nếu không tin, các bạn hãy đọc bất

cứ một đoạn lý luận dài dòng trong bất cứ một tiểu thuyết nào của Lê Văn Trương, các bạn sẽ thấy nhời tôi nói là đúng”[26;7] Đánh giá về phương diện nghệ thuật tiểu thuyết của Lê Văn Trương, người bạn văn này đã thẳng thắn chỉ ra những cái chưa được của

nhà văn một cách khá rành rọt: Lê Văn Trương hay lải nhải lắp đi lắp lại những cái ông

đã nói nhiều lần Lê Văn Trương ham độc đoán, ham sai khiến Lại không có quan sát nên các nhân vật của ông thiếu hẳn cái chất người Các tiểu thuyết của Lê Văn Trương đều chỉ có một giọng” [26;27]

Trong cuốn Văn học sử thời kháng Pháp (1858-1945), xuất bản năm 1974,

khi bàn về nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trương, tác giả Lê Văn Siêu đã viết:

"Văn của ông (Lê Văn Trương) hướng về cổ điển nhưng còn sượng nhiều, cả về ý lẫn lời,

thiếu phong vị chững chạc của văn Huỳnh Thúc Kháng, lại không có phần sương kính của Trương Tửu nên chỉ đọc để hiểu mà không thưởng thức được" [66;214] Với nhân

vật người hùng và triết lý sức mạnh trong tiểu thuyết Lê Văn Trương, nhà nghiên

cứu Lê Văn Siêu đánh giá: "Tác phẩm của ông chỉ lều bều một thứ triết lý anh hùng

rơm, một thứ luật rừng rú của cá lớn nuốt cá bé"[66;213], "Cái hình ảnh người hùng của ông, trong giai đoạn khơi mào cho thế chiến thứ hai này, mà nhóm Phong Hoá và một số đồng nghiệp chê bai, thường đem ra giễu cợt, cho là mần tuồng trên sân khấu, không thực Ông có chịu ảnh hưởng quá đậm của Đại tá Rocque trong phong trào Hoả thập tự (Croix de feu) hồi 1934, và của các nhà độc tài Hitler, Mossolini hét ra lửa ở Âu- châu cũng bắt đầu từ hồi ấy, và phần lý thuyết thì chịu ảnh hưởng chủ trương siêu nhân của văn hào Đức Nietzsche" [66;212] Tác giả kết

luận: "Đó là điều đáng tiếc cho ông và cho cả xã hội; và cũng là bài học chua chát

của sự lắp óc thiên hạ Âu- Tây vào óc của mình" [66; 212]

Phạm Thế Ngũ, tác giả bộ Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Sách

Quốc học tùng thư, năm 1968, trong tập 3, giai đoạn 1932-1945, phần Những tiểu thuyết gia viết cho nhà Tân Dân, đã dành số trang đáng kể viết về Lê Văn

Trương Gần 10 trang viết dành cho “người hùng” Lê Văn Trương, Phạm Thế Ngũ

phê nhiều hơn khen, nhất là về phương diện nghệ thuật Tác giả nhận xét: “Lê Văn

Trương đã đem đến những tư tưởng cao xa và nhiều thiện ý xây dựng vào tiểu thuyết, nhưng đọc các tác phẩm của ông, nhà phê bình phải công nhận rằng ông đã không thành công lắm về mặt nghệ thuật…Truyện của ông thường đầy những vô lý

về tình tiết, những giả tạo về tâm lý” [41;536] Tác giả đánh giá thêm: “Những người hùng của ông thường cứng ngắc, lắm khi tưởng như người gàn, mất trí… Về nhân vật thì thế, đến cách bố cục thường lỏng lẻo, câu chuyện kéo dài với những chắp nối lủng củng, những hời hợt giả tạo Tác giả lại ưa giảng giải nghị luận, để cho nhân vật hoặc chính mình thuyết lý hàng trang, có khi vài trang liền, với những lời lẽ kênh kiệu tự phụ, với một giọng đặc biệt “dạy đời”…Ông đã tạo ra một lối nói khoa đại, kêu mà rỗng” [41;538] Để chứng minh cho những lời nhận xét đó,

Phạm Thế Ngũ đã trích một số đoạn văn ồn ào“mắm miệng day tay, trầm trồ quát

lác”của Lê Văn Trương cũng như chỉ ra một vài nhân vật hành động khá khiên

cưỡng theo công thức định sẵn của nhà văn

Trong cuốn Lược sử văn nghệ Việt Nam, Thế Phong viết về Lê Văn Trương với tư cách là nhà văn Điển hình của tiểu thuyết trường giang Tác giả

giới thiệu về tiểu thuyết gia họ Lê, "nhà văn tân học đã sản xuất số truyện kỉ lục

nhiều nhất Việt Nam", nhưng liền sau đó là lời nhận xét: "Thành thực mà nhận, chúng tôi không thể đọc hết tác phẩm của ông, song song với hai chục cuốn có thể gọi là tiêu biểu; thì tác phẩm của ông chỉ nằm trong đề mục khêu gợi và nói lên tâm trạng một thứ nhân vật anh hùng rơm " [57;467] Tác giả có lược lại cốt truyện

của Trận đời rồi bình: "Thôi thì đủ hết những tình tiết éo le, gây cấn; nhưng chẳng

dựa vào đâu mà nói lên xác đáng tâm lý nhân vật của thời đại" [57;467]

Về triết lý nhân sinh gửi gắm qua nhân vật người hùng của Lê Văn Trương,

Lương Đức Thiệp cho rằng: đó là thứ nhân sinh "không nguyên tắc rõ rệt, không hệ

thống vững vàng Thứ luân lý phô bày trên cửa miệng nhân vật cử chỉ và hành động như người máy vì ít thấy mẫu trong xã hội thực, là một thứ luân lý tư bản chắp ghép vào nền luân lý phong kiến cũ kĩ xưa cũng đang đổ nát" [73;213]

Vũ Đức Phúc, trong cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945, xuất

bản năm 1964 đã cho rằng tiểu thuyết Lê Văn Trương biểu hiện một luồng tư tưởng

phản động, vì nó "đề cao những tay buôn lậu, những tư sản kinh doanh khôn khéo, nhiều mánh khóe, rất tàn nhẫn với người lao động, những tay du côn biết đánh đập phụ

nữ, dí súng vào ngực phụ nữ Những kẻ ấy được gọi là những người có nghị lực, những siêu nhân, người hùng" [58;174]

Những năm gần đây, cái tên Lê Văn Trương đã bắt đầu được trở lại Các nhà nghiên cứu văn học đương đại bên cạnh việc ghi nhận những đóng góp của Lê Văn Trương trong quá trình hiện đại hóa văn học nước nhà, cũng đã chỉ ra những nhược điểm trong văn chương của ông

Vương Trí Nhàn đánh giá: "Truyện ông viết nhiều khi dễ dãi, văn chương

cẩu thả, nhân vật chắp nối tùy tiện [45;78], " con người đạo lý của ông thường

xuyên phơi ra lộ liễu" [45;80] Lê Dục Tú, khi đánh giá về tiểu thuyết Hận nghìn

đời của Lê Văn Trương cũng đã nhận xét: "Truyện viết dài dòng nên đọc gây cảm

giác nặng nề" [4;367]

Trong cuốn Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam, Bích Thu viết: "Do đề

cao nhân vật người hùng nên trong xây dựng tính cách, tác giả đã nghiêng về lối

miêu tả cường điệu, lý tưởng hóa nhân vật" Giới thiệu tác phẩm Cô Tư Thung,

nhà nghiên cứu nhận xét: "Cô Tư Thung là một thiên ái tình tiểu thuyết gợi tính

hiếu kì của độc giả nhưng nặng về nghị luận và thuyết giáo Ngôn ngữ tác giả đã lấn át ngôn ngữ nhân vật, trở thành "cái loa phát ngôn" của nhân vật" [4;183]

Cũng về vấn đề xây dựng nhân vật của Lê Văn Trương, Nguyễn Đức Hạnh

đã chỉ ra: "Nhân vật "phi thường", được lý tưởng hóa hơn là bám vào những vấn đề

hiện thực của xã hội Nhưng lý tưởng mà nhân vật theo đuổi xem ra cũng chỉ là những ý tưởng suông, hoa mỹ Mặt khác, sự biến chuyển của nhân vật chính phải

chăng là mang tính chủ quan áp đặt của tác giả" [4;523] Với tác phẩm Một trái

tim của Lê Văn Trương, bên cạnh sự khẳng định sức hấp dẫn của thiên truyện,

Nguyễn Đức Hạnh nhận xét: "Cũng như những cuốn tiểu thuyết khác của Lê Văn

Trương, đây là một tiểu thuyết luân lý, nặng tính triết lý Vì tác giả bao giờ cũng muốn gò bó câu chuyện cho vừa cái khuôn của chủ đề nên có nhiều đoạn không tự nhiên" [4;526]

Tuệ Lãng, một độc giả tuy say mê những "anh chàng trẻ tuổi xông pha hiểm

nguy lên đường rất ngon lành" trong tiểu thuyết Lê Văn Trương từ những năm

trước giải phóng, nhưng cũng nhận thấy: nhân vật của ông "dấn thân đến mức gàn

bướng, cố chấp, khí khái đến mức giả tạo" [155]

Lê Văn Trương vào Sài Gòn năm 1954 và mất năm 1964 Suốt một thời gian dài sau đó, người ta thảng hoặc mới nhắc đến ông, tựa hồ như chưa từng có sự có mặt của tiểu thuyết gia họ Lê trong lịch sử văn học nước nhà Cũng có một thực tế, sau 1945, trước đổi mới, tất cả văn chương lãng mạn trước 1945 đều trở thành sách cấm Riêng Lê Văn Trương, với việc dinh tê (vào thành thời địch tạm chiếm), dù là vào chữa bệnh, cũng trở thành vấn đề chính trị Tác phẩm của ông không được đưa vào chương trình học các cấp, tên ông không được đưa vào lịch sử văn học

2.2 Xu hướng khẳng định

Trong khi đó, tồn tại một luồng đánh giá khác về Lê Văn Trương

Thực tế đã cho thấy, dù có khá nhiều những ý kiến chê bai, chỉ trích, rẻ rúng thì cái tên Lê Văn Trương vẫn có tần số lặp đi lặp lại thuộc loại cao nhất trong sinh hoạt văn học tiền chiến Ông là nhà văn có ảnh hưởng khá lớn trong đời sống văn học Việt Nam thời kỳ 1930-1945 Việc khẳng định giá trị của tiểu thuyết Lê Văn Trương cũng thăng trầm như chính cuộc đời chìm nổi của ông vậy Lê Thanh Phước, trong bài viết về Lê Văn Trương đăng trên báo Văn nghệ Công an nhân dân

