Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống với việc hình thành và phát triển nhân cách cho sinh viên khu vực tây nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH PHẠM HUY THÀNH giáo dục giá trị đạo đức truyền thống với việc hình thành và phát triển nhân cách cho sinh viên khu vực tây nguyên trong bối cảnh

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

PHẠM HUY THÀNH

giáo dục giá trị đạo đức truyền thống

với việc hình thành và phát triển nhân cách cho sinh viên khu vực tây nguyên trong bối cảnh

toàn cầu hóa hiện nay

Chuyờn ngành : CNDVBC&CNDVLS

Mó số : 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS TRẦN SỸ PHÁN

2 PGS.TS Lấ THỊ THỦY

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu sử dụng trong luận án là trung thực,

có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận

án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình khoa học nào

Tác giả luận án

Phạm Huy Thành

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN ĐẾN ĐỀ TÀI 7

1.1 Những nghiên cứu xung quanh vấn đề giá trị truyền thống, giáo dục giá

trị đạo đức truyền thống, nhân cách, nhân cách sinh viên 7 1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến toàn cầu hóa, tác động của

toàn cầu hóa đối với nhân cách, lối sống, đạo đức của con người Việt

Nam nói chung và sinh viên Việt Nam nói riêng 15 1.3 Những công trình nghiên cứu tác động của toàn cầu hóa đến đời sống

của đồng bào dân tộc Tây Nguyên nói chung và thanh niên - sinh viên

Chương 2: NHÂN CÁCH, NHÂN CÁCH SINH VIÊN, TẦM QUAN TRỌNG VÀ

NỘI DUNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG NHẰM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY 29 2.1 Nhân cách, nhân cách sinh viên Việt Nam 29 2.2 Toàn cầu hóa và tầm quan trọng của giáo dục giá trị đạo đức truyền

thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam

2.3 Giá trị đạo đức truyền thống và một số giá trị đạo đức truyền thống dân

tộc cần phải giáo dục cho sinh viên Việt Nam hiện nay 56

Chương 3: GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG NHẰM HÌNH

THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CHO SINH VIÊN KHU VỰC TÂY NGUYÊN TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 78 3.1 Những nhân tố ảnh hưởng đến giáo dục giá trị đạo đức truyền thống

nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên ở khu vực Tây

Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay 78 3.2 Thực trạng giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và

phát triển nhân cách sinh viên ở khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh

3.3 Những vấn đề đặt ra đối với việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống

nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên ở khu vực Tây

Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay 116

Chương 4: QUAN ĐIỂM ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN

ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG NHẰM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CHO SINH VIÊN KHU VỰC TÂY NGUYÊN TRONG BỐI

4.1 Quan điểm định hướng để nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức

truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực

Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay 122 4.2 Một số giải pháp chủ yếu để nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức

truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực

Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay 127

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 150

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sinh viên là tầng lớp xã hội đặc thù, nguồn lực quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: "Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời người khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội" Nếu không có thế hệ trẻ, sẽ không có sự phát triển nối tiếp lịch sử của mỗi quốc gia, dân tộc, cũng như không có sự phát triển của nhân loại

Sau gần 30 năm tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, Đảng

ta, nhân dân ta đã và đang đạt được những thành tựu to lớn và rất quan trọng,

“có ý nghĩa lịch sử”, “đất nước đã ra khỏi tình trạng kém phát triển, bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình” [35, tr.91] Diện mạo của đất nước có nhiều thay đổi, đời sống nhân dân được nâng lên Thế và lực của nước ta ngày càng vững mạnh, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng lên, đã tạo ra những tiền đề quan trọng để đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Bên cạnh những thành tựu to lớn và quan trọng đó, chúng ta cũng phải đối mặt với không ít những khó khăn, thách thức Kinh tế phát triển chưa bền vững; năng suất, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp; công tác quy hoạch, kế hoạch và việc huy động, sử dụng các nguồn lực còn hạn chế, kém hiệu quả Đặc biệt là trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội có một số mặt yếu kém chậm khắc phục, nhất là về giáo dục, đào tạo và y tế; đạo đức, lối sống trong một bộ phận xã hội xuống cấp Chúng ta đang chứng kiến sự xuống cấp đạo đức từ mối quan hệ trong gia đình, nhà trường và xã hội Trong gia đình hiện tượng con cái ngược đãi cha mẹ, anh chị em vì mâu thuẩn lợi ích đã không nhìn mặt nhau Trong trường học, học sinh, sinh viên đánh nhau được tung lên mạng internet làm phản cảm xã hội, thầy cô giáo bị coi thường Ngoài xã hội là hiện tượng xuống cấp về đạo đức như tham nhũng, lừa đảo,

lợi ích nhóm đang làm cho dư luận xã hội bức xúc “Môi trường văn hóa bị xâm hại, lai căng, thiếu lành mạnh, trái với thuần phong mỹ tục, các tệ nạn xã hội, tội phạm và sự xâm nhập của các sản phẩm và dịch vụ độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong thanh, thiếu niên, rất đáng lo ngại” [35, tr.169]

Sinh viên ở các trường đại học, cao đẳng là một bộ phận thanh niên ưu

tú, giàu tâm huyết, nhiệt tình và say mê với lý tưởng cách mạng Họ là những người rất nhạy cảm với cái mới, thích nghi nhanh chóng với sự thay đổi của điều kiện và hoàn cảnh sống Tuy nhiên, do tuổi đời còn trẻ, kinh nghiệm sống chưa nhiều, làm cho sinh viên rất dễ bị tác động bởi những yếu tố tiêu cực từ mặt trái của quá trình toàn cầu hoá Sự tác động đó đang ảnh hưởng tới mọi mặt đời sống của sinh viên, đến sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên, đặt sinh viên trước những thách thức mới, trong đó có sinh viên ở khu vực Tây Nguyên Trên thực tế, vẫn còn một bộ phận không nhỏ sinh viên

có lối sống thực dụng, xa hoa lãng phí, xa rời truyền thống đạo lý của dân tộc, thậm chí thoái hoá, biến chất, mất niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và hoài nghi về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Thực trạng nhân cách của thanh niên - sinh viên khu vực Tây Nguyên nêu trên có nhiều nguyên nhân, một trong số đó là do chúng ta chưa chú trọng đúng mức việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho những trí thức tương lai của vùng đất Tây Nguyên Tại Hội nghị lần thứ tám, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, Đảng ta ra Nghị quyết số 29 - NQ/TW ngày 4 tháng 11

năm 2013 Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Nghị quyết đã

khẳng định: Lĩnh vực giáo dục và đào tạo nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc…Tuy nhiên, chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp…“chưa chú trọng đúng mức việc giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng làm việc…” cho học sinh, sinh viên

Để củng cố và tiếp tục xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phong phú, đa dạng; làm cho các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi mặt của đời sống trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế Một trong những nhiệm

vụ cấp thiết trước mắt là tiếp tục đẩy mạnh việc giáo dục, bồi dưỡng đạo đức, lối sống có văn hóa, giữ gìn và phát triển những giá trị truyền thống (nhất là những giá trị đạo đức truyền thống); kiên quyết đấu tranh ngăn chặn mọi sự xâm hại, lai căng, thiếu lành mạnh đang có nguy cơ làm băng hoại các giá trị văn hóa, làm suy thoái đạo đức lối sống trong một bộ phận nhân dân nói chung, sinh viên nói riêng Đại hội lần thứ XI của Đảng khẳng định: “Chú trọng xây dựng nhân cách con người Việt Nam về lý tưởng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật, nhất là trong thế hệ trẻ” [35, tr.126], trong đó công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống để hình thành nên nhân cách mới - nhân cách xã hội chủ nghĩa cho sinh viên ở khu vực Tây Nguyên có tầm quan trọng đặc biệt Với ý nghĩa đó, tác

giả chọn vấn đề: “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống với việc hình thành và phát triển nhân cách cho sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay” để nghiên cứu và làm luận án tiến sỹ chuyên ngành triết học

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục tiêu

Phân tích một số khái niệm công cụ của luận án: nhân cách, nhân cách sinh viên, giá trị, giá trị truyền thống, giá trị đạo đức truyền thống, toàn cầu hóa, tầm quan trọng của việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Làm rõ thực trạng giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên, từ đó luận án đề xuất quan điểm định hướng và một số giải pháp chủ yếu để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Góp phần làm sáng tỏ một số khái niệm công cụ của luận án: nhân cách, nhân cách sinh viên, giá trị truyền thống, giá trị đạo đức truyền thống, toàn cầu hóa

Làm rõ tầm quan trọng, nội dung giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên nói chung, sinh viên khu vực Tây Nguyên nói riêng trong bối cảnh toàn cầu hóa

Phân tích, đánh giá thực trạng công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay và chỉ ra nguyên nhân của thực trạng đó

Đề xuất một số quan điểm định hướng, giải pháp chủ yếu để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu vấn đề giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên (nhất là sinh viên dân tộc thiểu số) trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Phạm vi: Diện khảo sát sinh viên hệ chính quy ở các trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Nguyên

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện trên cơ sở các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục giá trị đạo đức truyền nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam nói chung và sinh viên khu vực Tây Nguyên nói riêng trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử; phương pháp lịch sử-lôgíc, phân tích và tổng hợp, thống kê, so sánh, các phương pháp chuyên ngành và liên ngành khác

Sử dụng phương pháp điều tra xã hội học: thời gian vào tháng 10 năm

2012, số phiếu phát ra 400 phiếu: trường Đại học Tây Nguyên 100 phiếu, đại học Đà Lạt 100, Cao đẳng Sư phạm Đắk Lăk là 100 phiếu, Cao đẳng Sư phạm Gia Lai 100 phiếu, kết quả thu về 376 phiếu

5 Những đóng góp khoa học của luận án

Góp phần làm sáng tỏ một số khái niệm công cụ của luận án: nhân cách, nhân cách sinh viên, giá trị truyền thống, giá trị đạo đức truyền thống, toàn cầu hóa