đã giới thiệu: "Từng là tác giả có lượng đầu sách được in nhiều nhất và bán chạy

nhất trong các nhà văn Việt Nam thời tiền chiến; từng là người có lối sống phong lưu, hào sảng như một Mạnh Thường Quân, vậy mà rồi có thời ông phải lủi thủi gõ cửa từng tòa soạn để bán bản thảo, và ra đi trong tình cảnh bệnh tật, nghèo túng Tang lễ ông rất ít bạn văn tới đưa tiễn Cuộc đời ông như một vở kịch đầy rẫy những bất ngờ, nghịch lý, ứng với cái tên "Trận đời" mà ông từng đặt cho một tác phẩm của mình Ông là nhà văn Lê Văn Trương" [59] Chỉ có điều, nếu Lê Văn

Trương phải từ giã cuộc đời trong bệnh tật, nghèo khó, cô đơn, thì qua thời gian, càng ngày, người ta càng tìm lại và khẳng định giá trị, đặc biệt là giá trị tư tưởng của tiểu thuyết Lê Văn Trương trong một giai đoạn lịch sử văn học nước nhà

Một thực tế: ngay cả những người có thái độ khá khắt khe với Lê Văn Trương cũng không thể không công nhận sự ảnh hưởng của tiểu thuyết gia họ Lê đối với đời sống văn học nước nhà trong suốt những năm 30,40 của thế kỷ trước

Phạm Thế Ngũ - tác giả Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, phê Lê

Văn Trương rất nhiều về nghệ thuật xây dựng nhân vật, hành văn, giọng

văn…nhưng trong phần kết luận về Lê Văn Trương đã trân trọng viết: “Tuy nhiên

cũng phải thừa nhận rằng trong những nhà văn tiền chiến khoảng 1930-1940, Lê Văn Trương là người có bản sắc hơn cả Giữa một thời mà trước sự công phá văn minh vật chất tây phương và chế độ hủ hóa thực dân, luân lý thoi thóp, lương tâm vật vờ, các nhà văn thường lẻn trốn trong tháp ngà nghệ thuật, hoặc nêu cao thái

độ hoài nghi hay phân vân chờ đợi, chạm trổ một thứ nghệ thuật khách quan trống rỗng, riêng ông là người có chút tư tưởng, là người dám đứng ra mạnh dạn chủ trương một lý thuyết luân lý … Con người hùng của ông đã thể hiện được phần nào nguyện vọng của đa số trung lưu bất bình với những cột buộc hay ghê tởm trước những sa đọa của xã hội thực dân, muốn vươn lên tìm một lối thoát cho tâm hồn”

[41;541] Như vậy, Phạm Thế Ngũ đã đánh giá cao bản sắc riêng và tầm ảnh hưởng

của thuyết luân lý Lê Văn Trương với công chúng, bởi nó đã “vớt vát được phần

nào những giá trị tinh thần của dân tộc” trong thời kỳ rất cần những giá trị đạo đức

và lòng dũng cảm Rõ ràng, các nhà văn học sử đã không tuyệt đối hóa các yêu cầu thuần nghệ thuật của mình, mà đã gắn văn học với tình hình tâm lý của xã hội đương thời

Trong cuốn Lê Văn Trương, mớ tài liệu cho văn học sử Việt Nam, NXB

Minh Phương, Hà Nội, 1940, Lan Khai đã bộc lộ rõ quan điểm của mình trước khi

trình bày những nhận xét, đánh giá về Lê Văn Trương: “Tôi không dám ngông đến

nỗi chực phát minh ra một Lê Văn Trương mà các bạn hoặc thù ông chưa từng thấy Tôi chỉ cố gắng trình bày ông đúng với ông chừng nào hay chừng ấy” Chính

bởi quan điểm khá rõ ràng và công tâm ấy, nên khi viết về tiểu thuyết gia Lê Văn Trương, bên cạnh những nhận xét thẳng thắn về một số điểm bất ổn về mặt nghệ thuật, Lan Khai đã ghi nhận những ảnh hưởng về mặt tư tưởng của Lê Văn Trương với công chúng đương thời Với cá nhân mình, Lan Khai đã chừng mực bày tỏ:

“Tôi cũng như ông Trương Tửu, đã đọc tiểu thuyết Một người của ông Lê Văn

Trương, tôi cũng đã hết sức cảm động, không phải theo lối của ông Tửu, nghĩa là

“hoàn toàn bị quyến rũ và mê đắm” Tôi đã cảm động như khi nghe một người mù rên rỉ đòi ánh sáng Và chỉ thế thôi”[26;11] Nhưng ông đã khẳng định, Lê Văn

Trương “bước từng ba bậc thang một lên đài ngôn luận”, và tiểu thuyết gia họ Lê này “đã đem tới cho tâm hồn quần chúng xứ này một sự bồng bột mới sau khi nó đã

bị những vết thương đẫm máu làm tê tái và đã bị xâm chiếm bởi cái trống rỗng sau một sự cười cợt kéo dài quá cái hạn định hợp với lẽ phải…Ông đã tỏ ra săn sóc đến cái phần hồn của quần chúng hơn tất cả các văn sĩ hiện tại, săn sóc một cách đôn đốc, mê say” Cái lối “săn sóc” một cách “mê say” của ông tới phần hồn của công chúng qua những trang văn thấm đẫm lòng nhân ái và cháy bỏng những khát vọng của con người thực sự đã trở thành “cái phao cứu sinh cho biết bao tâm hồn con người vịn vào giữa cuộc đời giông bão” [26;12] Tình cảm, sự ngưỡng mộ của công chúng với Lê Văn

Trương đã được Lan Khai ghi lại: “Hàng nghìn bức thư, từ khắp các nơi trong nước, đã

gửi tới ông để tỏ bày khen phục ông, để nhận ông làm hướng đạo” [26;12]

Nguyễn Mạnh Côn, đã Biện hộ cho Lê Văn Trương trong cuốn Sống bằng

sự nghiệp Tác giả tập phê bình văn học này đã bày tỏ rất rõ ràng thái độ bênh vực

Lê Văn Trương qua sự tranh luận với tác giả Nhà văn hiện đại Nguyễn Mạnh Côn

đã bày tỏ thái độ của mình: “Công trình của anh Vũ Ngọc Phan – tập Nhà văn hiện

đại là một công trình vĩ đại, có ích lợi vô cùng cho nền văn học sử nước nhà Anh

Vũ Ngọc Phan bày rất đúng- vì rất vô tư - đối với đa số các nhà văn, nhà thơ được nói đến Nhưng riêng đối với anh Lê Văn Trương, anh đã tỏ một thái độ bất công…”[10;14].

Bàn về nội dung tư tưởng trong tác phẩm Lê Văn Trương, Nguyễn Mạnh

Côn đã tranh luận cùng Vũ Ngọc Phan: “Cho rằng văn chương của anh Lê Văn

Trương chỉ có thể cảm được “đám thường nhân trong xã hội, anh Vũ Ngọc Phan gián tiếp liệt tác phẩm của anh Lê Văn Trương vào loại “rẻ tiền”, và, do đó, chối

bỏ những ảnh hưởng rất tốt của chúng đối với nhiểu lớp thanh niên, kể cả thanh niên trí thức”[10;20]

Đánh giá về sức ảnh hưởng của tiểu thuyết Lê Văn Trương với độc giả

đương thời, tác giả cuốn Sống bằng sự nghiệp đã dành những lời trân trọng đối với

tiểu thuyết gia họ Lê: “Và cũng bởi đời sống của chúng ta được làm nên, một phần

nào bằng kỷ niệm, cho nên rất nhiều người còn nhớ đến Lê Văn Trương mỗi khi nhớ đến tuổi trẻ của họ Và cũng bởi tuổi trẻ nào cũng ao ước những kiếp sống anh hùng, cho nên, tôi tưởng thế, tuổi trẻ nào rồi cũng có nhiều người, bất chấp mọi lời

phê bình về kỹ thuật, vẫn say mê, và nửa khóc nửa cười, khi đọc Lê Văn Trương, đến những đoạn nâng được tâm hồn họ lên mực cao của những tâm hồn hiệp sĩ”[10;30]

Nguiễn Ngu Í đã dành cho Lê Văn Trương một thời lượng đáng kể trong loạt 12 bài phỏng vấn, đàm thoại về các nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch, biên

khảo…trong tập Sống và viết Tạp chí Bách khoa, năm 1965 Trong mấy chục

trang viết về tiểu thuyết gia Lê Văn Trương, Nguiễn Ngu Í đã cho người đọc hình dung phần nào về cuộc đời, lối sống, quan điểm sáng tác của Lê Văn Trương và những ảnh hưởng của tiểu thuyết của ông với độc giả đương thời Trong bài viết này, Nguiễn Ngu Í cũng đã thể hiện quan điểm của mình trong đánh giá văn chương

Lê Văn Trương: “Đọc anh, chúng tôi say mê vì nhận rằng đó là một mảnh của cuộc

đời, mà người viết nó đã sống qua, hay đã nghe, đã thấy, và tác giả cầm bút, vì tin chắc rằng mình đang làm một sứ mạng

Những người có tuổi, chỉ đứng về mặt nghệ thuật mà xét tác phẩm của anh,

đã cười anh huênh hoang, đã trách anh ba hoa, chê bố cục quyển này lỏng lẻo, chê nhân vật nọ phường tuồng, bắt bẻ chữ dùng sai, moi móc cách hành văn luộm thuộm Chẳng phải lớp trẻ chúng tôi, có học ít nhiều, không thấy những khuyết điểm

đó, nhưng chúng tôi “cho qua” những điều ấy Và chúng tôi cho anh chàng Vĩnh (

trong Tôi là mẹ) cũng rất hùng khi đi buôn lậu: đem tài, trí, sức ra để “qua mặt”

kẻ thù đất nước và lũ tay sai của chúng, đó cũng là gián tiếp trả thù cho dân tộc!