Phân tích vai trò giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

Phân tích, đánh giá thực trạng công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay và chỉ ra nguyên nhân của thực trạng đó

Đề xuất một số quan điểm định hướng và giải pháp chủ yếu để nâng

cao hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm xây dựng nhân cách cho sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về mặt lý luận: Luận án tập trung nghiên cứu các khái niệm: giá trị, giá trị đạo đức truyền thống, toàn cầu hoá, tính tất yếu của quá trình toàn cầu hoá

Về mặt thực tiễn: Luận án làm rõ thực trạng nhân cách sinh viên và công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên hiện nay Trên cơ sở đó, luận án đưa

ra một số giải pháp để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập môn Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác

- Lênin, môn đạo đức học, đồng thời góp phần vào mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 4 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 NHỮNG NGHIÊN CỨU XUNG QUANH VẤN ĐỀ GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG, GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG, NHÂN CÁCH, NHÂN CÁCH SINH VIÊN

1.1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến giá trị truyền thống, giáo dục giá trị đạo đức truyền thống

Vấn đề giá trị truyền thống, giá trị đạo đức truyền thống, giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở những mức độ khác nhau

Tác giả Trần Văn Giàu trong cuốn sách “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” [57] đã khẳng định tính cách dân tộc, giá trị truyền

thống của dân tộc Việt Nam được nhấn mạnh ở: lòng yêu nước, thương người

Đây là truyền thống quý báu của dân tộc đã được trải qua hàng ngàn năm lịch

sử dựng nước và giữ nước Từ đó, tác giả đặt ra vấn đề kế thừa, giáo dục những giá trị tinh thần yêu nước, thương người cho con người Việt Nam hiện nay

Bằng cách tiếp cận giá trị truyền thống có vai trò trong quá trình phát

triển đất nước, tác giả Trần Đình Hượu trong cuốn “Đến hiện đại từ truyền thống” [85] đã nêu lên cho xã hội một cách đánh giá, nhìn nhận đúng tầm

quan trọng của văn hoá truyền thống trong đời sống xã hội Xác định văn hoá truyền thống như một nguồn lực nội sinh và không ngừng ảnh hưởng đến việc xây dựng văn hoá mới trong giai đoạn hiện nay

Luận án tiến sĩ triết học của Nguyễn Văn Lý “Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” [97] đã làm rõ hơn vai trò của kế thừa và đổi

mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở nước ta Qua đó, tác giả góp phần xác định nội dung, phương hướng, giải pháp cơ bản bảo đảm kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức

truyền thống nhằm xây dựng đời sống đạo đức tốt đẹp của con người và xã hội Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trong quá trình phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, văn hóa luôn được cọi là động lực của sự phát triển Các giả Nguyễn Trọng

Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sỹ Quý trong cuốn “Tìm hiểu giá trị văn hoá truyền thống trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá” [18] đã đề cập

đến vấn đề giá trị, giá trị đạo đức truyền thống, giá trị văn hoá truyền thống và

sự chuyển biến của chúng trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá Công trình khoa học đề cập tương đối toàn diện về vấn đề khai thác, giữ gìn

và phát huy các giá trị truyền thống trong chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn diện

Luận án tiến sỹ triết học của Võ Văn Thắng “Kế thừa và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc trong việc xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay” [122] đã làm rõ vấn đề xây dựng lối sống ở nước ta trong thời kỳ

đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, chủ động hội nhập quốc tế là vấn đề lớn bao gồm nhiều phương diện khác nhau Luận án phân tích và luận giải một cách khoa học về việc kế thừa, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc là vấn đề tất yếu trong quá trình xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở làm rõ các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc, luận án đã xác định những giá trị văn hoá truyền thống dân tộc cần được kế thừa và phát huy trong quá trình xây dựng lối sống của con người Việt Nam hiện nay với những giá trị: chủ nghĩa yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, đoàn kết dân tộc, lòng nhân ái, khoan dung, cần cù, hiếu học

Cùng khai thác vấn đề trên cơ sở vai trò của các giá trị đạo đức truyền

thống, tác giả Phan Văn Ba trong luận án tiến sĩ triết học “Vấn đề giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay” [5] và Ngô Thị Thu Ngà với luận án tiến sĩ “Giá trị đạo đức truyền thống với việc xây

dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay” [109] Các tác giả đã

làm rõ giá trị truyền thống, giá trị đạo đức truyền thống trước những biến đổi của môi trường văn hóa xã hội ở nước ta hiện nay Tác giả Phan Văn Ba đã góp phần làm rõ nội dung giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc Việt Nam

và vai trò của nó trong đời sống tinh thần của thanh niên Việt Nam Từ đó, luận án đưa ra phương châm, phương pháp giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho thanh niên Việt Nam, quan hệ giữa giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc với giáo dục thanh niên trong điều kiện hội nhập quốc tế Tác giả phát hiện những vấn đề nảy sinh từ thực trạng giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cùng xu hướng tách rời giữa quá khứ với hiện tại trong giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc Tác giả Ngô Thị Thu Ngà đã làm rõ một số khái niệm cơ bản: đạo đức mới, giá trị đạo đức truyền thống, vai trò của giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay Trên cơ sở khảo sát thực trạng ảnh hưởng của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam, tác giả đã

đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò các giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ nước ta hiện nay

Như vậy, vấn đề giá trị truyền thống, giáo dục giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam luôn được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Các giá trị truyền thống được làm sáng tỏ từ sự hình thành, phát triển và tiếp biến trong điều kiện mới Nội dung nghiên cứu là các giá trị truyền thống, chủ yếu là các giá trị tinh thần được biến đổi trong sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội

ở nước ta Các công trình khoa học đã làm rõ các khái niệm giá trị, giá trị đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống, giáo dục giá trị đạo đức truyền thống Cách tiếp cận của các công trình khoa học thường đi từ khái niệm giá trị và cấu trúc giá trị bao gồm giá trị vật chất và giá trị tinh thần; trong giá trị tinh thần thì giá trị đạo đức đóng vai trò chủ yếu Song, có thể thấy, đó chủ yếu là các giá trị tinh thần (bao gồm giá trị đạo đức), và do vậy, việc nghiên cứu giá trị đạo

đức truyền thống chỉ được nghiên cứu cùng với giá trị tinh thần khác, mà ít có công trình nghiên cứu chuyên biệt Vấn đề giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho đối tượng cụ thể là sinh viên được nhiều công trình khoa học đề cập đến, nhưng đối với sinh viên khu vực Tây Nguyên chưa có một công trình khoa học nghiên cứu một cách có hệ thống Luận án của tác giả sẽ kế thừa các khái niệm cộng cụ: giá trị, giá trị đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống của các công trình khoa học nêu trên để thực hiện mục đích, nhiệm vụ đặt ra

1.1.2 Những công trình liên quan đến nhân cách, giá trị nhân cách, thực trạng nhân cách của con người Việt Nam trong quá trình đổi mới đất nước

Các tác giả Đỗ Huy, Chu Khắc, Vũ Khắc Liên, Trường Lưu, Lê Quang

Thiêm trong cuốn sách “Nhân cách văn hoá trong bảng giá trị Việt Nam” [75]

đã có những lý giải về phương diện lý luận vấn đề nhân cách từ góc độ văn hóa Ngoài ra các tác giả còn đề cập đến nền tảng các quan hệ xã hội, sự vận động của lịch sử đã tạo nên các bước phát triển của nhân cách Từ đó, cuốn sách khẳng định xây dựng nhân cách mới làm phong phú bảng giá trị Việt Nam là khâu trung tâm của tiến bộ văn hoá và phát triển xã hội

Đề cập đến quan niệm nhân cách của một con người cụ thể, Đỗ Long trong

cuốn “Hồ Chí Minh - những vấn đề tâm lý học nhân cách” [92] đã tập hợp những

bài viết của các nhà khoa học tâm lý, giáo dục học đề cập đến quan niệm của Hồ Chí Minh về tâm lý học nhân cách, quá trình hình thành và phát triển nhân cách Các tác giả đã làm nổi bật nhân cách Hồ Chí Minh, một tấm gương tiêu biểu để cho mỗi con người Việt Nam học tập, noi theo

Ở Việt Nam, lần đầu tiên có cuộc điều tra giá trị được tiến hành vào năm 1993 đến năm 1994 trong phạm vi chương trình KX - 07, đề tài KX07 -

04 “Giá trị - định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị” [137] Trong

công trình này các tác giả nghiên cứu khái niệm nhân cách và đề cập đến giá trị, nhưng không có bài nào đề cập đến giá trị nhân cách Vấn đề đặt ra ở đây là tìm

mối quan hệ giữa giá trị (theo nghĩa giá trị học) và nhân cách, hay là vận dụng cách nghiên cứu của giá trị học và nghiên cứu nhân cách rồi từ đây đi đến khái niệm giá trị nhân cách

Để làm rõ sự biến đổi các giá trị trong nền kinh tế thị trường, năm

1994 Viện Triết học cùng với Trung tâm giao lưu văn hoá Việt Đức đã tổ

chức hội thảo khoa học “Sự chuyển đổi giá trị trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường” [139] Hội thảo tập trung 4 cụm vấn đề chính: Những

vấn đề phương pháp nghiên cứu giá trị và sự chuyển đổi giá trị trong xã hội nói chung trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường nói riêng; về sự hình thành hệ thống giá trị trong cơ chế thị trường hiện nay; sự chuyển đổi giá trị trong văn hoá đạo đức; về giáo dục giá trị con người Việt Nam nói chung và thanh niên Việt Nam nói riêng Hội thảo này đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn trong sự chuyển đổi giá trị nói chung và giá trị nhân cách nói riêng

Phạm Minh Hạc trong“Nghiên cứu giá trị nhân cách theo phương pháp NEOPI-R cải biên” [60] đã đưa ra bảng hỏi trắc nghiệm Neopi-r có gần

200 câu hỏi trong đó có 6 giá trị (thái độ) đối với sức khoẻ, học vấn, đạo đức, tiền bạc, quyền lực, hạnh phúc gia đình mà chúng ta gọi là các giá trị cơ bản (sống còn) của cuộc sống Ngoài ra có hơn 60 câu hỏi về 9 vấn đề: lý tưởng phấn đấu, thái độ chính trị, yêu nước, lòng tự hào dân tộc, tôn trọng pháp luật, thái độ học tập, thái độ với đồng tiền, hội nhập mở cửa, thái độ với môi trường và thái độ với công việc Đây là công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu về giá trị nhân cách theo phương pháp điều tra xã hội học

Nhấn mạnh vai trò của đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt Nam, Lê Thị Thuỷ trong luận án tiến sỹ Triết học

“Vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện nay” [126] đã đi sâu phân tích đặc điểm nhân cách con người Việt Nam

và vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam

hiện nay Việc khai thác vai trò của đạo đức như một yếu tố trong cấu trúc nhân cách và sự vận dụng các tri thức khoa học triết học, đạo đức học, tâm lý học, xã hội học để xây dựng mối quan hệ đạo đức và nhân cách làm căn cứ khoa học vững chắc Từ đó, Luận án đề ra những luận cứ khoa học, giải pháp

để nâng cao vai trò của đạo đức trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam: chân, thiện, mỹ

Vấn đề kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc đối với sự phát triển nhân cách con người Việt Nam tác giả Cao Thu Hằng trong

luận án tiến sĩ “Kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam hiện nay” [68] đã phân tích một cách có hệ thống và

luận giải những vấn đề lý luận về giá trị đạo đức truyền thống cũng như nhân cách trong tính tất yếu của việc kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống Từ đó, luận án đưa ra những giải pháp để việc kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam hiện nay được tốt hơn

Vấn đề thực tiễn trong xây dựng đạo đức, lối sống, thái độ, niềm tin, lý tưởng của thanh niên nói chung, sinh viên nói riêng được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh thực hiện trong các cuộc điều tra năm 2007

“Điều tra tình hình tư tưởng và nhận thức chính trị của thanh niên trong giai đoạn hiện nay” [45]; năm 2008 “Tổng quan tình hình sinh viên, công tác hội

và phong trào sinh viên nhiệm kỳ VII (2003 - 2008)” [47] và trong Hội thảo khoa học năm 2008: “Đổi mới nội dung, phương thức giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên trong thời kỳ hội nhập” [48] Các công trìn này đã làm rõ

tình hình tư tưởng và nhận thức chính trị cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay Kết quả cuộc khảo sát cho thấy các nhận thức về niềm tin vào sự phát triển đất nước, thái độ đối với việc tham gia các tổ chức Đảng, Đoàn và các phong trào tình nguyện; niềm tin vào mục tiêu “độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội”; niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, nhà nước trong điều kiện nền kinh tế thị trường và sự tác động của quá trình toàn cầu hoá Mặt khác, kết quả khảo sát

cũng cho thấy sự đề cao các chuẩn mực trong đời sống của sinh viên: điều kiện sống, điều kiện thành đạt, mẫu hình của người thành đạt, tâm tư nguyện vọng đối với sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, trách nhiệm thái độ của sinh viên trước các hiện tượng tiêu cực của xã hội

Về vấn đề sinh viên và sự định hướng các giá trị cuộc sống cho sinh

viên, tác giả Trần Sỹ Phán trong bài báo “Sinh viên với định hướng giá trị nhân cách” [114] đã đưa ra thực trạng nhân cách sinh viên và một số giá trị

nhân cách định hướng cho sinh viên Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Từ định hướng các giá trị nhân cách đó, giúp sinh viên Việt Nam nhận thấy được vai trò và trách nhiệm của mình với bản thân, gia đình, dân tộc

Trần Sỹ Phán trong luận án tiến sĩ triết học “Giáo dục đạo đức đối với

sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay” [115] đã

làm rõ hơn về khái niệm nhân cách, tính đặc thù của nhân cách sinh viên Đây

là công trình khoa học nghiên cứu sâu vai trò của giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam Luận án góp phần làm sáng tỏ thực chất, vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của giáo dục đạo đức thông qua giảng dạy ở các trường đại học, cao đẳng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay Từ đó, tác giả đề xuất một số phương hướng, giải pháp nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo đức nói chung, môn đạo đức học nói riêng

Giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin có tầm quan trọng trong việc xây dựng nhân cách sinh viên Việt Nam, tác giả Hoàng Anh trong luận án tiến

sĩ triết học “Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay” [2] đã góp phần làm rõ nhân cách, nhân cách sinh viên, quá trình hình

thành và phát triển nhân cách sinh viên Luận án đi sâu phân tích vai trò của giáo dục lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin đối với sự phát triển nhân cách của sinh viên Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường Từ đó, tác

giả đã đề ra các giải pháp để nâng cao chất lượng giảng dạy các môn khoa học Mác - Lênin nhằm xây dựng nhân cách mới cho sinh viên, nhân cách

xã hội chủ nghĩa

Đề cập đến vai trò của giáo dục trong việc hình thành và phát triển nhân

cách sinh viên, tác giả Hoàng Anh trong cuốn “Giáo dục với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên” [3] đã trình bày những vấn đề lý luận chung về

nhân cách, nhân cách sinh viên Tác giả đã tập trung phân tích thực trạng đạo đức sinh viên Việt Nam và vấn đề giáo dục đạo đức cho sinh viên trong các trường đại học, cao đẳng để hình thành, phát triển nhân cách sinh viên

Đề cập đến các giá trị cuộc sống của sinh viên trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập, tác giả Phạm Huy Thành trong bài báo“Quan niệm về giá trị cuộc sống của sinh viên Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường” [120] tập trung làm rõ sự tác động của nền kinh tế thị trường đối với

cuộc sống của sinh viên ở những mặt tiêu cực và tích cực Các giá trị cuộc sống được sinh viên quan niệm: ý nghĩa cuộc sống, điều kiện thành đạt, quan

hệ bạn bè, thầy trò và những người xung quanh Từ đó, tác giả đưa ra bốn giải pháp để phát huy những mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực do tác động của

cơ chế thị trường đối với đời sống sinh viên hiện nay

Ngoài một số công trình trên, liên quan đến vấn đề nhân cách còn có cuốn

“Chủ nghĩa xã hội và nhân cách” [4] đề cập đến vấn đề nhân cách trong xã hội

chủ nghĩa, bắt nguồn từ mối quan hệ kinh tế, chính trị, pháp luật, tinh thần, đạo đức, mỹ học Mặt khác, cuốn sách đã chú ý tới những vấn đề có tính chất xuất phát điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhân cách như: bản chất nhân cách, cơ chế quyết định thế giới tinh thần và hoạt động của nhân cách

Tóm lại, vấn đề nhân cách, sự hình thành và phát triển nhân cách ở nước ta được rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, nhằm xây dựng và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Các công trình đề cập đến khái niệm nhân cách, quá trình hình thành và phát triển cách, cấu trúc nhân cách; vai trò

của giáo dục đối với việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam nói chung

và sinh viên nói riêng Cách tiếp cận của các công trình khoa học trên thường khai thác khái niệm nhân cách, cấu trúc nhân cách và quá trình hình thành, phát triển nhân cách; cấu trúc nhân cách bao gồm tài và đức là vấn đề xuyên suốt được phân tích rõ trong quá trình giáo dục nhằm hình thành và phát triển nhân cách Chưa có công trình nào nghiên cứu nhân cách dưới góc độ cụ thể, chẳng hạn, nghiên cứu vai trò giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách con người Tây Nguyên nói chung, sinh viên nói riêng Do vậy, đây là hướng nghiên cứu mới của luận án, làm rõ vai trò giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên Đồng thời, luận án kế thừa các khái niệm nhân cách, cấu trúc nhân cách và cách triển khai cấu trúc nhân cách trong việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho sinh viên khu vực Tây Nguyên

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TOÀN CẦU HÓA, TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ ĐỐI VỚI NHÂN CÁCH, LỐI SỐNG, ĐẠO ĐỨC CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM NÓI CHUNG VÀ SINH VIÊN VIỆT NAM NÓI RIÊNG

1.2.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến toàn cầu hóa và đặc điểm của toàn cầu hóa

Vấn đề toàn cầu hóa là một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nước Xuất phát từ mục tiêu, nhiệm vụ của luận án, tác giả đề cập đến một số công trình sau đây có liên quan trực tiếp đến đề tài

Các tác giả S.Xmit và G.Bâylơ trong cuốn sách “Toàn cầu hóa của nền chính trị thế giới” [146] đã đề cập đến trong giai đoạn hiện nay đang có ba

loại quan niệm về toàn cầu hóa khác nhau Những người theo chủ thuyết thực

tế và thực tế mới cho rằng, toàn cầu hóa không làm biến đổi được sự phân chia lãnh thổ của thế giới thành các quốc gia dân tộc Thể hiện tính liên kết giữa các nền kinh tế và xã hội ngày càng gia tăng có thể chúng phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn, các quốc gia vẫn giữ được chủ quyền Còn những người theo thuyết tự do và tự do mới lại có xu hướng coi toàn cầu hóa đang làm thay đổi

căn bản những nhận định, đánh giá của những người theo chủ thuyết thực tế, bởi vì các quốc gia không còn đứng ở trí trung tâm nữa Họ cho rằng toàn cầu hóa báo hiệu sự đăng quang của một trật tự toàn cầu mới và báo hiệu sự cáo chung của hệ thống các quốc gia Những người theo chủ thuyết hệ thống thế giới thì cho rằng, toàn cầu hóa chỉ là một hiện tượng bên ngoài, nó không có cái mới, chẳng qua chỉ là giai đoạn phát triển cuối cùng của chủ nghĩa tư bản quốc tế