(….)Vì chúng tôi lúc bấy giờ như những con thuyền nằm trên cạn, mơ những cuộc viễn du, nhìn xuống con sông mà chỉ thấy có sức nước cuồn cuộn chảy, không

để ý đến củi mục cành khô, rác rưởi…cuốn theo dòng” [25;59]

Không đồng tình về cách đánh giá của Vũ Ngọc Phan về Lê Văn Trương

trong cuốn Nhà văn hiện đại không chỉ có Nguyễn Mạnh Côn Nguyễn Văn Trung, trong bài viết Đôi nét về Lê Văn Trương (in trong tập Lê Văn Trương có phải

người hùng- NXB Văn học, 1992) đã thể hiện chính kiến của mình: “Đối với Lê

Văn Trương, tôi thấy Vũ Ngọc Phan có hơi bất công”[144;53]

Để chỉ ra sự “bất công” của Vũ Ngọc Phan với Lê Văn Trương, tác giả đã đề cập đến hai vấn đề

Thứ nhất, ông khẳng định: sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương không mất đi theo thời gian Nguyễn Văn Trung so sánh Lê Văn Trương với Tự lực văn

đoàn và chỉ ra:“Nhưng trong “núi” truyện của Lê Văn Trương còn tìm ra một số

đáng để đọc được, hơn cả những truyện của “luận đề” của nhóm Tự lực văn đoàn

Một số truyện của Nhất Linh, chẳng hạn, bây giờ đọc không thấy rung động nữa…vì chúng đã trở thành lỗi thời…, cũng như chuối chỉ có mùi thơm ngon khi vừa chặt khỏi cây Trái lại, những truyện vượt khỏi thời sự, đưa người đọc vào vũ trụ của tưởng tượng, như loại tiểu thuyết phiêu lưu đường rừng vẫn có một sức quyến rũ vượt thời gian Chính vì thế mà bây giờ đọc lại một số truyện của Lê Văn

Trương, chẳng hạn những cuốn được nói đến nhiều hơn cả như Một người, Tôi là

mẹ, Trường đời v.v…, người ta vẫn thấy hứng thú.”[144;55]

Thứ hai, Nguyễn Văn Trung đã phản bác lại Vũ Ngọc Phan khi tác giả Nhà

văn hiện đại đánh giá rất thường tính luân lý trong tiểu thuyết Lê Văn Trương Tác

giả bài viết đã sắc sảo chỉ ra cái nét riêng hấp dẫn về luân lý trong tiểu thuyết Lê

Văn Trương mà rất có thể người đọc cảm nhận được nhưng khó gọi thành tên: “Vũ

Ngọc Phan cũng gọi tiểu thuyết của Lê Văn Trương là tiểu thuyết luân lý Tuy thế người đọc không lấy làm khó chịu vì dụng ý luân lý rất rõ rệt trong tác phẩm của Lê Văn Trương, sở dĩ như vậy là vì cái luân lý ở đây không phải luân lý của một người đạo đức, nói, sống đạo đức như một nhà mô phạm, một người gương mẫu cho đời noi theo như các tiểu thuyết luân lý của các cụ ngày xưa mà là thứ luân lý của người hào hoa, của kẻ giang hồ, của chàng trai thích chơi gái, mê ả đào, nghiện thuốc phiện Ý nghĩa và giá trị luân lý của những con người trong tiểu thuyết Lê Văn Trương là ở chỗ trọng danh dự, phẩm cách làm người và không lợi dụng, làm thiệt hại, xúc phạm đến danh dự, quyền lợi người khác Đây không phải là những người khắc kỷ, khổ hạnh, sống một cuộc đời thanh cao, xa lánh những thú vui phàm trần hay chỉ biết chuộng những thú vui tinh thần” [144;57] Cái luân lý rất đời của

tiểu thuyết Lê Văn Trương chính là một trong những nguyên nhân khiến cho độc giả say mê nghe ông giảng giải bởi không hề thấy giáo điều, khuôn sáo

Trương Tửu, một nhà phê bình văn học, sau khi đọc tiểu thuyết Một người

đã bày tỏ nỗi xúc động của mình qua bức thư gửi cho nhà văn đề ngày 16-11-1936:

“Anh Lê Văn Trương

Tôi vừa đọc hết bản thảo truyện Một người của anh Tôi thành thực cám ơn

anh đã đem lại cho tôi một lạc thú tinh thần hiếm có Bằng một nghệ thuật mãnh liệt và nhuần nhị, anh đã gợi trong lòng tôi nhiều tình cảm cao quý và thuần khiết…

Hành vi của anh sẽ được người thức giả có tâm huyết hoan nghênh Tôi sung sướng nói với anh như thế.”

Trương Chính, trong cuốn phê bình văn học Việt Nam hiện đại với nhan đề

Dưới mắt tôi, đã dành một phần giới thiệu về Lê Văn Trương Tác giả đã khẳng

định: "Với một ngòi bút dồi dào, mạnh mẽ, với một trí tưởng tượng bồng bột, sôi

nổi, với một chủ tâm đáng quí: giác ngộ thanh niên, ông Lê Văn Trương tự tạo

riêng một vị trí trong văn học Việt Nam hiện đại" [9;121] Về cuốn Một người,

Trương Chính đã ghi nhận sự ảnh hưởng của tư tưởng tác phẩm tới thế hệ trẻ lúc

bấy giờ: "Ra đời giữa lúc thanh niên Việt Nam đang thản nhiên dấn bước vào con

đường tội lỗi và thản nhiên lao đầu vào đống bùn nhơ nhớp của trụy lạc, Một

người gây một ảnh hưởng sâu xa Ta nên cảm ơn tác giả nó, một nhà văn tâm

huyết" [9;123] Bởi, nhân vật Linh đã khiến cho độc giả thấy mình nên có "đủ sức mạnh, đủ cường nghị, đủ lòng tin ở mình và tương lai, để sống, để phấn đấu và để thắng" [9;126]

Cuộc đời của Lê Văn Trương có nhiều khúc Kể từ năm 1953, khi Lê Văn Trương vào thành, có vẻ như người ta ngại nhắc đến ông Thời đó, vấn đề tư tưởng,

“nhận đường” của các văn nghệ sĩ được đặc biệt quan tâm Việc Lê Văn Trương vào thành - dù mọi người biết ông chẳng làm gì tổn hại đến cách mạng, dù biết ông vẫn để lại vợ con trong chiến khu, cũng là lý do để mọi người đánh giá lập trường,

tư tưởng của “người hùng” một thủa này Không chỉ Lê Văn Trương, mà các con của ông cũng gặp không ít những khó khăn trong cuộc sống vì những suy nghĩ ấu

trĩ, cứng nhắc, giáo điều một thuở: "Người con cả là nhà văn Mạc Lân cả đời cũng

đã phụng sự cho đất nước, nhưng vì oan khiên lý lịch đành sống đời sống cơ hàn nơi đất Bắc Bản thân cô Giáng Vân (con gái út của nhà văn), một kỹ sư canh nông cũng đã

bị “khó dễ” khi còn học ở trường phổ thông, đại học" [59] Lê Văn Trương khi vào Sài

Gòn, phải sống những năm tháng khốn khó, bạn văn đi lại cũng ít Và, ngày ông mất, bạn bè làng văn chẳng có được bao nhiêu Cả một thời gian dài sau đó, cái tên Lê Văn Trương cũng ít được nhắc đến trên các diễn đàn văn chương

Thanh Châu, một trong những cây bút của Tiểu thuyết thứ bảy được coi là

người đầu tiên sau hòa bình trên miền Bắc đã “dám” nhắc đến Lê Văn Trương trong

một số báo Văn nghệ (trong bài Ngược dòng tháng Tám, số 42-43, ngày 28/10/1989

vào dịp chào mừng Đại hội Nhà văn Việt Nam khóa 4): “Trong số anh em, tôi rất tiếc

cho số phận một người có tên tuổi, như anh Lê Văn Trương, một nhà văn đã từng viết hơn trăm tác phẩm, và còn nhiều di cảo để lại ở Sài Gòn(…) Mong rằng các nhà nghiên cứu phê bình văn học thời nay sẽ công tâm đánh giá lại một người có đóng góp cho văn học một thời, có sức lao động dồi dào, mặc dù có hạn chế về nhân sinh, về thế giới quan” [7]

Cuốn Lê Văn Trương có phải là người hùng do Hoài Việt sưu tầm, biên

soạn đã tập hợp một số bài viết tiêu biểu về Lê Văn Trương, được Nhà xuất bản hội nhà văn ấn hành năm 1992 là cuốn sách quý viết về tiểu thuyết gia họ Lê Trong bài

viết: Về triết lý người hùng, triết lý sức mạnh của Lê Văn Trương, nhà phê bình

Hoài Việt đã thể hiện quan điểm đánh giá của mình: “Chúng tôi nghĩ, không chỉ nói

về số lượng đầu sách, Lê Văn Trương đã chiếm vị trí hàng đầu trong văn đàn và là một nhà văn được nhiều người nhắc đến - dù do lòng mến mộ hay dè bỉu - thì cũng cần được đánh giá cho đúng, để thấy hết được sự đóng góp của nhà văn đó, nhất là những tác phẩm của ông lại xuất hiện vào thời kỳ trứng nước của nền văn xuôi dân tộc… Đối với Lê Văn Trương hay đối với ai thì cũng nên có một thái độ như thế”

[144;52]

Trương đã có đóng góp lớn cho nền văn học nước nhà ,và, trong bấy lâu nay, nhà văn cũng là một người đã chịu thiệt thòi về thái độ đánh giá thiếu công bằng của giới phê bình

Mạc Lân (tên thật là Lê Văn Lân), nguyên PV báo Tiền Phong, con trai cả

của nhà văn Lê Văn Trương đã ngậm ngùi: "Cũng kha khá những giấy mực về bố

tôi Tôi chưa thấy ai viết về họ như tôi thấy cả "[149]

Năm 1995, Hoàng Hữu Đản, trong bài viết Nên đánh giá lại Lê Văn Trương

công bằng và trung thực, đã khẳng định giá trị tinh thần mà Lê Văn Trương đã

đem lại cho đông đảo công chúng độc giả đương thời qua nhân vật “Người hùng”

của ông Tác giả viết: “Tôi không phủ nhận những thiếu sót trong câu văn của Lê

Văn Trương - những thiếu sót không thể nào tránh khỏi khi chỉ trong 13 năm, dưới ngòi bút của Lê Văn Trương đã xuất hiện một khối lượng đồ sộ trên dưới hai trăm tác phẩm Những thiếu sót ấy dù sao cũng không thể làm lu mờ đi cái giá trị tổng quát của một nhà văn đã tạo ra được, lần đầu tiên và duy nhất trong văn học Việt Nam hình tượng con “Người hùng” đã được cả một thời chấp nhận và say mê

Với các nhà văn, dù đã qua đời hay còn sống, chúng ta nên công bằng và trung thực” [13]

vật "người hùng" của ông Nhưng hơn thế nữa, Hoàng Hữu Đản còn chỉ ra: Lê Văn Trương là nhà văn đầu tiên và duy nhất sáng tạo ra hình tượng nhân vật "người hùng" trong văn học Một loại hình tượng nhân vật gắn liền với tên tuổi của mình, điều đó, đối với một đời văn, là một niềm mơ ước, và không phải ai cũng làm được