Các tác giả Hồ Bá Thâm, Nguyễn Ngọc Diễm trong cuốn sách “Toàn cầu hóa và sự phát triển bền vững từ góc độ triết học đương đại” [124] đã

làm nổi bật nội dung và xu hướng tất yếu của toàn cầu hóa dưới góc độ triết học Công trình khoa học công bố trong cuốn sách gồm 6 chuyên đề chính có nội dung tương đối độc lập với nhau, nhưng phần lớn đề cập sự tác động của toàn cầu hóa tới các vấn đề kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội Phần mở đầu: Một số vấn đề triết học đương đại từ thực tiễn toàn cầu hóa, đổi mới, hội nhập

và phát triển đất nước sau này; phần 1: Những vấn đề chung về thời đại và quan hệ giữa toàn cầu hóa, hội nhập và phát triển trên thế giới và Việt Nam; phần 2: Toàn cầu hóa và sự tiến hóa nhân loại ngày nay; phần 3: Khoa học công nghệ

ở các nước đang phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay; phần 4: Hội nhập và phát triển bền vững; phần 5: Con người, văn hóa Việt Nam với hội nhập

và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa; kết luận: Biết mình, biết người, hội nhập thành công, tiến cùng thời đại, phát triển bền vững - một triết lý của kỷ nguyên toàn cầu hóa

Các vấn đề của cuốn sách đưa ra có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn, đáp ứng nhu cầu bức thiết của các nước đang phát triển, trong đó có nước ta lựa chọn hướng đi cho mình trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay Kết quả nghiên cứu của các tác giả góp phần mở ra việc nhận thức đầy đủ hơn về phép biện chứng trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay và sự tác động của nó đến sự hội nhập và phát triển tiến bộ ở các nước đang phát triển Điều đó có ý nghĩa đặc biệt với Việt Nam trong tiến trình hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu

hóa Hội nhập quốc tế là một phương thức cơ bản, một tiến trình tất yếu, một động lực mạnh mẽ để đổi mới - phát triển rút ngắn khoảng cách tụt hậu kinh

tế, khoa học - công nghệ, văn hóa - xã hội và trước mắt đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp vào năm 2020

Cuốn sách “Toàn cầu hóa trong bối cảnh châu Á - Thái Bình Dương - một số vấn đề triết học” [53] đã đưa ra cách nhìn nhận khá toàn diện về toàn

cầu hóa từ góc độ triết học Trong số 24 bài viết (có 10 bài viết của học giả nước ngoài), có gần 20 bài viết liên quan trực tiếp đến toàn cầu hóa Về cơ bản, các tác giả cho rằng: biết chấp nhận những thái độ khác nhau, ủng hộ hay phản đối, toàn cầu hóa vẫn là một xu thế tất yếu, khách quan và đang tác động mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia dân tộc, cả ở những nước phát triển lẫn đang phát triển

Về đặc điểm toàn cầu hóa, các tác giả cho rằng, toàn cầu hóa hiện nay

có những nét khác biệt so với các giai đoạn toàn cầu hóa trước đây Đó là xu thế hợp tác để cùng tồn tại và phát triển, thay cho đối đầu; sự tác động ngày càng sâu rộng đến tất cả các quốc gia, dân tộc và đến mọi mặt của đời sống xã hội hiện đại; việc mở ra cơ hội, điều kiện cho sự phát triển, đồng thời cũng đặt

ra những thách thức về kinh tế, xã hội, văn hóa Sự phân tích toàn cầu hóa cũng như đặc điểm của nó trong cuốn sách này là tư liệu tham khảo có giá trị

để tác giả có thể kế thừa ở mức độ nhất định trong quá trình thực hiên luận án

Đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn của quá trình toàn cầu

hóa, trong cuốn sách “Toàn cầu hóa - những vấn lý luận và thực tiễn”, các tác

giả Lê Hữu Nghĩa, Lê Ngọc Tòng [111] đã khẳng định toàn cầu là xu thế tất yếu tác động đến các quốc gia dân tộc Các tác giã đã tập trung phân tích những cơ hội và thách thức của toàn cầu hóa trên bình diện lý luận và thực tiễn, làm rõ nguyên nhân thành công cũng như thất bại của quá trình hội nhập

ở nước ta trong thời gian qua Tiếp tục làm rõ vấn đề toàn cầu hóa trong

những thập niên tới, các tác giả cuốn “Xu thế toàn cầu hoá trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI” [111] đã nghiên cứu chuyên sâu về toàn cầu hoá và

ảnh hưởng của nó tới mọi vấn đề của cuộc sống Các tác giả luận chứng quá trình toàn cầu hoá là tất yếu khách quan dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật lịch sử, được Các Mác - Ăngghen đề cập vào năm 1848 trong

tác phẩm: Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản Sự tác động của toàn cầu hoá

được biểu hiện ở hai mặt: tích cực và tiêu cực, bất cứ quốc gia, dân tộc nào khi tham gia vào quá trình toàn cầu hoá đều phải chấp nhận sự tác động này Các tác giả trong cuốn sách này khẳng định, toàn cầu hóa, xét về bản chất là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, sự ảnh hưởng, tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, các dân tộc trên thế giới

Cùng cách tiếp cận phương pháp luận duy vật lịch sử cuốn sách “Toàn cầu hóa - phương pháp luận và phương pháp tiếp cận nghiên cứu” [15] đã

làm rõ những các cách tiếp cận toàn cầu hóa nhưng nhấn mạnh cách tiếp cận theo quan điểm chủ nghĩa Mác -Lênin Với cách tiếp cận khoa học, biện chứng, các tác giả đã đi sâu tìm hiểu, làm rõ bản chất quá trình toàn cầu hiện nay Đánh giá sự tác động của toàn cầu hóa đối với đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội thế giới cũng như trong nước; từng bước chỉ ra cách tiếp cận hợp lý để giải quyết các vấn đề do tác động của toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế là vấn đề vô cùng rộng lớn mà Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiêm Ngô Văn Điểm trong cuốn sách

“Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam” [39] đã đi sâu phân

tích quá trình nước ta tham gia toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc

tế Cuốn sách đã đề cập đến ba trong số những lĩnh vực mà thời gian qua Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong quá trình hội nhập kinh tế,

đó là: thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), thương mại và sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước

Như vậy, toàn cầu hóa đã có những quan niệm rất khác nhau, song tất

cả các công trình được đề cập ở trên, chúng ta thấy chủ yếu là toàn cầu hóa về kinh tế Cũng có rất nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, toàn cầu hóa đang diễn ra

trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự và môi trường tự nhiên…Vấn đề ở chỗ, bản chất của toàn cầu hóa là toàn cầu hóa kinh tế chiếm một vị trí trọng tâm Những vấn đề toàn cầu hóa của văn hóa, môi trường tự nhiên…cũng nảy sinh từ toàn cầu hóa kinh tế Vì vậy, có thể nói, toàn cầu hóa ngày nay chủ yếu là toàn cầu hóa kinh tế, với những tác động sâu rộng của nó đến các mặt đời sống xã hội như quân sự, chính trị, văn hóa, môi trường của thế giới trên quy mô toàn cầu Toàn cầu hóa tác động tới một khu vực riêng biệt thì rất ít công trình nghiên cứu đề cập đến, đặc biệt là vùng đất Tây Nguyên Đây có thể nói là vấn đề mới mà luận án cần phải đi sâu nghiên cứu, nhất là sự tác động của toàn cầu hóa làm biến đổi giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về sự tác động của toàn cầu hóa đến đạo đức, nhân cách con người Việt Nam nói chung và sinh viên nói riêng

Toàn cầu hóa là một xu thế của thời đại chúng ta, nó tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, do đó có rất nhiều công trình khoa học ở trong và ngoài nước nghiên cứu có liên quan đến vấn đề này

Ở đây, tác giả luận án xin đề cập một số công trình có liên quan đến sự tác động của toàn cầu hóa tới đạo đức, nhân cách của con người Việt Nam nói chung, sinh viên Việt Nam nói riêng

Tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn trong bài báo “Hội nhập quốc tế: cơ hội

và thách thức đối với giá trị truyền thống trong điều kiện toàn cầu hoá” [21]

cho rằng thế giới đã trải qua ba lần toàn cầu hoá, quá trình toàn cầu hoá hiện nay khác với các lần trước là diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội và nó trở thành xu thế tất yếu Từ đó, tác giả cho nêu ra trong điều kiện toàn cầu hoá các giá trị văn hóa truyền thống vừa có cơ hội để phát triển cao nhưng cũng chứa đựng những nguy cơ xói mòn Cũng theo hướng nghiên cứu

sự tác động của toàn cầu hóa đến giá trị truyền thống, tác giả Nguyễn Đình

Tường có bài báo“Giữ gìn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống ở Việt Nam trước tác động của toàn cầu hoá” [134] Theo tác giả, toàn cầu hoá là

quá trình khách quan, quá trình đó một mặt tạo ra cơ hội cho các quốc gia dân tộc mở rộng giao lưu hợp tác, mặt khác nó cũng đặt những giá trị văn hoá truyền thống của mỗi quốc gia dân tộc trước nhiều thách thức Do đó giữ gìn

và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc để văn hóa trở thành nền tảng tinh thần xã hội đã và đang là đòi hỏi cấp bách hiện nay

Tác giả Cao Thu Hằng trong bài báo“Giá trị đạo đức truyền thống và những yêu cầu đạo đức đối với nhân cách con người Việt Nam hiện nay” [67]

đã làm nổi bật vai trò của các giá trị đạo đức truyền thống và những yêu cầu đạo đức đối với việc hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện nay Tuy nhiên, các biện pháp kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây dựng con người Việt Nam hiện nay, chưa được tác giả đề cập đến