Số báo Lao động Xuân 96 đã đăng bài viết của nhà báo Phương An với cái

tít Lê Văn Trương- nhà tiểu thuyết có “sách best seller”nhất thế kỷ Tác giả đã

viết về cuộc đời của nhà văn với một tình cảm chân thành (và cả biết ơn nữa) Bài

viết có đoạn: “Ông( Lê Văn Trương) và Nhất Linh là hai nhà tiểu thuyết thần tượng

nhất của tuổi trẻ trước cách mạng Nhưng về phương diện “sách best seller” thì

ông chiếm vị trí độc tôn Đó là những Cô Tư Thung, Một người, Tôi là mẹ,

Trường đời, v,v…Các thế hệ lúc ấy đều mê tiểu thuyết Trung- Hiếu- Tiết- Nghĩa

của Lê Văn Trương Những hình tượng “người hùng” rất “quyết liệt ngang tàng” của ông đã ảnh hưởng tới thế hệ thanh niên thời đó rất sâu đậm” [1] Điều chúng

tôi quan tâm đến bài viết của Phương An không chỉ là sự khẳng định vị trí độc tôn

về phương diện diện “sách best seller” của Lê Văn Trương - điều này tất cả mọi người đều thừa nhận - mà là sự đánh giá sức ảnh hưởng của tiểu thuyết gia họ Lê với thế hệ thanh niên một thời, thậm chí đã coi ông như “nhà tiểu thuyết thần tượng nhất của tuổi trẻ trước cách mạng”

Trong số những nhà phê bình văn học đương đại, Vương Trí Nhàn có khá

nhiều bài viết về Lê Văn Trương Trong bài Lê Văn Trương của một trường đời

éo le, tác giả đã gọi tiểu thuyết gia Lê Văn Trương là "Ông lớn" một thời khi chỉ ra

một thực tế: "Chỉ cần nhìn thoáng qua về xã hội tiền chiến, người ta thấy ngay rằng

Lê Văn Trương thuộc vào loại những tên tuổi được nhắc nhở đến nhiều nhất trong văn học những năm 1931-1932 trở đi Ông thường in với số lượng bấy giờ coi là lớn (2-3000 bản), song vẫn tiêu thụ đều đều Và Lê Văn Trương cái máy nói và máy viết (chữ của Lan Khai cứ thế tồn tại như một phong cách " [45;73] Vương Trí

Nhàn cũng chỉ ra "Ông lớn" một thời đó có những Nỗi buồn để lại (tên một phần

mục trong bài viết của tác giả) và đã có Lời kêu gọi: Phải biết vượt thoát khỏi

những định kiến (Tên một bài viết khác) Trong Lời kêu gọi đó, Vương Trí Nhàn

đã viết: "Không được vồ vập săn đón như tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn

Bính, Hàn Mặc Tử song mấy năm qua, nhiều cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Lê Văn Trương đã lục tục được in lại Và trong năm 1996, một lễ tưởng niệm 90 năm ngày sinh nhà văn đã được gia đình và bạn bè tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh Phải chăng, sau một thời gian dao động, nay là lúc giá trị thực của Lê Văn Trương mới được xác định? Và người ta có thể nói tới những bài học rút ra qua "một cách tồn tại trong văn học" mà ông theo đuổi" [45;77]

Trong cuốn Từ điển văn xuôi Việt Nam hiện đại, các tác giả đã dành giới

thiệu 10 tác phẩm tiêu biểu trong gia sản đời văn của Lê Văn Trương Tầm ảnh hưởng và sự đóng góp của Lê Văn Trương với đời sống văn học nửa đầu thế kỷ XX

đã được các nhà nghiên cứu văn học đương đại khẳng định Triết lý sức mạnh và nhân vật người hùng của ông đã để lại dấu ấn trong lịch sử văn học Bích Thu viết:

"Lê Văn Trương đã khuyến khích con người hãy giữ lấy lòng tự trọng và nhân cách

của chính mình cho triết lý "hạnh phúc là ở trong hành động" trong cảm hứng sáng tác của ông" [4;583], "Người hùng không chỉ để oanh liệt trong những tình huống hiểm nghèo mà còn cao thượng, quân tử trong các quan hệ tình cảm, đặc biệt là trong tình yêu." [4;183] Lê Dục Tú đánh giá: "Lê Văn Trương đề cao "triết lý sức mạnh" và làm nổi bật kiểu nhân vật "người hùng" can trường, lỗi lạc trong trường đời với cuộc sống đầy phiêu lưu mạo hiểm, có tấm lòng hy sinh cao cả và luôn chọn sự trong sạch của lương tâm" [4;899], " nhân vật trong các tiểu thuyết của Lê Văn Trương luôn chọn sự trong sạch của "lương tâm trong gió lốc "và có tấm lòng hi sinh cao cả" [4;367]

Mới đây, nhà văn Triệu Xuân đã viết lời giới thiệu khi Nhà xuất bản Văn học

cho in tuyển tập Lê Văn Trương tác phẩm chọn lọc dày dặn với dung lượng lên

tới gần 2000 trang:“Văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930-1945 nổi bật lên hai văn

đoàn Văn đoàn thứ nhất có trên dưới chục người, do nhà văn Nhất Linh Nguyễn Tường Tam sáng lập, mang tên Tự lực văn đoàn Văn đoàn thứ hai, thực ra chẳng có đoàn nào cả, chỉ có một người, một người một cõi nghênh ngang, nhưng số lượng tác phẩm xuất bản, số lượng độc giả say mê tìm đọc không thua kém gì văn đoàn thứ nhất,

ấy là nhà văn Lê Văn Trương” [147;7]

Có những nhà nghiên cứu, sau một thời gian dài, đã có những thay đổi cách đánh giá về Lê Văn Trương

Năm 1983, cuốn Từ điển văn học lần đầu tiên được ấn hành Lê Văn

Trương đã được giới thiệu: “Lê Văn Trương là cây bút tiểu thuyết chiếm hàng đầu

về số lượng Nhưng trong khối lượng đồ sộ đó, những tác phẩm giá trị sàng lọc lại thực sự không có bao nhiêu” [50;391] Khi ấy, nhận xét về nhân vật "Người hùng"

trong tiểu thuyết của nhà văn họ Lê, Nguyễn Huệ Chi đánh giá: "Chỗ thống nhất cả

3 loại tác phẩm trên đây là cái triết lý sức mạnh, biểu hiện qua nhân vật “người hùng”….Đó là kiểu người đã từng hấp dẫn thị hiếu lớp bạn đọc trẻ tuổi thành thị một thời trước Cách mạng tháng Tám, nhưng thực chất thì chỉ là một kiểu người giả tạo, huyênh hoang, khí khái rởm, và không có chút giá trị, nếu không nói là phản động"[50;391] Khi cho rằng nhân vật người hùng của Lê Văn Trương là một

kiểu người phản động, dường như nhà nghiên cứu có phần bất công với tiểu thuyết gia họ Lê Bởi hai chữ phản động này gắn liền với kiểu qui kết chính trị trong

nghiên cứu văn học một thời, ảnh hưởng không nhỏ tới sự đánh giá, cảm nhận của

cả một thế hệ bạn đọc Còn về nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trương, tác giả

viết: “Lê Văn Trương trong xây dựng nhân vật tiểu thuyết đã dễ dàng đi đến lối viết

cường điệu Ông đẩy mọi cá tính nhân vật luôn luôn động trong trạng thái quá mức ấy" Không dừng lại ở đó, nhà nghiên cứu còn kết luận: “…nhiều khi câu chuyện dẫn đến những cách giải quyết vô lý, những tình huống sống sượng, lố bịch (….) ngòi bút của ông gây phản tác dụng tai hại Văn chương Lê Văn Trương nói chung cẩu thả, trừ một số sáng tác ở giai đoạn đầu”[50;391]

Năm 2004, cuốn Từ điển văn học (Bộ mới) được xuất bản Có một số mục

từ được bổ sung, nhiều mục từ được chỉnh sửa Sau hơn hai mươi năm, nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi đã có những đánh giá khác về Lê Văn Trương Chỉ ra những điều còn hạn chế của tiểu thuyết gia họ Lê, người đọc thấy ông nhẹ nhàng hơn:

" trong khối lượng đồ sộ đó của ông cũng có một phần là loại sách viết để "kiếm

sống" chứ không gửi gắm tâm huyết của tác giả Lê Văn Trương thường cường điệu yếu tố lãng mạn lên quá mức khiến cho câu chuyện ít khi giữ được sự mực thước Nhưng cũng do sở thích của ngòi bút cứ muốn đẩy đến thái quá những nét

cá tính nào đấy, nhiều nhân vật "người hùng" của tác giả thường có những hành vi bất thường, "quá khổ" một cách không thực" [51;845] Nguyễn Huệ Chi đã ghi

nhận những đóng góp của Lê Văn Trương đối với đời sống văn học đương thời:

"Ngòi bút của tác giả bao giờ cũng dành hết niềm yêu thương, trân trọng, và sự

ngợi ca đối với kiểu người chính diện đó và có thể nói ông đã chinh phục được đông đảo bạn đọc một thời, đặc biệt là lớp bạn đọc trẻ tuổi thành thị trước năm

1945 Sách ông in ở Nxb Tân dân thuộc loại bán chạy nhất và tác giả cũng được trả mức nhuận bút cao nhất"[51;845]

Đã có một số nhà nghiên cứu văn học quan tâm và tìm cách giải thích hiện

tượng văn học Lê Văn Trương Vương Trí Nhàn, trong bài viết Những tiền đề nghĩ

lại về Lê Văn Trương, đăng trong Tạp chí văn học, số 5, 1991, đã đưa ra một số

quan điểm của mình Tác giả bài viết đã đặt vấn đề: “Trong khi chờ đợi một sự kiểm

kê đầy đủ, đồng thời có sự đánh giá xác đáng phần “tài sản tinh thần” mà Lê Văn Trương để lại, có một điều ngay từ bây giờ chúng ta phải tự hỏi:“Tại sao đa tạp như vậy mà Lê Văn Trương vẫn tạo được một ấn tượng khá đậm trong tâm lý bạn đọc?”

và “Tại sao viết kém như vậy, mà Lê Văn Trương vẫn tồn tại, ít nhất là suốt thời gian

1935-1945 tồn tại một cách vinh quang và sáng giá?”[43;17] Ông đã đưa cách lý giải của mình:

" cũng là một điều lạ trong sự sáng tác, ở nhiều nước khác nhau, trong nhiều thời khác luôn luôn thấy nảy sinh ra những cây bút không viết nhiều không chịu được Tính khí họ như vậy, bảo họ ngồi chau chuốt một tác phẩm thật kỹ thì họ rất ngại Vả chăng mặc dù viết nhanh, nhưng đâu phải họ viết ẩu, thứ văn ấy phải thô nháp như thế mới đúng kiểu, có chau chuốt cũng vô ích! Kỳ một cái nữa là mặc

dù chỉ xoay quanh cái trục ổn định của mình (hoặc cứ đường ray ấy mà chạy),

nhưng họ vẫn có cái ma lực nào đó lôi cuốn bạn đọc, khiến cho người ta đọc họ

không bao giờ chán, cũng như về phần mình, họ đã không biết chán trong việc trình làng, tức chường mặt ra với mọi người Lê Văn Trương chính là một kiểu nhà văn như vậy" [43;19]

Chúng tôi thấy quan điểm của Vương Trí Nhàn chưa thực sự có tính thuyết phục Bởi ông đã đối lập hoàn toàn hình thức với nội dung Thêm nữa, Vương Trí Nhàn cũng chưa nêu rõ "ma lực" của tiểu thuyết gia Lê Văn Trương là gì Không thể có một tác phẩm nội dung tốt, nghệ thuật tồi lại có thể tạo ra sự hấp dẫn cho đông đảo bạn đọc Thực tế đã cho thấy, sức hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương

không phải nhất thời Đọc lại một số truyện của Lê Văn Trương, trong giai đoạn

này, nhiều người vẫn tìm thấy hứng thú: " bây giờ đọc lại một số truyện của Lê

Văn Trương, chẳng hạn những cuốn được nói đến nhiều hơn cả như Một người,

Tôi là mẹ, Trường đời v v , người ta vẫn thấy hứng thú" [144;56]

Chúng tôi thấy cách lý giải của Nguyễn Văn Trung về sức hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương có nhiểu điểm hợp lý, tuy chưa đầy đủ Nhà nghiên cứu đã

cho rằng:“Bao giờ con người còn đòi hỏi và do đó bị quyến rũ bởi cái lạ lùng (le

merveileux), cái huyền bí, còn say mê ngưỡng mộ người hùng, vị cứu tinh những cuộc đấu tranh giữa Thiện và Ác…những truyện mạo hiểm, phiêu lưu, kiếm hiệp, trinh thám vẫn còn đắt khách…Người hùng của Lê Văn Trương cũng là một thứ huyền thoại Dù xông pha ở nơi núi rừng đề kinh doanh, buôn bán hay ở chính

trường để làm cách mạng (truyện Những chớp mắt lịch sử chưa xuất bản) thì

người hùng vẫn là một kiểu mẫu người khác thường, đặc biệt vì đức tính, hành động, do đó có sức lôi cuốn làm cho người thường cảm phục, ngưỡng mộ.”

[144;56]

Bên cạnh đó, trong quá trình tập hợp và phân loại những quan điểm đánh giá

về tiểu thuyết Lê Văn Trương, chúng tôi đã gặp những ý kiến đề cập đến vấn đề liên

quan đến vấn đề mô hình Về cốt truyện, có ý kiến đánh giá: "các truyện của ông (Lê Văn Trương- LTN) không khác nhau mấy tý" (Vũ Ngọc Phan); "Lê Văn Trương

hay lắp đi lắp lại" (Lan Khai); Về tư tưởng, nhiều người thấy: "không bao giờ ông

Lê Văn Trương chịu bỏ mất dịp dạy luân lý" (Tự lực văn đoàn), "dụng ý luân lý rất

rõ rệt trong tác phẩm của Lê Văn Trương" (Nguyễn Văn Trung) Nhiều nhà nghiên

cứu có nhắc đến sự thống nhất trong biểu hiện triết lý sức mạnh của các nhân vật

“người hùng” trong tiểu thuyết Lê Văn Trương Nhưng chưa có ai nâng lên thành

mô hình hóa tiểu thuyết Lê Văn Trương

2.3 Tiểu kết

Hai khuynh hướng như chúng tôi vừa nêu tuy khác nhau về cách đánh giá tiểu thuyết Lê Văn Trương, nhưng không hoàn toàn đối lập nhau Người ta thấy, hai loại ý kiến đứng ở hai góc nhìn khác nhau: Một đằng chê khi chủ yếu bình giá về nghệ thuật của tác phẩm, một đằng khen khi trọng tâm khai thác vấn đề tư tưởng của nhà văn Trong số những ý kiến về Lê Văn Trương, có khá nhiều ý kiến gồm cả hai

khuynh hướng chê và khen: chê về nghệ thuật, khen về tư tưởng, về tác động xã hội (Lan Khai, Phạm Thế Ngũ, Vương Trí Nhàn )

Dù khen hay chê, chỗ thống nhất của cả hai khuynh hướng là:

Khẳng định: số lượng tác phẩm trong đời văn của tiểu thuyết gia Lê Văn

Trương là “best seller” nhất thế kỷ (chữ dùng của Phương An)

Công nhận sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương chủ yếu là tầng lớp công

chúng trung lưu, bình dân, những người trí thức tiểu tư sản: "Lê Văn Trương là một nhà

tiểu thuyết viết rất nhiều và đã có thời (1935-1945) được độc giả trung lưu rất ưa thích"; "Còn người hùng của ông đã thể hiện được phần nào nguyện vọng của đa

số trung lưu bất bình"[41;540]; "Triết lý người hùng của Lê Văn Trương .thích hợp với đám độc giả trung lưu đương thời" [73; 80]

Vấn đề đặt ra ở đây là tại sao nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trương

thuộc hạng xoàng, nhưng lại có lượng độc giả đông đảo, và sự thực là đã tạo nên

một cái tên, có một khuôn mặt còn lại với lịch sử

Văn Trương" còn ít và chưa có sức thuyết phục Những lý giải về sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương nói chung mới dừng lại ở việc đề xuất một cách nhìn mà chưa có ý thức trực diện về vấn đề này Tuy thế, nhiều ý kiến quý báu của những

người đi trước đã giúp cho chúng tôi có điều kiện thuận lợi khi giải quyết đề tài Mô

hình tiểu thuyết Lê Văn Trương và sức hấp dẫn của mô hình này Chúng tôi

cũng tham khảo những quan điểm của TS Nguyễn Thị Tuyến- Trường Đại học sư

phạm Hà Nội I trong luận án tiến sĩ Văn học của chị: Mô hình tiểu thuyết Tự lực

văn đoàn và thấy rằng, vấn đề mô hình hoá trong văn học đã được các nhà nghiên

cứu văn học quan tâm

3 Mục đích, đối tượng và văn bản nghiên cứu

3.1 Mục đích, đối tượng nghiên cứu

- Mục đích của luận án nhằm giải quyết vấn đề: vì sao tiểu thuyết của Lê Văn Trương có nhiều nhược điểm về nghệ thuật mà lại có sức hấp dẫn đặc biệt với công

chúng, trở thành trở thành nhà văn có sách best seller nhất thế kỷ

- Tìm hiểu những đặc trưng chung mang tính hệ thống được lặp đi lặp lại trong các tác phẩm tiêu biểu của tiểu thuyết Lê Văn Trương, từ đó dựng mô hình tiểu thuyết của ông

- Phân tích, lý giải sức hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương đối với công chúng của ông từ những đặc điểm của mô hình

- Tình hình công chúng văn học giai đoạn 1930-1945 nói chung và công chúng riêng của tiểu thuyết Lê Văn Trương

3.2 Văn bản nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu chủ yếu các tác phẩm trong Tuyển tập

Lê Văn Trương do NXB Văn học ấn hành năm 2006 Ngoài ra, chúng tôi tìm hiểu

thêm một số tiểu thuyết của Lê Văn Trương được gia đình nhà văn cung cấp và

những tác phẩm được đăng trong Tiểu thuyết thứ bảy hiện còn lưu giữ được trong

thư viện Quốc gia

4 Phương pháp nghiên cứu

sau: Phương pháp hệ thống, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp phân loại, thống kê, phương pháp phân tích tác phẩm, phương pháp loại hình

và phương pháp tiếp cận thi pháp học Trên cơ sở vận dụng phối hợp các phương pháp trên, quá trình nghiên cứu của luận án được xác định bằng một số cách thức cụ thể sau đây:

- Nhìn tiểu thuyết Lê Văn Trương như một hệ thống, phát hiện ra cấu trúc

mô hình của nó

- Đề cập tới không khí tâm lý xã hội cụ thể, coi đó là môi trường tác động trực tiếp đến sự hình thành, vận động, phát triển và tồn tại của văn học nói chung cũng như các hiện tượng văn học nói riêng

- Chú trọng đặc biệt tới tâm lý tiếp nhận tác phẩm văn học của công chúng giai đoạn văn học 1930-1945, đặc biệt là công chúng của tiểu thuyết Lê văn Trương

Vấn đề mô hình, dù bao quát đến đâu, vẫn có những ngoại lệ Trong quá trình xác lập mô hình, chúng tôi tập trung khai thác những yếu tố mang đặc trưng cơ bản và có tính phổ biến trên những tác phẩm tiêu biểu đã được chọn lọc, gạt bỏ những yếu tố cá biệt, phi hệ thống

5 Đóng góp mới của luận án

5.1 Khảo sát hệ thống tiểu thuyết Lê Văn Trương, phát hiện cấu trúc chung làm thành mô hình của chúng và những đặc điểm nổi bật của mô hình đó, góp phần nhận diện tiểu thuyết của nhà văn họ Lê này

5.2 Từ sự lý giải hấp dẫn của mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương, tìm hiểu một

số vấn đề của đời sống văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945, đặc biệt là vấn đề công chúng và sự phân hóa của thị hiếu công chúng, vấn đề tâm lý tiếp nhận tác phẩm văn học…

5.3 Tác giả luận án hy vọng sẽ góp phần đánh giá một cách công bằng, khách quan những đóng góp của Lê Văn Trương ở thể loại tiểu thuyết trong quá trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX

5.4 Kết quả của luận án có thể dùng để giảng dạy hoặc tham khảo cho khoa văn trong các trường Đại học, Cao đẳng và những ai quan tâm tới văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án được triển khai qua 4 chương:

Chương 1: Khái niệm mô hình và công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trương Chương 2: Nhân vật “người hùng”- đặc điểm thứ nhất của mô hình tiểu

thuyết Lê Văn Trương

Chương 3: Cốt truyện ly kì, những cảnh xứ lạ - đặc điểm thứ hai của mô hình

tiểu thuyết Lê Văn Trương

Chương 4: Chủ đề đạo lý và kết thúc có hậu - đặc điểm thứ ba của mô hình

tiểu thuyết Lê Văn Trương

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM MÔ HÌNH VÀ CÔNG CHÚNG CỦA TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG 1.1 Khái niệm mô hình