Một trong những công trình đề cập tương đối toàn diện về sự tác động của toàn cầu hóa đến các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, nhất là lĩnh

vực văn hóa, tinh thần phải kể đến cuốn sách “Giá trị truyền thống trước những thử thách của toàn cầu hóa” [19] Cuốn sách gồm có hai phần, phần

một các tác giả tập trung làm rõ thực chất của toàn cầu hóa nhưng từ góc độ triết học và giá trị học Ngoài ra, các tác giả còn đi sâu phân tích nội dung, thực chất giá trị truyền thống và giá trị truyền thống Việt Nam, trong đó có giá trị đạo đức truyền thống; chỉ ra cơ hội và thách thức của toàn cầu hóa đối với việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống

Trong phần thứ hai, các tác giả nói lên thực trạng các giá trị truyền thống Việt Nam trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay, đề xuất những giải pháp nhằm giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức của toàn cầu hóa Nhiều kết luận được các tác giả rút ra trong công trình khoa học này làm tài liệu tham khảo rất cần thiết cho nghiên cứu sinh trong quá trình thực hiện luận án Đối tượng và phạm vi sự tác động của toàn cầu hóa được

đề cập trong cuốn sách khá rộng Trong số 28 bài viết được đăng tại công

trình này, chỉ có bài “Một số suy nghĩ về giữ gìn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Đình Tường liên quan

đến trực tiếp đề tài luận án của nghiên cứu sinh Tuy nhiên trong bài viết đó, tác giả Nguyễn Đình Tường cũng không đề cập đến vùng đất Tây Nguyên - địa bàn mà tác giả luận án chọn làm khảo sát

Bàn về vai trò của giáo dục đối với việc hình thành nhân cách sáng tạo,

tác giả Vũ Minh Tâm trong bài báo“Giáo dục nhân cách sáng tạo và phát triển bền vững trong thời đại toàn cầu hoá” [118] đã đề cập đến giáo dục nhân cách

sáng tạo và những nhân tố của nhân cách sáng tạo: vốn tri thức, hoạt động thực tiễn, phẩm chất xã hội và lý tưởng Từ đó, tác giả bàn đến quá trình hình thành nhân cách sáng tạo do các yếu tố: tự chủ, tự ý thức và tự giác Trên cơ sở đó, tác giả bài báo đã đưa ra những giải pháp nhằm tạo ra một thế hệ trẻ năng động, sáng tạo phù hợp với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

Tác giả Võ Minh Tuấn trong bài báo“Tác động toàn cầu hoá đến đạo đức sinh viên Việt Nam hiện nay” [132] đã đề cập đến sự tác động tích cực và

tiêu cực của toàn cầu hoá tới đời sống của sinh viên nước ta hiện nay Mặt tích cực mà toàn cầu hóa mang lại theo tác giả là phát huy tinh thần năng động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm; còn mặt tiêu cực là lối sống thực dụng, thái độ bàng quan đối với mọi người xung quanh Tuy nhiên tác giả bài báo chưa đưa ra những giải pháp để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực

trong đời sống đạo đức sinh viên Tác giả Phạm Huy Thành trong bài báo “Đạo đức sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay” [121] tập trung

làm rõ thực trạng đạo đức sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay Theo tác giả bên cạnh ưu điểm, mặt tích cực, cần khẳng định trong đời sống đạo đức của sinh viên Việt Nam hiện nay cũng có không ít bất cập, hạn chế cần khắc phục để họ thực sự trở thành những tri thức trong tương lai

Như vậy, sự tác động của toàn cầu hoá đến nhân cách con người Việt Nam được nhiều nhà khoa học đề cập đến, tạo ra sự đa dạng và phong phú trong cách tiếp cận vấn đề, giải quyết vấn đề Mặt khác, cũng cho chúng ta thấy tính chất phức tạp của toàn cầu hoá tác động tới nhân cách, đạo đức

con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Các công trình khoa học đã làm rõ khái niệm toàn cầu hóa, sự tác động tích cực và tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa đến các quốc gia, trong đó có Việt Nam Làm rõ biểu hiện các giá trị đạo đức của con người Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế thị trường: quá trình thay đổi các giá trị trong cuộc sống, biểu hiện lệch lạc trong mối quan hệ giữa con người với con người, lối sống thực dụng đề cao đồng tiền, chủ nghĩa cá nhân đang làm băng hoại đạo đức xã hội ở nước ta Bên cạnh đó, các công trình cũng đã đưa ra các giải pháp để hạn chế tác động tiêu cực của toàn cầu hóa tới đạo đức xã hội, đồng thời nâng cao hiệu quả trong công tác xây dựng đạo đức mới - đạo đức cách mạng ở nước ta Trong luận án chúng tôi kế thừa khái niệm toàn cầu hóa, kết quả nghiên cứu xu thế tất yếu với những ảnh hưởng tích cực

và tiêu cực của toàn cầu hóa đối với đời sống xã hội và sự biến đổi các giá trị đạo đức Nhưng các công trình trên, chưa có một công trình nào nghiên cứu

về nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa,

mà chỉ đề cập đến sinh viên cả nước nói chung Đây là điểm mới của luận

án, nghiên cứu sinh tập trung khai thác để làm rõ vai trò của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ ĐẾN ĐỜI SỐNG CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC TÂY NGUYÊN NÓI CHUNG VÀ THANH NIÊN - SINH VIÊN TÂY NGUYÊN NÓI RIÊNG

13.1 Các công trình nghiên cứu về tác động của toàn cầu hoá đến đời sống đồng bào dân tộc Tây Nguyên

Các công trình nghiên cứu sự tác động của toàn cầu hóa đối với cả nước nói chung là rất đa dạng, được các nhà khoa học luận giải dưới nhiều góc độ khác nhau Nhưng nghiên cứu sự tác động của toàn cầu hóa đến một khu vực nhất định, chẳng hạn như khu vực Tây Nguyên, cho đến hiện nay vẫn còn rất khiêm tốn

Khai thác văn hóa Tây Nguyên thời kỳ hoang sơ, đầy bản sắc, tác giả

Nguyễn Tấn Đắc trong “Văn hoá, xã hội và con người Tây Nguyên” [38] đã

đề cập một cách toàn diện về văn hoá, con người, xã hội Tây Nguyên trước năm 1975, trên cơ sở đó đề xuất các kiến nghị để phát triển vùng đất Tây Nguyên trong quá trình đổi mới, hội nhập Đề cập rõ nét hơn về phong tục của

người Tây Nguyên, Lâm Tâm - Linh Nga Niêk Đam trong cuốn sách “Một số nét đặc trưng của phong tục các dân tộc Tây Nguyên” [119] bước đầu đã làm

rõ những đặc trưng, phong tục của các dân tộc thiểu số trên vùng cao nguyên đất đỏ Những phong tục đó, một mặt níu kéo con người Tây Nguyên trở về với cuộc sống buôn làng, mặt khác, chính những giá trị phong tục đó đang cùng đồng bào hoà nhập vào cuộc sống mới hôm nay

Đi sâu tìm hiểu những biến động, xáo trộn của của văn hóa Tây Nguyên

trong quá trình hội nhập, tác giả Lưu Hùng trong cuốn sách “Văn hoá cổ truyền Tây Nguyên” [83] đã chỉ ra sự đa dạng, huyền bí của văn hoá cổ truyền người

dân tộc Tây Nguyên: nhà Rông, rượu cần, lễ ăn trâu, nhà mồ, tượng mồ, lễ chúc sức khoẻ, đánh cồng chiêng, đàn t‟rưng, đàn K,lôngpút, già làng, sử thi, Vua lửa Pơtao Pui, Vua nước Mơtao Ya, ma lai Đồng thời tác giả cũng chỉ ra những khó khăn, thách thức mà văn hoá cổ truyền Tây Nguyên đang gặp phải trên con đường phát triển và hội nhập Trong những năm gần đây, thiết chế xã hội buôn làng truyền thống của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên chịu sự va đập, biến động mạnh, khiến động lực và tính năng động của nó bị suy giảm, thậm chí bị triệt tiêu, ảnh hưởng tới sự phát triển văn hóa ở nơi đây Các hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nghe già làng kể về những câu chuyện sử thi anh hùng trong nhà Rông, nhà Dài đang vắng bóng dần

Quá trình toàn cầu hóa đã tác động làm biến đổi những quan hệ dân tộc trong đời sống đồng bào Tây Nguyên Điều đó được tác giả Trương Minh Dục

đề cập đến trong cuốn sách: “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về vấn đề dân tộc và quan hệ dân tộc ở Tây Nguyên” [26] Trong cuốn sách này, tác giả đã

trình bày tình hình dân tộc, xu hướng vận động của quan hệ dân tộc ở Tây

Nguyên trong những năm gần đây, đánh giá một cách cơ bản những mặt làm được và chưa làm được trong việc thực hiện chính sách dân tộc Từ đó, cuốn sách nêu lên những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra và đề xuất những giải pháp nhằm thực hiện tốt chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ở Tây Nguyên trong giai đoạn mới

Khai thác giá trị đoàn kết của đồng bào dân tộc Tây Nguyên dưới sự tác động của toàn cầu hóa, tác giả Trương Minh Dục đã cho ra mắt bạn đọc cuốn

sách “Xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc ở Tây Nguyên” [27],

trong đó tập trung phân tích và làm rõ truyền thống đoàn kết các dân tộc ở Tây Nguyên qua các thời kỳ lịch sử Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ ra quá trình xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc ở Tây Nguyên trong cách mạng dân tộc dân chủ và xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là thời kỳ đổi mới Đồng thời công trình khoa học đã phân tích những xu hướng biến đổi trong quan hệ dân tộc, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện khối đại đoàn kết dân tộc ở Tây Nguyên

Trước âm mưu của các thế lực thù địch lợi dụng chính sách mở rộng quan hệ quốc tế để nhằm mục đích thiết lập khu vực Tây Nguyên thành khu

tự trị, Lê Văn Đính, đã thực hiện đề tài cấp bộ: “Một số giải pháp góp phần bảo đảm ổn định chính trị trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên” [40] Công trình