1.1.1 Khái niệm mô hình trong khoa học và đời sống

tạo ra để tái tạo lại như thế Mô hình là một thiết kế lý tưởng được xây dựng theo một ý đồ chủ quan gắn với mục đích sản xuất hàng loạt những sản phẩm giống nhau Ngoài những mô hình trong sản xuất các sản phẩm công nghiệp, còn có

những mô hình ý tưởng trong kinh tế và xã hội Thí dụ như mô hình VAC trong phát triển kinh tế nông thôn; mô hình công ty mẹ, công ty con trong sản xuất, kinh doanh;

mô hình thác nước trong quản lý dự án; mô hình lớp ghép trong giáo dục phổ cập

miền núi…

tạo thành một chỉnh thể nhằm thể hiện ý đồ chủ quan của người thiết kế mô hình

1.1.2 Mô hình trong nghệ thuật, văn chương

1.1.2.1 Nói về văn chương, khái niệm mô hình có vẻ như không thích hợp Bởi văn chương nghệ thuật là một hoạt động sáng tạo Nó không chấp nhận sự lặp lại, dù là lặp lại chính mình ở một nhà văn

Nhưng trong lý luận văn học đã tồn tại Thi học chuyên biệt - một phương

pháp thực hiện việc miêu tả tác phẩm văn học ở mọi cấp độ cấu trúc của nó nhằm

xây dựng "mô hình nghệ thuật một hệ thống cá biệt những đặc tính có tác động

thẩm mỹ của tác phẩm”[6;298] Là một ngành của lý luận văn học, thi học nghiên cứu đặc trưng các loại hình loại thể văn học, các quy luật liên hệ và quan hệ nội tại giữa các cấp độ khác nhau của chỉnh thể nghệ thuật Trong thi học, người ta thường chia ra: thi học đại cương, thi học lịch sử và thi học chuyên biệt Điều chủ yếu của thi học chuyên biệt là miêu tả từng tác phẩm, nhưng cũng có thể miêu tả khái quát

hơn về nhóm tác phẩm Sự miêu tả " có thể được hình thức hoá từ việc thống kê

các yếu tố xuất phát điểm của mô hình và danh mục các quy tắc kết hợp chúng; việc áp dụng tuần tự các quy tắc ấy dường như là sự mô phỏng quá trình xây dựng tác phẩm, từ

dự kiến đề tài, dự đồ tư tưởng đến sự định hình ngôn từ chung cục" [6;299]

mô hình để khảo sát khi nó có một sự lặp lại nào đó Dĩ nhiên, trong văn chương, nếu có vận dụng khái niệm này thì cũng chỉ là vận dụng một cách tương đối, trên những nét lớn về đề tài, chủ đề, nhân vật, kết cấu,…chứ không rập khuôn đến từng chi tiết như trong sản xuất công nghệ Sự tương đồng trên sẽ tạo ra những tác phẩm

có cùng một kiểu mẫu, nghĩa là cùng một mô hình Trong luận án tiến sĩ ngữ văn:

Mô hình tiểu thuyết Tự lực văn đoàn của Nguyễn Thị Tuyến- Trường Đại học sư

phạm Hà Nội I, tác giả đã đưa ra quan điểm về nghiên cứu một hiện tượng văn học

cụ thể dưới góc nhìn mô hình hoá: "Mô hình xác định trước hết là một cấu trúc lý

tưởng bao gồm một hệ thống những đặc trưng cơ bản ở cấp độ cấu trúc của tác phẩm văn học hình thành từ ý đồ chủ quan chung của tác giả Nói mô hình tiểu thuyết là một cách gọi tên cụ thể về đặc điểm tiểu thuyết Nếu đặc điểm là một khái niệm trung tính có nghĩa là nét khác biệt thì khái niệm mô hình lại có khả năng gợi

ra tính lặp lại ở cấp độ cấu trúc tác phẩm và qui luật vận động thống nhất đặc thù của nó" [78;9]

vừa bao hàm một nhận xét về đặc điểm của hiện tượng văn học, vừa đánh giá mặt hạn chế của hiện tượng văn học đó Bởi, văn học nói riêng cũng như nghệ thuật nói chung luôn là một hoạt động sáng tạo

1.1.2.2 Vận dụng khái niệm mô hình để khảo sát tiểu thuyết Lê Văn Trương, chúng tôi cho là một cách tiếp cận, một phương thức nghiên cứu phù hợp với đặc điểm tiểu thuyết của nhà văn này, đồng thời từ đặc điểm của mô hình này có thể góp phần

lý giải sức hấp dẫn một thời của tiểu thuyết Lê Văn Trương dưới góc độ tâm lý xã hội người tiếp nhận

cho phần lớn tiểu thuyết Lê Văn Trương Đó là sự lặp lại về các phương diện đề tài,

nhân vật, cốt truyện, kết cấu, giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật Trong khuôn khổ

của luận án, chúng tôi đề cập đến ba vấn đề nổi bật nhất trong mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương: nhân vật người hùng, cốt truyện phiêu lưu, chủ đề luân lý và kết thúc có hậu Đó là những yếu tố đã làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương đối với công chúng của ông

1.2 Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trương

1.2.1 Vấn đề công chúng của văn học và sự hình thành lớp công chúng mới nửa đầu thế kỷ XX

Như trên đã nói, mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương có sức hấp dẫn đối với một lớp công chúng đông đảo do đáp ứng được những yêu cầu về tư tưởng, về tâm

lý xã hội của họ Vì thế, giải thích sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương, phải bắt đầu từ sự tìm hiểu công chúng ấy với những đặc điểm về tư tưởng, tâm lý của họ

Trong cuốn Lịch sử văn học như là sự khiêu khích đối với khoa học văn

học, nhà nghiên cứu Jauss Hans Robetr đã trình bày quan điểm của mình: “Những

mối liên kết mang tính sự kiện của văn học trước hết được chuyển tiếp bởi tầm đón nhận của kinh nghiệm văn chương nơi những người đọc đương thời và sau đó, ở các nhà phê bình, và các tác giả Vì thế, việc có thể quan niệm và mô tả lịch sử văn học trong lịch sử của chính nó hay không là phụ thuộc vào khả năng khách quan hóa tầm đón đợi… Tính chất lịch sử của văn học không dựa trên sự liên kết có được

về sau của các “dữ kiện văn học” mà là ở sự tiếp nhận trước người đọc về tác phẩm văn học”[154] Các nhà nghiên cứu văn học thời hiện đại đã chú trọng tới

việc "chú ý tới sự toả sáng của những tác phẩm mà việc nhận ra chúng, tác giả đã

giả định nơi bạn đọc của mình một cách rõ ràng hoặc kín đáo" [154] Từ đó đặt ra

đặt ra vấn đề: "Nếu chúng ta tái hiện một tầm đón đợi trước đây mà người ta dựa

vào để sáng tạo và tiếp nhận một tác phẩm trong quá khứ một cách phù hợp thì nhờ

nó, chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi mà văn bản nhất định đã trả lời Như vậy

là chúng ta có thể mở ra việc những người đọc một thời đã nhìn nhận và quan niệm như thế nào về tác phẩm"[154] Như vậy, khách quan hoá tầm đón đợi của người

đọc đương thời là một vấn đề vô cùng quan trọng trong lịch sử và phê bình văn học

Tầm đón nhận là điều kiện để độc giả tiếp nhận một tác phẩm văn học: "Nó bao

gồm kinh nghiệm và tri thức có được từ trong các tác phẩm đã đọc, mức độ quen

thuộc đối với các hình thức và thủ pháp văn học khác nhau; và các điều kiện chủ quan khác như địa vị kinh tế, chính trị, trình độ được đào tạo, sự từng trải và kinh nghiệm sống, trình độ thưởng thức và thị hiếu nghệ thuật, hứng thú cá nhân, tính cách và các tố chất" [6;297]

Văn học là một quá trình sáng tạo bao gồm ba thành tố: nhà văn, tác phẩm và công chúng Như đã nói, ở thời kì này, vai trò của công chúng rất quan trọng Có thể nói, công chúng đã tạo ra nhà văn, và do đó, cũng tạo ra nền văn học với những khuynh hướng khác nhau Công chúng văn học luôn luôn biến đổi Loại hình này hôm nay chiếm đa số, ngày mai có thể trở thành thiểu số và ngược lại Mỗi nhà văn, nhà thơ, tùy theo khuynh hướng của mình, lại có một loại công chúng riêng Ở mỗi nền văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sử, cần tìm hiểu đặc trưng của từng nhóm người đọc có trình độ và khuynh hướng khác nhau khi thưởng ngoạn nghệ thuật Có như vậy, mới có cơ sở đánh giá giá trị dưới nhiều góc độ soi chiếu khác nhau Hans Robert Jauss,

một trong những đại biểu xuất sắc của trường phái Konstanz, viết: "Không thể quan niệm

đời sống của tác phẩm văn học trong lịch sử nếu không có sự tham gia tích cực của những người mà tác phẩm phục vụ Chính sự tác động của họ sẽ đưa tác phẩm đi vào dòng chảy liên tục và sinh động của kinh nghiệm văn học, nơi mà chân trời tiếp nhận không ngừng biến đổi" [154]

Sự tiếp nhận văn học của công chúng đã được các nhà lý luận gọi là "chân

trời chờ đợi" Đây là thuật ngữ được các Karl Mannhemim, nhà triết học và xã hội

học người Đức đề xuất Chân trời chờ đợi của người đọc có những chuẩn mực và

hệ quy chiếu phụ thuộc vào từng thời điểm lịch sử nhất định Thời đại thay đổi thì tầm đón nhận cũng đổi thay, biến hóa

Lý thuyết tiếp nhận đã khẳng định người đọc không chỉ là chủ thể tiếp nhận văn học mà còn có vai trò tích cực và chủ động trong toàn bộ tiến trình văn học Thành phần người đọc chiếm tỉ lệ áp đảo trong số lượng công chúng của thị trường văn học là người đọc phổ thông Nhà văn không thể không bị chi phối trước số lượng độc giả đông đảo này Bởi bất kỳ ở thời đại nào nhà văn cũng đều sống trong một từ trường đời sống và văn hóa cụ thể Họ không thể thoát khỏi sự quy định

có tính xã hội - văn hóa ấy Thực tế cũng đã cho thấy, không phải bất cứ tác phẩm nào được đánh giá cao về mặt nghệ thuật cũng được sự đón nhận tương xứng của khối độc giả này và ngược lại

Trong cuốn Triết lí văn hoá và triết luận văn chương, (Nhà xuất bản Giáo

dục - Hà Nội, 2006), nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến đã dẫn một hiện tượng trên

sân khấu Pháp thế kỷ XIX: Vở kịch Hai cô gái mồ côi của Adolphe d’ Ennery vốn

bị đánh giá rất xoàng lại được công chúng hoan nghênh nhiệt liệt, mến mộ hơn

nhiều so với vở kịch Hernani của Victor Hugo là một đỉnh sáng chói của sân khấu

Pháp- tác phẩm mà mọi cuốn sách lịch sử văn học chính thống ở trường phổ thông cũng như ở trường đại học đều ghi nhận Lấy cơ sở để giải thích hiện tượng này, ông Hoàng Ngọc Hiến đã trích lời của Jean Yves Mollier (Giáo sư trường Đại học

Versaille):“Thế kỷ XIX, Pháp đã hoan nghênh trên sân khấu vở Hai cô gái mồ côi

nhiệt liệt hơn vở Hernani của Victor Hugo, việc này không có nghĩa là vở thứ nhất- một mélodrame - nhất thiết phải hay hơn vở thứ ha i- một drame lịch sử - nhưng việc này

khiến chúng ta, chí ít, phải đọc cả hai tác phẩm, cố tìm hiểu vì sao dân chúng lại có thể nhận ra mình thông qua một vở mélodrame hơn là thông qua một vở drame trong khi đó

đại học truyền thống đã xoá sổ vở Hai cô gái mồ côi ra khỏi lịch sử chính thống”

[21;41] Tiểu thuyết Lê Văn Trương cũng có số phận như Vở kịch Hai cô gái mồ côi của

Adolphe d’ Ennery vậy

Bước sang thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chuyển từ chế độ phong kiến sang chế độ thực dân tư sản Quá trình hiện đại hóa từng bước diễn ra trong hầu khắp các lĩnh vực trên cơ sở đời sống đô thị hoá ở các thành phố, thị xã, thị trấn… Như một lẽ tất nhiên, văn học nằm trong dòng chảy không thể cưỡng lại ấy Kinh tế thị trường đã khiến viết văn trở thành một nghề chuyên nghiệp Nó không còn là “nghề chơi” của các nhà nho tao nhã ngày xưa mà thành một “nghề sống” của các nhà văn Sản phẩm của văn học được coi là hàng hóa, được mua - bán tùy theo giá trị Muốn sống được bằng nghề của mình, nhà văn phải thích ứng nhanh với yêu cầu người đọc Điều này cũng có nghĩa mảnh đất nuôi sống văn học là công chúng Công chúng trở thành đối tác chủ yếu và đồng thời là lực lượng quan trọng nhất quyết định sự tồn tại của các hoạt động văn hóa nghệ thuật nói chung và của sáng tạo văn học nói riêng Vào thời trung đại, người sáng tác không viết vì công chúng đông đảo mà chỉ nhằm tới một vài người tri âm, tri kỉ Dương Khuê mất, Nguyễn Khuyến viết bài thơ khóc bạn, trong đó bộc bạch nỗi chán chường không muốn làm thơ,

bởi: “Viết đưa ai, ai biết mà đưa” Thời ấy, chuyện văn chương chỉ thu hẹp trong

môi trường của một số trí thức Hán học tài hoa Đến thời hiện đại, văn chương hướng tới công chúng đông đảo Một loạt các cây bút chuyên nghiệp xuất hiện: Nam Cao, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Vũ Trọng Phụng, Lê Văn Trương v.v

Công chúng của văn học viết giai đoạn 1930-1945 chủ yếu là tầng lớp thị dân ở các đô thị có tính chất tư bản chủ nghĩa ra đời do sự thâm nhập của chủ nghĩa thực dân Những tầng lớp này có nhu cầu văn hóa, thẩm mỹ mới Họ tạo thành một công chúng văn học ngày càng đông đảo Cho đến năm 1945, 95% dân số nước ta (chủ yếu là nông dân) mù chữ Vì thế, nông dân nói chung đứng ngoài đời sống văn

chương thời Pháp thuộc Trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nhân vật Nghị Quế - đại

biểu của dân mà còn mù chữ (làm giấy tờ, ăn điêu ăn hỏng của ai đều phải thuê một ông giáo viết)

Lớp công chúng thị dân nói trên, đại thể có thể chia làm hai loại:

Một là loại quan lại, công chức cao cấp, trí thức thượng lưu, từ tú tài trở lên, chủ yếu đọc sách báo bằng tiếng Pháp Về văn học bản xứ, họ chỉ “chiếu cố” đọc loại

văn của trí thức như văn chương Tự lực văn đoàn, và văn của các cây bút "trí thức" có bài in trong các báo Phong hóa, Ngày nay, Tao đàn, Tri Tân, Thanh Nghị…

Hai là loại công chúng đông đảo hơn, nhưng cũng “táp nham” hơn (chữ dùng của Vương Trí Nhàn) bao gồm các loại tiểu thương, tiểu chủ, học sinh, giáo viên tiểu học, công chức loàng xoàng, một số ít dân nghèo, một số ít bà nội trợ biết chữ quốc ngữ…Có thể gọi chung là các tầng lớp trung lưu và bình dân ở các đô thị, thị trấn, thị tứ thời đó Mang dấu ấn của đời sống thành thị vừa mới hình thành, gốc gác vẫn là người nhà quê, bộ mặt tinh thần của họ pha tạp Cuộc sống của họ không đến nỗi khốn quẫn, nhưng cũng đầy bấp bênh, biến cố, chua xót, đắng cay…

Đây là công chúng và cũng là những cây bút chủ yếu của tuần báo Tiểu

thuyết thứ bảy, của Phổ thông bán nguyệt san, của Hà Nội báo, công chúng của

những Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Lan Khai, Thanh Châu, Nguyễn Đình Lạp và của Lê Văn Trương Trong số này, Lê Văn Trương thuộc loại ăn khách hơn cả Điều đó có nghĩa, công chúng văn học của Lê Văn Trương được xác định chủ yếu ở loại này Đây là loại công chúng có số lượng đông đảo nhất trong giai đoạn văn học những năm 30-45 của thế kỷ XX

1.2.2 Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trương

Lê Văn Trương trở thành tiểu thuyết gia lừng lẫy một thời của những năm 30-45 thế kỷ trước bởi ông đã được sự đón nhận của một lớp công chúng riêng

đông đảo Nhà phê bình Vương Trí Nhàn trong bài Những tiền đề nghĩ lại về

Lê Văn Trương đã viết: “Nếu không nhìn Lê Văn Trương bằng con mắt văn học

thuần túy, mà nhìn ông như một hiện tượng xã hội…thì hiện tượng Lê Văn Trương cho thấy những đường nét rất thú vị”[43;17] “Những đường nét thú vị” của Lê Văn Trương chỉ có thể nhận ra rõ ràng nhất khi phân tích vấn đề công chúng văn học, sự tiếp nhận và tầm đón đợi của họ với tác phẩm văn học

Như trên đã chỉ ra, công chúng văn học của Lê Văn Trương chủ yếu là lớp trung lưu và bình dân ở thành thị

Về vấn đề công chúng của tiểu thuyết gia Lê Văn Trương, có khá nhiều nhà

nghiên cứu đề cập đến Phạm Thế Ngũ, trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ước

tân biên viết: "Lê Văn Trương là một nhà tiểu thuyết viết rất nhiều và đã có thời

(1935-1945) được độc giả trung lưu ưa thích" [41;540] Ông lý giải: "Con người hùng của ông (Lê Văn Trương) đã thể hiện được phần nào nguyện vọng của đa số trung lưu bất bình với những trói buộc hay ghê tởm trước những sa đọa của xã hội thực dân, muốn vươn lên tìm một lối thoát cho tâm hồn" [41;541]

Vũ Ngọc Phan, trong cuốn Nhà văn hiện đại, khi nói về luân lý trong tiểu

thuyết Lê Văn Trương, đã kết luận: " cái luân lý ấy cũng cảm động được nhiều

người thuộc đám thường nhân trong xã hội"[55;293]

Nguiễn Ngu Í, trong Câu chuyện văn chương, đã kể ra một cách tỉ mỉ:

"Hoan nghênh anh, là những ông già bà cả tân tiến phần nào thích những cái

"trung, hiếu, tiết, nghĩa" của thời mình đang sống Hoan nghênh anh, là những người đứng tuổi, tuy an phận, trong một hoàn cảnh nào đó, nhưng lòng vẫn mơ những chuyến phiêu lưu kì thú, những đám nhân vật vùng lên Hoan nghênh anh là những cô con gái đến thì, ngồi bên song cửa, ngồi sau cửa hàng, ngồi cạnh bảng đen, tưởng đến những chàng trai ngang tàng, khí phách, thủy chung, thừa tàn bạo để tát mình đến chảy nước mắt, nhưng cũng dư thiết tha để gục vào lòng mình khóc nỉ non"[25;144] Những ông già bà cả tân tiến, những người trung tuổi an phận, những cô gái ngồi sau cửa hàng cũng chỉ là cách gọi khác đi của lớp trí thức bình dân

Vương Trí Nhàn, khi nói về triết lý người hùng của Lê Văn Trương, đã đánh

giá: "nó thích hợp với đám độc giả trung lưu đương thời" [45;80]

Công chúng văn học của Lê Văn Trương trông chờ từng số báo Tiểu thuyết

thứ bảy có đăng truyện của ông để theo dõi số phận nhân vật mà họ yêu mến,

ngưỡng mộ Bởi họ tìm thấy nét đồng cảnh nào đó giữa mình với nhân vật trong đó

Có nhiều người nhận định rằng, cùng một thời kỳ, độc giả của Lê Văn Trương khác

biệt với độc giả của Tự lực văn đoàn Độc giả của Tự lực văn đoàn thường là

những trí thức có học vấn cao (tú tài, cao đẳng) Còn độc giả của Lê Văn Trương thuộc thành phần thấp hơn Thường họ chỉ là những người đọc thông viết thạo chữ

quốc ngữ hoặc có bằng tiểu học: "Độc giả Tiểu thuyết thứ bảy không mấy khi

cùng hoàn cảnh sống, hay tâm trạng như độc giả báo Ngày nay Đó là chị bán

hàng ở chợ Đồng Xuân, cô gái nhảy ở tiệm đăng xinh mê tiểu thuyết, ông kí ga đường rừng ở xa thành phố, ông học trò đang tập đánh máy chữ để xin việc Ngoài

ta cũng có một số tiểu thư con nhà dư dật rỗi nhàn, một số ít sinh viên, trí thức muốn tìm đọc giải trí, hay tìm hiểu "văn chương An- nam khi chán đọc những sách của văn chương Pháp" [8] Như thế, có thể thấy rõ, tiểu thuyết Lê Văn Trương đã tìm cho

mình một loại công chúng riêng và đã có cách tiếp cận phù hợp với “tầm đón đợi”, thoả mãn ước vọng, tâm lý và sự cảm nhận văn chương của họ

Vương Trí Nhàn đã đề nghị mọi người nghĩ lại về Lê Văn Trương: "Không

phải mọi lời chê trách Lê Văn Trương về nghệ thuật đều đã đúng cả Tiểu thuyết Lê Văn Trương là tiểu thuyết đăng báo, thì thứ văn thông tục, dễ hiểu là hợp với nó hơn cả" [43;15] Trong thực tế văn học, tồn tại loại tiểu thuyết đăng báo Ở đó, nhà

văn viết chủ tâm diễn ý, ít dụng công chăm chút ngôn từ Đã có nhiều ý kiến chê bai, gọi loại văn này là thứ văn rẻ tiền, tiểu thuyết ba xu, nhưng nó vẫn tồn tại, cả phương Đông cũng như phương Tây, tạo nên những hiện tượng trong văn học Những tác phẩm thuộc loại kiếm hiệp, trinh thám, chưởng…thời nào cũng vẫn có một lượng độc giả đông đảo