đã đề cập đến sự biến đổi tình hình kinh tế - xã hội khu vực Tây Nguyên trong những năm gần đây Đặc biệt là sự biến động về mặt chính trị tư tưởng trong đời sống của đồng bào dân tộc Tây Nguyên do các thế lực phản động kêu gọi, xuyên tạc đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước Từ đó, tác giả đưa ra các quan điểm định hướng và giải pháp để làm ổn định tình hình Tây Nguyên trong giai đoạn hiện nay

Đề cập đến tầng lớp thanh niên ở khu vực Tây Nguyên, tác giả Lê Văn

Đính đã đi tìm “Giải pháp tăng cường đoàn kết, tập hợp thanh niên các dân tộc ở Tây Nguyên hiện nay” [41] Công trình đã phân tích thực trạng công tác

đoàn kết, tập hợp thanh niên các dân tộc ở Tây Nguyên trong giai đoạn hiện

nay Tác giả đưa ra những nhân tố tác động đến sự thay đổi trong văn hoá, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến sự tác động của toàn cầu hóa làm biến đổi lối sống của thanh niên Tây Nguyên theo những chiều hướng khác nhau Từ

sự biến đổi các giá trị văn hóa, tác giả đề xuất các giải pháp để tăng cường công tác đoàn kết thanh niên các dân tộc ở Tây Nguyên hiện nay

Năm 2010, Nxb Chính trị quốc gia có xuất bản cuốn sách “Một số vấn

đề về văn hoá - xã hội các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay” [86], đề

cập đến việc nghiên cứu, nhận diện những nhân tố đã, đang và sẽ tác động đến sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, sự phát triển văn hoá - xã hội nói riêng ở khu vực Tây Nguyên Trong đó, các tác giả đã chỉ ra sự tác động của toàn cầu hóa đã làm thay đổi những giá trị văn hóa, các thiết chế buôn làng được thiết lập từ nhiều đời nay của đồng bào dân tộc Tây Nguyên Công trình

đã đề cập đến những thành tựu đạt được của vùng đất Tây Nguyên, đồng thời cũng nên lên tính đặc thù của vùng đất này: kinh tế - xã hội có điểm xuất phát thấp, luôn bị các thế lực thù địch chống phá Vì vậy, ở Tây Nguyên công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội cần được đầu tư, quan tâm giải quyết của Đảng và Nhà nước, cùng với sự chung tay, góp sức của đồng bào cả nước

Từ vấn đề đó, cuốn sách đề ra những giải pháp phù hợp, hiệu quả cho sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội ở vùng đất Tây Nguyên hiện nay

Quan tâm tới sự phát triển bền vững của vùng đất Tây Nguyên, tác giả

Bùi Minh Đạo trong công trình:“Thực trạng phát triển Tây Nguyên và một số vấn đề phát triển bền vững” [37] đã làm rõ thực trạng phát triển kinh tế - xã

hội vùng đất Tây Nguyên hiện nay Tác giả dựa trên cơ sở nguyên tắc, nguyên

lý phát triển bền vững nói chung và phát triển bền vững vùng lãnh thổ nói riêng, bằng góc nhìn đồng đại kết hợp lịch đại, khảo sát, nghiên cứu, làm sáng

tỏ thực trạng phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá, bảo vệ môi trường Tây Nguyên những thập niên qua Để Tây Nguyên phát triển bền vững, tác giả đề xuất một số kiến nghị, giải pháp góp phần phát triển vùng đất này trong những thập niên tới

Các công trình nghiên cứu sự tác động của toàn cầu hóa đến vùng đất Tây Nguyên chỉ mới dừng lại ở sự tác động đối với văn hóa - kinh tế - xã hội nói chung Chưa có công trình nào đề cập trực tiếp đến sự tác động của toàn cầu hóa đối với những giá trị đạo đức truyền thống cho đồng bào dân tộc Tây Nguyên Trong luận án, nghiên cứu sinh tập trung luận giải các nhân tố ảnh hưởng tới giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho đồng bào các dân tộc Tây Nguyên nói chung và sinh viên nói riêng

1.3.2 Các công trình nghiên cứu thực trạng, giải pháp giáo dục giá

trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách cho

sinh viên khu vực Tây Nguyên

Vấn đề thực trạng và giải pháp giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên cho đến hiện nay, chỉ mới dừng lại ở các báo cáo của Đoàn Thanh niên, Hội sinh viên các trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Nguyên

Ban chấp hành Trung ương, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

tổ chức Hội nghị “Báo cáo tình hình thanh niên khu vực Tây Nguyên và một

số nhiệm vụ, giải pháp tăng cường đoàn kết tập hợp thanh niên dân tộc Tây Nguyên” [46], làm rõ những tác động của toàn cầu hoá và nền kinh tế thị

trường tới đời sống của thanh niên Tây Nguyên Những tác động đó, đã làm biến đổi các giá trị của cuộc sống, trong đó có sự đoàn kết của thanh niên, sinh viên khu vực Tây Nguyên Báo cáo đã đề ra những giải pháp để tăng cường đoàn kết thanh niên, sinh viên dân tộc ở Tây Nguyên hiện nay

Công trình khoa học “Giải pháp tăng cường đoàn kết, tập hợp thanh niên các dân tộc ở Tây Nguyên hiện nay” [41] đã nêu lên thực trạng đoàn kết

của thanh niên Tây Nguyên nói chung, sinh viên Tây Nguyên nói riêng Từ đó, tác giả đề ra những giải pháp để tăng cường khối đoàn kết thanh niên Tây Nguyên trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, trong công trình chỉ mới đề cập được một giá trị đạo đức truyền thống đó là đoàn kết, chưa làm rõ được các giá trị đạo đức khác

Tác giả Bùi Minh Đạo trong cuốn sách “Thực trạng phát triển Tây Nguyên và một số vấn đề phát triển bền vững” [37] đã đề cập đến sự tác động

và biến đổi toàn diện của vùng đất Tây Nguyên dưới tác động của toàn cầu hóa

và kinh tế thị trường Trong đó, có sự xung đột giữa giá trị đạo đức của các đồng bào dân tộc bản địa và các dân tộc mới đến sinh sống Còn về vấn đề đạo đức, nhân cách tác giả cũng chỉ đề cập một cách chung chung, chưa khai thác vấn đề nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên, chưa đưa ra các giải pháp về giáo dục đạo đức để hình thành nhân cách con người Tây Nguyên

Như vậy, thực trạng đạo đức, giải pháp giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong các công trình khoa học chỉ mới được đề cập một vài giá trị tiêu biểu, cũng chưa đưa ra được các giải pháp để xây dựng nhân cách, đạo đức sinh viên khu vực này trong thời gian tới Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, riêng biệt dưới góc độ triết học về nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Tây Nguyên một khu vực đang tiềm ẩn nhiều điều “mới mẻ” ngay chính trong các điều kiện sống, không gian sinh hoạt văn hoá - tín ngưỡng của đồng bào dân tộc nơi đây Vấn đề tuy đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu nhưng vẫn chưa khai thác hết chiều sâu của nó, đặc biệt là vấn đề đạo đức, nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên Các công trình khoa học đã tiếp cận con người và mảnh đất Tây Nguyên từ chính sách dân tộc, văn hóa tộc người, điểm nóng chính trị, sự phát triển bền vững dưới góc tác động từ kinh

tế Văn hóa Tây Nguyên được các công trình khoa học làm rõ quá trình tiếp biến, giao thoa văn hóa trong điều kiện ở nơi đây đối diện với di cư cơ học sau năm

1975 cho đến nay Sự xáo trộn thành phần cư trú, dân số tăng nhanh đã làm cho văn hóa Tây Nguyên biển đổi theo xu hướng Kinh hóa và Tây hóa Từ đó, các giá trị đạo đức truyền thống, sinh hoạt văn hóa của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên bị biến đổi có phần bị mai một; sự hoang sơ huyền bí đang được thay dần vào đó là các giá trị chuẩn mực hiện đại Các công trình khoa học nêu trên là

cơ sở để tác giả luận án kế thừa, phân tích những biến động văn hóa, xã hội - con người Tây Nguyên nói chung và sinh viên nơi đây nói riêng

Tiểu kết chương 1

Đến nay đã có nhiều nghiên cứu về giá trị truyền thống, giáo dục giá trị đạo đức truyền thống, quá trình hình thành nhân cách, sự biến đổi nhân cách, điều đó đã được thể hiện ở trên các tạp chí chuyên ngành, ở nhiều cuốn sách, nhiều cuộc hội thảo cấp quốc gia, quốc tế Tuy nhiên, phần lớn các kết quả nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở giá trị văn hoá truyền thống của con người Việt Nam nói chung Chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên biệt, khai thác dưới góc độ triết học về giáo dục giá trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên Chính vì vậy luận án cần tiếp tục giải quyết các vấn đề sau:

Một, góp phần làm sáng tỏ những nhân tố ảnh hưởng đến giáo dục giá

trị đạo đức truyền thống nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Hai, khảo sát, điều tra vấn đề giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân

tộc nhằm hình thành và phát triển nhân cách sinh viên khu vực Tây Nguyên trong giai đoạn hiện nay

Ba, xác định tầm quan trọng của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân

tộc nhằm hình thành và phát triển nhân cách cho sinh viên khu vực Tây Nguyên, trên cơ sở đó, đề xuất quan điểm định hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng

nhân cách sinh viên Tây Nguyên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Chương 2 NHÂN CÁCH, NHÂN CÁCH SINH VIÊN, TẦM QUAN TRỌNG VÀ NỘI DUNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG NHẰM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HOÁ HIỆN NAY

2.1 NHÂN CÁCH, NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM

2.1.1 Khái nhiệm nhân cách

Trước khi đi sâu nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển nhân cách, chúng ta cần tìm hiểu một số khái niệm có liên quan như con người, cá nhân Các khái niệm con người, cá nhân, nhân cách vừa có điểm tương đồng vừa có

Khác với các quan điểm trên, triết học Mác - Lênin cho rằng con người

là một thực thể sinh vật - xã hội, mang bản chất xã hội

Con người trước hết là một thực thể sinh vật, một sinh vật sống với tất cả những đặc điểm sinh lý, cấu trúc cơ thể và những nhu cầu tự nhiên Về mặt tự nhiên, con người chịu sự chi phối của quy luật sinh học: quy luật về sự phù hợp giữa cơ thể với môi trường, trao đổi chất, biến dị và di truyền, đồng hoá, dị hoá… Là một thực thể tự nhiên - sinh vật, con người cũng tồn tại với những bản năng tự nhiên và những nhu cầu tự nhiên: ăn, uống, ở, đi lại, duy trì nòi giống

Với tư cách là thực thể xã hội, con người trong quá trình tồn tại đã có những hoạt động cộng đồng như lao động, giao tiếp, thông qua đó mà một hệ

thống quan hệ xã hội được thiết lập Xét về nguồn gốc xã hội, trước hết và cơ bản nhất là lao động và ngôn ngữ Chính nhờ lao động và ngôn ngữ mà con người có khả năng vượt qua loài động vật để tiến hoá và phát triển thành người C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng định:

Bản thân con người bắt đầu bằng tự phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình - đó

là một bước tiến do tổ chức cơ thể con người quy định Sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình, như thế con người đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất của mình [98, tr.29]

Sự tồn tại và phát triển của con người luôn chịu sự chi phối bởi các nhân tố xã hội và các quy luật xã hội; bởi hoàn cảnh lịch sử, bởi môi trường nơi con người sinh sống và tồn tại

Trong hai mặt: sinh học và xã hội của con người thì mặt sinh học là điều kiện cần, còn xã hội là điều kiện đủ Do đó, con người luôn luôn giữ vai trò chủ thể trong mọi hoạt động Tuy nhiên, vai trò này phụ thuộc vào trình độ trí tuệ của mỗi cá nhân

Cá nhân là một chỉnh thể đơn nhất với một hệ thống những đặc điểm

cụ thể, không lặp lại, khác biệt với những cá nhân khác về mặt sinh học cũng như về mặt xã hội, cá nhân cũng là sự thống nhất của hai mặt: mặt sinh vật và mặt xã hội Về mặt sinh vật mỗi cá nhân là một cơ thể sống đơn nhất với những cấu trúc cơ thể và đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt

Về mặt xã hội, mỗi cá nhân là thành viên của xã hội và không bao giờ tách khỏi xã hội Quan hệ giữa xã hội và cá nhân là hiện tượng lịch sử, bao giờ quan hệ này cũng biến đổi và phát triển trong lịch sử Xã hội được tạo ra

từ những mối quan hệ của các cá nhân, mối quan hệ của hoạt động nhóm, cộng đồng, tập đoàn xã hội do mục đích và yêu cầu lịch sử đặt ra Do đó, mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội trong xã hội cổ đại không giống như trong xã hội trung đại, hay xã hội hiện đại

Mỗi cá nhân bao giờ cũng có đời sống riêng, với những mối quan hệ xã hội riêng, kinh nghiệm riêng, có nhu cầu lợi ích riêng Chính vì vậy, không bao giờ được cào bằng giữa các cá nhân với nhau Tuy nhiên, các cá nhân trong xã hội dù có khác biệt nhau đến đâu đi nữa thì cũng mang những cái chung: là thành viên xã hội, mang bản chất xã hội, chịu sự tác động của các quy luật xã hội và không thể sống ngoài xã hội

Như vậy, cá nhân là một khái niệm dùng để chỉ một cá thể người có sự thống nhất giữa mặt sinh vật và mặt xã hội, chịu sự tác động to lớn trong quá trình phát triển của xã hội, là chủ thể của hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

Liên quan đến khái niệm con người, cá nhân còn có khái niệm nhân cách

Nhân cách là một thuật ngữ thường được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày Người ta thường đề cao hiểu biết, sáng tạo nhân cách trong các hoạt động

xã hội, trong hành vi ứng xử giữa con người với con người Do vậy, nhân cách

đã được rất nhiều ngành khoa học quan tâm trong đó có triết học

Trong thời kỳ cổ đại, đã có một số nhà tư tưởng ít nhiều đã bàn về vấn đề nhân cách, chẳng hạn như Arixtôt đã đề cập đến vai trò của xã hội và giáo dục đối với việc hình thành và phát triển nhân cách con người Trong lúc đó, Platon cho rằng: nhân cách là cái gì đó phi vật chất, là kết quả của sự bắt chước “ý niệm”, chỉ là cái bóng của “ý niệm” chứ không phải là bản thân “ý niệm” Quan niệm tôn giáo cho rằng: nhân cách là yếu tố tinh thần đầu tiên của tồn tại người

và chúa là nhân cách tối cao có trước và chi phối nhân cách con người

Chủ nghĩa duy vật trước Mác thường có xu hướng tuyệt đối hoá mặt tâm lý, sinh lý, xem nhẹ mặt xã hội hay tách rời mặt xã hội và mặt tự nhiên của nhân cách Lamêtơri (1709 - 1751) cho rằng: nhân cách con người chủ yếu phụ thuộc vào yếu tố sinh học, còn yếu tố xã hội được xem là thứ yếu

Trong triết học Phương Đông người ta không bàn trực tiếp đến khái niệm nhân cách, cấu trúc nhân cách, nhưng các triết gia tiêu biểu của nền triết

học phương Đông ngay thời đại cổ đại đã đưa ra nhiều kiến giải sâu sắc về bản chất, bản tính và đạo làm người Tư tưởng triết học “nhân sinh” của Khổng Tử và các học trò của ông sau này, chữ “nhân” đã được nói đến nhiều lần Người có “nhân” đồng nghĩa với người hoàn thiện nhất, nên “nhân” là nghĩa rộng nhất của đạo làm người Khổng Tử nói: “Khắc kỷ, phục lễ vi nhân” = vượt lên trên mình, phục tùng kỷ luật trở thành Người - con người nhân cách [125, tr.251-152]

Cùng với triết học, tâm lý học cũng nghiên cứu về nhân cách Các nhà tâm lý học quan niệm nhân cách là: “Hệ thống những phẩm giá xã hội của cá nhân thể hiện những phẩm chất bên trong của cá nhân, mối quan hệ qua lại của cá nhân với cá nhân khác, với tập thể, xã hội, với thế giới xung quanh và mối quan hệ của các cá nhân với công việc trong quá khứ, hiện tại và tương lai” [113, tr.233] Định nghĩa này, đã cho chúng ta thấy được bản chất xã hội của nhân cách đồng thời nêu lên được cấu trúc và cơ chế phát triển của nhân cách với tư cách là con người làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ ngay chính bản thân mình

Trên đây chưa phải là tất cả, nhưng chỉ bấy nhiêu đó cũng đủ cho thấy

để có được một quan niệm đầy đủ về nhân cách là một vấn đề không đơn giản Hơn nữa như Ph.Ăngghen viết trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” rằng: đúng về mặt khoa học mà nói, thì mọi định nghĩa đều chỉ có một giá trị nhỏ thôi Từ vấn đề nhân cách được lý giải như trên, chúng tôi đồng ý với quan

niệm cho rằng: Nhân cách như là một chỉnh thể cá nhân có tính lịch sử - cụ thể, tham gia vào hoạt động thực tiễn, đóng vai trò của chủ thể nhận thức và cải tạo thế giới, chủ thể của quyền hạn và nghĩa vụ, của những chuẩn mực đạo đức, thẩm mỹ và mọi chuẩn mực xã hội khác [115, tr.19] Khi nói đến

nhân cách của con người là nói đến những vấn đề:

Thứ nhất, con người hiện thực, gắn với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể Thứ hai, nhân cách của từng cá nhân riêng biệt, có những mối quan hệ

mật thiết với tự nhiên, xã hội

Thứ ba, đề cập đến các chuẩn mực xã hội (đạo đức, thẩm mỹ) do chính

điều kiện lịch sử - xã hội của mỗi thời đại, mỗi quốc gia quy định

Như vậy, khái niệm nhân cách thường gắn liền với khái niệm con người, và những phẩm chất đạo đức mà mỗi con người cần phải có Để có một khái niệm nhân cách toàn diện cần phải xuất phát từ những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất xã hội của con người

Xét về mặt cấu trúc, nhiều ý kiến cho rằng nhân cách gồm hai mặt

thống nhất với nhau là phẩm chất và năng lực, hay nói cách khác nhân cách là

sự thống nhất của phẩm chất đạo đức và năng lực

Vấn đề phẩm chất đạo đức và năng lực lâu nay vẫn có những ý kiến khác nhau Có ý kiến cho rằng phẩm chất đạo đức là cái gốc quan trọng, quyết định toàn bộ nhân cách của con người Nhưng cũng không ít ý kiến khẳng định trong điều kiện của nền kinh tế thị trường thì không chỉ có đạo đức là đủ,

mà điều cần thiết là năng lực

Chúng tôi cho rằng cả phẩm chất đạo đức và năng lực là nội dung quan trọng trong cấu trúc nhân cách Đức được coi là gốc, nền tảng của nhân cách hay còn gọi là hạt nhân cơ bản của nhân cách con người Thành phần của Đức bao gồm: “1) phẩm chất xã hội (thế giới quan, niềm tin, lý tưởng, thái độ chính trị - xã hội, trong đó thế giới quan là thuộc tính kết cục chủ yếu của nhân cách, là đặc quyền của con người vươn tới tầm cao của tinh thần) (A.G.Xpirkin) 2) phẩm chất cá nhân (còn gọi là đạo đức, tư cách của cá nhân) 3) Phẩm chất ý chí (tính kỷ luật, tính mục đích, tính quả quyết, tính kiên trì, tính dũng cảm) 4) cung cách ứng xử (tác phong lễ tiết, tính khí…của con người)” [115, tr.21]