Lương Đức Thiệp, khi bàn về Sắc thái Lê Văn Trương, đã viết: "Những

nhân vật trong tiểu thuyết Lê Văn Trương tuy giả tạo song đã có đủ công dụng đem được ý tưởng luân lý, lý luận, triết lý để thỏa mãn được ước vọng bị dồn ép, giải quyết được thắc mắc tinh thần của một tầng lớp tiểu tư sản đang cần tìm một giải thoát" [73;213]

Ôn lại 10 năm làm việc với tuần báo Tiểu thuyết thứ bảy, nhà văn Thanh

Châu đã tổng kết: "Tại sao độc giả lại tìm đọc Tiểu thuyết thứ bảy đông hơn báo

khác? Có lẽ vì báo bán rẻ, hơn nữa đó là tờ báo duy nhất chuyên đăng truyện ngắn,

tiểu thuyết Mà truyện của Tiểu thuyết thứ bảy chỉ khiêm tốn phản ánh cuộc đời,

số phận của người dân thường như thầy giáo, ông công chức, ông tiểu thương, ông

dân cày bị quan lại, cường hào bắt nạt Người đọc Tiểu thuyết thứ bảy tìm thấy

mình ở những nhân vật nghèo thành thị hay nông thân suốt đời thiếu thốn, cay cực, những phụ nữ bị lỡ làng, những thanh niên thất nghiệp, những cô gái bị ép duyên, những chàng trai bất đắc chí Không khí truyện ở đây ít mùi vị "vui vẻ trẻ trung" của tầng lớp trên được xã hội ưu đãi Cái công chúng đông đảo trung thành với

Tiểu thuyết thứ bảy đó đã nuôi sống tờ báo từ năm 1934 cho đến năm 1945, trong

khi vô số tờ báo khác chết đi sống lại "[8] Lê Văn Trương là cây bút chủ lực của

Tiểu thuyết thứ bảy vì sức thu hút đặc biệt của tiểu thuyết của ông đối với loại

công chúng này

Nhà văn Ngọc Giao - thư kí toà soạn báo Tân Dân đã khẳng định: "Những số

báo của Tân Dân: Tiểu thuyết thứ bảy; Truyền bá; Ích hữu; Tao đàn; Những

tác phẩm hay; Phổ thông bán nguyệt san, tất cả những loại trên, không in quá

con số 2000 cuốn, riêng tiểu thuyết Lê Văn Trương in 3000 cuốn”[18] Trong một

hồi ký mang tên Chủ nhà in, nhà xuất bản Tân Dân- ông Vũ Đình Long, in ở

Tạp chí Văn học, số 1, 1991, ông đã kể lại: “Nhà xuất bản Tân Dân thành lập năm

1930, tại 93 Hàng Bông Trong đội ngũ ấy, anh em văn hữu của NXB Tân Dân suốt Nam Trung Bắc tập hợp cung cấp văn phẩm cho ông Long đều đặn… Lê Văn Trương,

“tiểu thuyết người hùng” viết khoẻ nhất, nhiều độc giả nhất miền Nam cũng như miền Bắc" [18]

Từ năm 1934 (là năm tuần báo Tiểu thuyết thứ bảy ra đời) cho đến gần

Cách mạng tháng Tám 1945, độc giả của báo Tân Dân không mấy ngày là không

thấy quảng cáo trên tờ báo này hoặc trên loại sách Phổ thông bán nguyệt san, những tên sách của Lê Văn Trương Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt

san- tiếng là tờ báo- nhưng chỉ in tiểu thuyết, truyện ngắn Bạn đọc trông chờ từng

số báo của Tân Dân để đón đọc Lê Văn Trương Tiểu thuyết của ông đã trở thành một thứ “hàng hoá” được thị trường ưa chuộng Thư từ, điện tín của các đại lý sách

từ Sài gòn, Phnôm Pênh, miền Trung, Nam, Bắc luôn gửi về tòa soạn của Tân Dân

để đòi lấy thêm sách của Lê Văn Trương Thời ấy, người ta đã gọi Lê Văn Trương

là “con gà đẻ trứng vàng” của ông chủ bút Vũ Đình Long Ngọc Giao, đã nói đến

cái khéo giữ người tài của Vũ Đình Long, trong đó có sự giữ Lê Văn Trương: "Ông

(Vũ Đình Long) nổi tiếng là người chi tiền nhuận bút chặt chẽ, nhưng đối với những người có triển vọng, thu hút khách hàng nhiều như là Lê Văn Trương, Nguyễn Công Hoan, thì ông tỏ ra rộng rãi có chừng mực, có thể đến vay tiền trước khi có tác phẩm, có thể chi nhuận bút khá hơn những anh em "[19] Ngọc Giao đã coi Lê

Văn Trương là người đã "bán linh hồn cho báo" Thanh Châu khẳng định: "Thời

tiền chiến 1930- 1945, kể về số lượng tác phẩm, Lê Văn Trương là một nhà văn lớn Theo tôi nhớ, ông có tới 60 tiểu thuyết dài, không nói khá nhiều truyện nhỏ đăng trên các báo khắp ba miền trong nước Ở miền Nam, nhất là tại Sài gòn, tủ sách nào cũng có Lê Văn Trương" [8]

Cái tên Lê Văn Trương trong những số báo đã được coi như một thứ bảo hành cho sự đắt hàng của ông chủ Tân Dân Điều đó cũng có nghĩa tiểu thuyết Lê Văn Trương đã đáp ứng được nhu cầu của công chúng

Nhiều người trong chúng ta phải đặt ra câu hỏi: Tại sao, theo đánh giá của khá nhiều nhà phê bình, Lê Văn Trương viết tiểu thuyết vào hạng xoàng, nhưng vẫn tồn tại, hơn nữa, “tồn tại một cách vinh quang, sáng giá” (chữ dùng của Vương

Trí Nhàn) trong suốt khoảng thời gian 1930-1945 Trong cuốn Lê Văn Trương-

mớ tài liệu cho văn - sử Việt Nam, Lan Khai cho rằng: “Ông (Lê Văn Trương-

LTN) đã nhảy xổ vào làng văn, như luồng gió, làm bật tung cánh cửa, ùa vào trong nhà Ông đã vượt lên trên tất thảy các văn sĩ đương thời bằng cái khối sách cao ngất, bằng sự nổi danh chớp nhoáng và bằng cái số lớn độc giả của ông” [26;3]

Lê Văn Trương “đã khiến nổi thiên hạ chú ý đến mình”, dù đó là thiên hạ

của những người tiểu tư sản Nhưng chính thiên hạ của những tầng lớp bình dân thành thị đó đã làm nên một phần đời sống văn chương của một giai đoạn rực rỡ của nền văn học Việt Nam Luận bàn về sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương, Tuệ

Lãng đã đưa ra ý kiến: " bằng một cuộc đời “giang hồ” thuộc loại bậc nhất trong

văn giới xứ Việt, bằng cách nghĩ của một người trải nghiệm sâu sắc nhất “trường đời”, ông (Lê Văn Trương - LTN) đã khơi dòng cho một chi hệ văn chương đại chúng, đó là văn chương tiêu dùng." [155]

Nhà phê bình Văn Giá, khi nói về hiện tượng Lê Văn Trương đã trình bày

quan điểm của mình: “Trong đời sống văn chương của thời nào cũng vậy, điều hoà

giữa tinh hoa và đại chúng rất khó giải quyết Khi thì tinh hoa nổi trội, khi thì đại chúng mạnh…Nhưng không nên phủ nhận cái đại chúng, nó có vị trí quan trọng của nó với thị hiếu và biết đâu trong những tác phẩm ấy có thể nổi trội một điều gì

đó nổi bật.” [152]

Thời hoàng kim của tiểu thuyết gia họ Lê không lâu Nó kéo dài khoảng hơn một thập kỷ, khoảng từ năm 1932 đến ngoài những năm 40 của thế kỷ XX Sau đó, tiểu thuyết của ông ít được nhắc đến

Trong đời sống văn học, ánh hào quang sáng chói rồi vụt tắt của một nhà văn như Lê Văn Trương không phải là cá biệt Nó tồn tại ở những nền văn học khác

nhau trong những thời khác nhau Nhóm Tự lực văn đoàn với những Hồn bướm

mơ tiên, Đoạn tuyệt, Nửa chừng xuân…đã lấy nước mắt của không ít độc giả

đương thời Nhưng chỉ sau khoảng hai thập kỷ, những thiên diễm tình lâm ly không thực sự làm mọi người hứng thú

Gần đây nhất là trường hợp Nguyễn Mạnh Tuấn Thập kỷ 80, đầu 90 của thế

kỷ trước, những hình ảnh nông thôn Nam bộ trong Cù lao chàm, những người đánh

cá vùng biển Vũng Tàu trong Đứng trước biển, những người nuôi bò sữa trong

Phần hồn, dân cà phê trong Yêu như là sống,…của ông đã làm khuấy động đời

sống văn học Nguyễn Mạnh Tuấn sáng tác khá nhanh, tiểu thuyết này chưa kịp lắng xuống, tiểu thuyết khác đã ra đời, mà tiểu thuyết nào cũng được độc giả đón nhận nồng nhiệt Cả một thời kỳ đổi mới của xã hội Việt Nam, những vấn đề bức xúc thời sự được ghi lại trên những trang văn của Nguyễn Mạnh Tuấn Nhưng sau hơn một thập kỷ làm mưa làm gió trên văn đàn, cuối những năm 90 trở đi, người ta

ít nhắc đến các tác phẩm của ông, độc giả đi tìm nguồn cảm xúc mới, trong những tác phẩm mới, với những đề tài mới

Về hiện tượng này, ông Lương Đức Thiệp giải thích, do hoàn cảnh chiến tranh, độc giả của Lê Văn Trương bị cuốn hút vào những vấn đề khác thiết thân và

bức xúc hơn Ông viết: "Lê Văn Trương đã đại diện thủy chung cho đẳng cấp tiểu

tư sản đã thỏa mãn nhu cầu xã hội của đẳng cấp ấy giữa lúc xã hội tạm gọi là thái bình và nền kinh tế tạm cho là ổn định Được chỗ đứng trong xã hội, danh tiếng ông lan rộng Nhưng, bỗng "giữa trời đất nổi cơn gió bụi" nạn binh lửa từ đâu đến làm