Khi nói đến năng lực là chúng ta muốn nói đến năng lực thích ứng với

xã hội, các năng lực đó bao gồm: 1) năng lực xã hội hoá là khả năng tích luỹ tri thức và vận dụng tri thức đó vào giải quyết các vấn đề của cuộc sống 2) năng lực chủ thể hoá là khả năng thể hiện tính độc đáo, sáng tạo của mỗi cá

nhân để lại dấu ấn cho cộng đồng và xã hội 3) năng lực hành động thể hiện

sự chủ động trong hành động để đạt được mục tiêu được đề ra

Sự thống nhất giữa phẩm chất đạo đức và năng lực ở mỗi cá nhân có được chủ yếu là do quá trình đào tạo, rèn luyện của bản thân mỗi cá nhân đó tạo nên Khi nói đến sự thống nhất này, Hồ Chí Minh thường đề cập đến mối quan hệ giữa “hồng” và “chuyên”, thể hiện quyết tâm xây dựng con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa “vừa hồng, vừa chuyên”

2.1.2 Một số nhân tố cơ bản tác động đến sự hình thành nhân cách

Nhân cách của mỗi cá nhân không phải hình thành một lúc, một lần là xong mà diễn ra theo một quá trình, suốt cả cuộc đời và chịu sự tác động, chi phối của nhiều yếu tố, trong đó nổi lên mấy yếu tố cơ bản sau đây:

Thứ nhất, quá trình hình thành và phát triển nhân cách luôn gắn liền

với giáo dục

Quá trình giáo dục và tự giáo dục luôn là một nhân tố tác động quan trọng nhất đối với quá trình phát triển nhân cách của con người, định hướng các giá trị cuộc sống cho con người Điều này, được cắt nghĩa bởi các lý do sau đây:

Một là, quá trình học tập của một con người chiếm một tỷ lệ rất lớn

trong cuộc đời của họ, họ học tập từ lúc mới sinh ra cho đến lúc trưởng thành

và lúc về già Con người tham gia vào các quá trình hoạt động của xã hội, để thích ứng với môi trường xã hội thì buộc con người phải tham gia quá trình học tập, học ở nhà trường, học ở mọi người Khi đề cập đến nhiệm vụ của Thanh niên nói chung, của đoàn Thanh niên Cộng sản nói riêng, V.Lênin nói rằng, Thanh niên bây giờ chỉ có một nhiệm vụ, nhiệm vụ đó có thể tóm gọn bằng một từ, nhiệm vụ đó là: học tập Hồ Chí Minh quan niệm học tập là sự nghiệp suốt đời của mỗi con người (học ở nhà trường, học ở nhân dân, học ở thực tiễn cuộc sống) Chính vì vậy, tất cả những gì tốt đẹp của giáo dục, tự giáo dục đều có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi con người

Hai là, trong môi trường giáo dục con người trưởng thành về mặt nhận

thức và hoàn thiện dần về nhân cách Quá trình giáo dục trang bị cho con người tri thức về tự nhiên và xã hội, các kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng sống, những giá trị về văn hoá nhân loại, văn hoá dân tộc, giá trị đạo đức, pháp luật, tôn giáo, chính trị, khoa học công nghệ.v.v Nhờ những tri thức con người tiếp thu được trong quá trình giáo dục không chỉ giúp con người nhận thức được thế giới mà còn cải tạo thế giới, yếu tố thực sự góp phần vào việc hình thành và phát triển nhân cách của con người Mặt khác, thông qua giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau, kế thừa các thành tựu văn minh nhân loại để hình thành nên nhân cách

Ba là, giáo dục là môi trường xã hội đặc biệt, trong đó diễn ra nhiều

tương tác xã hội mà chủ thể chính là những con người Đó là mối tương tác giữa người dạy và người học, giữa bạn bè cùng trang lứa, giữa các thế hệ để truyền tải tri thức cho nhau, kế thừa kinh nghiệm của nhau Chính mối tương tác này, tác động lên cuộc sống hàng ngày của mỗi người tạo nên quá trình hình thành nhân cách, ngăn chặn được những tác động tiêu cực, phản giá trị của cuộc sống

Giáo dục là một hiện tượng xã hội, trong đó một tập hợp xã hội (nhóm người) đã tích luỹ được vốn kinh nghiệm nhất định truyền đạt lại cho nhóm xã hội khác nhằm giúp họ tham gia vào đời sống xã hội, giúp họ hiểu biết các chuẩn mực, khuôn mẫu, giá trị xã hội để xây dựng thành nhân cách phù hợp với sự đòi hỏi của lợi ích xã hội [71, tr.5]

Có thể nói, sự hình thành và phát triển nhân cách con người, cả về mặt năng lực lẫn phẩm chất đạo đức phụ thuộc rất lớn vào giáo dục Những tố chất bẩm sinh - di truyền có thể được coi là điều kiện cần thiết ban đầu cho sự phát triển năng lực, tài năng Nhưng sự phát triển năng lực của con người, của nhân cách phụ thuộc vào một yếu tố khác, đó là yếu tố xã hội - lịch sử, trong đó giáo dục giữ vai trò quan trọng Trong “Hệ tư tưởng Đức” C.Mác và Ph.Ăngghen đã viết

rằng: “Một cá nhân đại loại như Ra-pha-en có thể phát triển được tài năng của mình hay không - điều đó hoàn toàn tùy thuộc vào nhu cầu, mà nhu cầu thì lại tùy thuộc vào phân công lao động và tùy thuộc vào những điều kiện giáo dục con người do sự phân công ấy sản sinh ra” [98, tr.574]

Thứ hai, quá trình hình thành và phát triển nhân cách chịu sự tác động

qua lại giữa cá nhân và xã hội

Xã hội hoá cá nhân thực chất là quá trình cá nhân tham gia vào đời sống xã hội Đây là quá trình xã hội tác động tới cá nhân, làm cho cá nhân hoà nhập và thích nghi với đời sống của cộng đồng, trở thành thành viên của cộng đồng Chủ nghĩa Mác - Lênin luôn quan tâm tới quá trình con người tham gia vào các hoạt động xã hội trong việc hình thành và phát triển nhân cách phù hợp với các giá trị chuẩn mực xã hội Mọi chuẩn mực và giá trị xã hội được hình thành từ hoạt động lao động của con người Quá trình đó làm nảy sinh bản tính người trong quan hệ xã hội và bản chất xã hội của con người Cơ sở cho mọi lối sống đều được nghiên cứu từ tính chất và trình độ hoạt động lao động Từ khi xuất hiện các quan hệ sản xuất thì nhiều quan hệ giao tiếp khác cũng ra đời Trong quá trình tham gia của cá nhân vào hoạt động của xã hội, những giá trị, các chuẩn mực xuất hiện, cùng với sự quy định của lịch sử đã tác động to lớn tới việc hình thành và phát triển nhân cách

Sự hình thành và phát triển nhân cách luôn chịu sự chi phối bởi các quan hệ, trong đó quan hệ lợi ích giữ vai trò quan trọng Bởi vì, khi đánh giá nhân cách của một con người thì người ta luôn đặt trong mối quan hệ lợi ích của cộng đồng, tập thể, lợi ích cá nhân và lợi ích của quốc gia dân tộc

Con người khi mới sinh ra nhân cách chưa xuất hiện, nhân cách chỉ có

ở mỗi con người khi con người tham gia vào quá trình hoạt động xã hội, các hoạt động đó đặt trong mối quan hệ nhiều chiều (gia đình - nhà trường - xã hội) Đây chính là quá trình con người tham gia vào quá trình giao tiếp, hoạt động xã hội để làm biến đổi con người không chỉ về mặt sinh học mà còn biến

đổi về mặt xã hội Sự biến đổi đó chính là quá trình hình thành và phát triển nhân cách con người

Thứ ba, sự hình thành và phát triển nhân cách con người chịu sự chi

phối bởi các yếu tố văn hoá - xã hội trong các giai đoạn lịch sử cụ thể

Con người đã sáng tạo ra các giá trị văn hoá - xã hội và ngược lại các giá trị văn hoá - xã hội lại tác động đến quá trình phát triển nhân cách Xã hội nào cũng hình thành các giá trị văn hoá chứa đựng những phong tục tập quán, lối sống, những điều cấm kỵ tạo nên các chuẩn mực của văn hoá - xã hội Những giá trị, chuẩn mực của văn hoá - xã hội được phản ánh qua thế giới quan, tri thức hiểu biết về xã hội, ý thức thẩm mỹ, giá trị đạo đức…Những giá trị chuẩn mực này tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách của con người thông qua giáo dục và tự giáo dục

Mối quan hệ giữa nhân cách và các giá trị văn hoá truyền thống không phải là một chiều mà là quan hệ biện chứng: mỗi cá nhân, một mặt tiếp nhận

sự tác động của các giá trị văn hoá truyền thống một cách tích cực, có cải biến, chọn lọc, kế thừa và chuyển hoá để biến thành cái “tôi” bên trong; mặt khác, thông qua hoạt động tích cực của mỗi cá nhân lại tác động trở lại làm phong phú thêm các giá trị văn hoá truyền thống

Lịch sử phát triển của xã hội loài người diễn ra vô cùng phức tạp, các giá trị chuẩn mực xã hội luôn đan xen, tác động lẫn nhau, ảnh hưởng tới quá trình hình thành và phát triển của nhân cách con người Khi nhân cách được hình thành, con người trở thành chủ thể xã hội và thúc đẩy xã hội phát triển

Sự phát triển nhân cách của chủ thể dựa vào tiếp thu các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc và các chuẩn mực xã hội khác, trên cơ sở của một phương thức sản xuất nhất định của xã hội đó

Thứ tư, quá trình hình thành và phát triển nhân cách chịu sự chi phối

của đạo đức - nhân tố cốt lõi trong cấu trúc nhân cách

Đạo đức là một trong những yếu tố cấu thành nhân cách và là nòng cốt, hạt nhân của nhân cách Có thể nói thành tố đạo đức là phẩm chất đầu tiên của